Adhyaya 17

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। शल्येऽथ निहते राजन्मद्रराजपदानुगाः। रथाः सप्तशता वीरा दुद्रुवुर्महतो बलात्।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| śalye'tha nihate rājanmadrarājapadānugāḥ| rathāḥ saptaśatā vīrā dudruvurmahato balāt||

Verse 2

दुर्योधनस्तु द्विरदमारुह्याचलसन्निभम्। छत्रेण ध्रियमाणेन वीज्यमानश्च चामरैः। न गन्तव्यं न गन्तव्यमिति मद्रानवारयत्।।

duryodhanastu dviradamāruhyācalasannibham| chatreṇa dhriyamāṇena vījyamānaśca cāmaraiḥ| na gantavyaṃ na gantavyamiti madrānavārayat||

Verse 3

दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणाः पुनः पुनः। युधिष्ठिरं जिघांसन्तः पाण्डूनां प्राविशन्बलम्।।

duryodhanena te vīrā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ| yudhiṣṭhiraṃ jighāṃsantaḥ pāṇḍūnāṃ prāviśanbalam||

Verse 4

ते तु शूरा महाराज कृतचित्ताश्च योधने। धनुःशब्दं महत्कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवैः।।

te tu śūrā mahārāja kṛtacittāśca yodhane| dhanuḥśabdaṃ mahatkṛtvā sahāyudhyanta pāṇḍavaiḥ||

Verse 5

श्रुत्वा च निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम्। मद्रराजप्रिये युक्तैर्मद्रकाणां महारथैः।।

śrutvā ca nihataṃ śalyaṃ dharmaputraṃ ca pīḍitam| madrarājapriye yuktairmadrakāṇāṃ mahārathaiḥ||

Verse 6

आजगाम ततः पार्थो गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः। पूरयन्रथघोषेण दिशः सर्वा महारथः।।

ājagāma tataḥ pārtho gāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ| pūrayanrathaghoṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ||

Verse 7

ततोऽर्जुनश्च भीमश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। सात्यकिश्च नरव्याघ्रो द्रौपदेयाश्च सर्वशः।।

tato'rjunaśca bhīmaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau| sātyakiśca naravyāghro draupadeyāśca sarvaśaḥ||

Verse 8

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाः सह सोमकैः। युधिष्ठिरं परीप्सन्तः समन्तात्पर्यवारयन्।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāḥ saha somakaiḥ| yudhiṣṭhiraṃ parīpsantaḥ samantātparyavārayan||

Verse 9

ते समन्तात्परिवृताः पाण्डवैः पुरुषर्षभैः। क्षोभयन्ति स्म तां सेनां मकराः सागरं यथा। वृक्षानिव महावाताः कम्पयन्ति स्म तावकाः।।

te samantātparivṛtāḥ pāṇḍavaiḥ puruṣarṣabhaiḥ| kṣobhayanti sma tāṃ senāṃ makarāḥ sāgaraṃ yathā| vṛkṣāniva mahāvātāḥ kampayanti sma tāvakāḥ||

Verse 10

पुरोवातेन गङ्गेव--क्षोभ्यमाणा महानदी। अक्षोभ्यत तदा राजन्पाण्डूनां ध्वजिनी ततः।।

purovātena gaṅgeva--kṣobhyamāṇā mahānadī| akṣobhyata tadā rājanpāṇḍūnāṃ dhvajinī tataḥ||

Verse 11

प्रस्कन्द्य सेनां महतीं महात्मानो महारथाः। बहवश्चुक्रुशुस्तत्र क्व स राजा युधिष्ठिरः। भ्रातरो वाऽस्य ते शूरा दृश्यन्ते नेह केचन।।

praskandya senāṃ mahatīṃ mahātmāno mahārathāḥ| bahavaścukruśustatra kva sa rājā yudhiṣṭhiraḥ| bhrātaro vā'sya te śūrā dṛśyante neha kecana||

Verse 12

धृष्टद्युम्नोऽथ शैनेयो द्रौपदेयाश्च सर्वशः। पाञ्चालाश्च महावीर्याः शिखण्डी च महारथः।।

dhṛṣṭadyumno'tha śaineyo draupadeyāśca sarvaśaḥ| pāñcālāśca mahāvīryāḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ||

Verse 13

एवं तान्वादिनः शूरान्द्रौपदेया महारथाः। अभ्यघ्नन्युयुधानश्च मद्रराजपदानुगान्।।

evaṃ tānvādinaḥ śūrāndraupadeyā mahārathāḥ| abhyaghnanyuyudhānaśca madrarājapadānugān||

Verse 14

चक्रैर्विमथितैः केचित्केचिच्छिन्नैर्महाध्वजैः। सम्प्रदृश्यन्त समरे तावका निहताः परैः।।

cakrairvimathitaiḥ kecitkecicchinnairmahādhvajaiḥ| sampradṛśyanta samare tāvakā nihatāḥ paraiḥ||

Verse 15

आलोक्य पाण्डवान्युद्धे योधा राजन्समन्ततः। वार्यमाणा ययुर्वेगात्पुत्रेण तव भारत।।

ālokya pāṇḍavānyuddhe yodhā rājansamantataḥ| vāryamāṇā yayurvegātputreṇa tava bhārata||

Verse 16

दुर्योधनश्च तान्वीरान्वारयामास सान्त्वयन्। न चास्य शासनं केचित्तत्र चक्रुर्महारथाः।।

duryodhanaśca tānvīrānvārayāmāsa sāntvayan| na cāsya śāsanaṃ kecittatra cakrurmahārathāḥ||

Verse 17

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत्। दुर्योधनं महाराज वचनं वचनक्षमम्।। प्रस्कन्नाः प्रपन्नाः।।

tato gāndhārarājasya putraḥ śakunirabravīt| duryodhanaṃ mahārāja vacanaṃ vacanakṣamam|| praskannāḥ prapannāḥ||

Verse 18

किं नः सम्प्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम्। न युक्तमेतत्समरे त्वयि तिष्ठति भारत।।

kiṃ naḥ samprekṣamāṇānāṃ madrāṇāṃ hanyate balam| na yuktametatsamare tvayi tiṣṭhati bhārata||

Verse 19

सहितैर्नाम योद्धव्यमित्येष समयः कृतः। अथ कस्मात्स्मरन्नेव घ्नतो मर्षयसे नृप।।

sahitairnāma yoddhavyamityeṣa samayaḥ kṛtaḥ| atha kasmātsmaranneva ghnato marṣayase nṛpa||

Verse 20

दुर्योधन उवाच। वार्यमाणा मया पूर्वं नैते चक्रुर्वचो मम। एते विनिहताः सर्वे प्रस्कन्नाः पाण्डुवाहिनीम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यवपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे सप्तदशोऽध्यायः।। 17 ।।

duryodhana uvāca| vāryamāṇā mayā pūrvaṃ naite cakrurvaco mama| ete vinihatāḥ sarve praskannāḥ pāṇḍuvāhinīm|| || iti śrīmanmahābhārate śalyavaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe saptadaśo'dhyāyaḥ|| 17 ||

Verse 21

शकुनिरुवाच। न भर्तुः शासनं वीरा रणे कुर्वन्त्यमर्षिताः। अलं क्रोद्वुमथैतेषां नायं काल उपेक्षितुम्।।

śakuniruvāca| na bhartuḥ śāsanaṃ vīrā raṇe kurvantyamarṣitāḥ| alaṃ krodvumathaiteṣāṃ nāyaṃ kāla upekṣitum||

Verse 22

यामः सर्वेऽत्र सम्भूय सवाजिरथकुञ्जराः। परित्रातुं महेष्वासान्मद्रराजपदानुगान्।।

yāmaḥ sarve'tra sambhūya savājirathakuñjarāḥ| paritrātuṃ maheṣvāsānmadrarājapadānugān||

Verse 23

अन्योन्यं परिरक्षामो यत्नेन महता नृप। एवं सर्वेऽनुसञ्चिन्त्य प्रययुर्यत्र सैनिकाः।।

anyonyaṃ parirakṣāmo yatnena mahatā nṛpa| evaṃ sarve'nusañcintya prayayuryatra sainikāḥ||

Verse 24

सञ्जय उवाच। एवमुक्तस्तदा राजा बलेन महता वृतः। प्रययौ सिंहनादेन कम्पयन्निव मेदिनीम्।।

sañjaya uvāca| evamuktastadā rājā balena mahatā vṛtaḥ| prayayau siṃhanādena kampayanniva medinīm||

Verse 25

हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्तत। इत्यासीत्तुमुलः शब्दस्तव सैन्यस्य भारत।।

hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata| ityāsīttumulaḥ śabdastava sainyasya bhārata||

Verse 26

पाण्डवास्तु रणे दृष्ट्वा मद्रराजपदानुगान्। सहितानभ्यवर्तन्तं गुल्ममास्थाय मध्यमम्।।

pāṇḍavāstu raṇe dṛṣṭvā madrarājapadānugān| sahitānabhyavartantaṃ gulmamāsthāya madhyamam||

Verse 27

ते मुहूर्ताद्रणे वीरा हस्ताहस्ति विशाम्पते। निहताः प्रत्यदृश्यन्त मद्रराजपदानुगाः।।

te muhūrtādraṇe vīrā hastāhasti viśāmpate| nihatāḥ pratyadṛśyanta madrarājapadānugāḥ||

Verse 28

ततो नः सम्प्रयातानां हता मद्रास्तरस्विनः। हृष्टाः किलकिलाशब्दमकुर्वन्सहिताः परे।।

tato naḥ samprayātānāṃ hatā madrāstarasvinaḥ| hṛṣṭāḥ kilakilāśabdamakurvansahitāḥ pare||

Verse 29

अथोत्थितानि रुण्डानि समदृश्यन्त सर्वशः। पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलम्।।

athotthitāni ruṇḍāni samadṛśyanta sarvaśaḥ| papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalam||

Verse 30

रथैर्भग्नयुगाक्षैश्च निहतैश्च महारथैः। अश्वैर्निपातितैश्चैव सञ्छन्नाऽभूद्वसुन्धरा।।

rathairbhagnayugākṣaiśca nihataiśca mahārathaiḥ| aśvairnipātitaiścaiva sañchannā'bhūdvasundharā||

Verse 31

वातायमानैस्तुरगैर्युगासक्तैस्ततस्ततः। अकृष्यन्त महाराज योधास्तत्र रणाजिरे।।

vātāyamānaisturagairyugāsaktaistatastataḥ| akṛṣyanta mahārāja yodhāstatra raṇājire||

Verse 32

भग्नचक्रान्रथान्केचिदहरंस्तुरगा रणे। रथार्धं केचिदादाय दिशो दश विबभ्रमुः। तत्रतत्र व्यदृश्यन्त योक्त्रैः श्लिष्टाः स्म वाजिनः।।

bhagnacakrānrathānkecidaharaṃsturagā raṇe| rathārdhaṃ kecidādāya diśo daśa vibabhramuḥ| tatratatra vyadṛśyanta yoktraiḥ śliṣṭāḥ sma vājinaḥ||

Verse 33

रथिनः पतमानाश्च दृश्यन्ते स्म नरोत्तमाः। गगनात्प्रच्युताः सिद्धाः पुण्यानामिव सङ्क्षये।।

rathinaḥ patamānāśca dṛśyante sma narottamāḥ| gaganātpracyutāḥ siddhāḥ puṇyānāmiva saṅkṣaye||

Verse 34

निहतेषु च शूरेषु मद्रराजानुगेषु वै। अस्मानापततश्चापि दृष्ट्वा पार्था महारथाः।।

nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu vai| asmānāpatataścāpi dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ||

Verse 35

अभ्यवर्तन्त वेगेन जयगृद्धाः प्रहारिणः। बाणशब्दरवान्कृत्वा विमिश्राञ्शङ्खनिःस्वनैः।।

abhyavartanta vegena jayagṛddhāḥ prahāriṇaḥ| bāṇaśabdaravānkṛtvā vimiśrāñśaṅkhaniḥsvanaiḥ||

Verse 36

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षाः प्रहारिणः। शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादान्प्रचुक्रुशुः।।

asmāṃstu punarāsādya labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ| śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādānpracukruśuḥ||

Verse 37

ततो हतमभिप्रेक्ष्य मद्रराजबलं महत्। मद्रराजं च समरे दृष्ट्वा शूरं निपातितम्। दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम्।।

tato hatamabhiprekṣya madrarājabalaṃ mahat| madrarājaṃ ca samare dṛṣṭvā śūraṃ nipātitam| duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham||

Verse 38

वध्यमानं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः। दिशो भेजेऽथ सम्भ्रान्तं त्रासितं दृढधन्विभिः।।

vadhyamānaṃ mahārāja pāṇḍavairjitakāśibhiḥ| diśo bheje'tha sambhrāntaṃ trāsitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ||