Adhyaya 14

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। चक्रतुः सुमहद्युद्धं शरशक्तिसमाकुलम्।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ| cakratuḥ sumahadyuddhaṃ śaraśaktisamākulam||

Verse 2

ततो राजन्समापेतुः शरधाराः सहस्रशः। अम्बुदानां यथा काले जलधाराः समन्ततः।।

tato rājansamāpetuḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ| ambudānāṃ yathā kāle jaladhārāḥ samantataḥ||

Verse 3

राजा च पार्षतं विद्ध्वा शरैः पञ्चभिराशुगैः। द्रोणहन्तारमुग्रेषुं पुनर्विव्याध सप्तभिः।।

rājā ca pārṣataṃ viddhvā śaraiḥ pañcabhirāśugaiḥ| droṇahantāramugreṣuṃ punarvivyādha saptabhiḥ||

Verse 4

धृष्टद्युम्नस्तु समरे बलवान्दृढविक्रमः। सप्तत्या विशिखानां वै दुर्योधनमपीडयत्।।

dhṛṣṭadyumnastu samare balavāndṛḍhavikramaḥ| saptatyā viśikhānāṃ vai duryodhanamapīḍayat||

Verse 5

पीडितं वीक्ष्य राजानं सोदर्या भरतर्षभ। महत्या सेनया सार्धं परिवव्रुः स्म पार्षतम्।।

pīḍitaṃ vīkṣya rājānaṃ sodaryā bharatarṣabha| mahatyā senayā sārdhaṃ parivavruḥ sma pārṣatam||

Verse 6

स तैः परिवृतः शूरः सर्वतोऽतिरथै र्भृशम्। व्यचरत्समरे राजन्दर्शयन्नस्त्रलाघवम्।।

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraḥ sarvato'tirathai rbhṛśam| vyacaratsamare rājandarśayannastralāghavam||

Verse 7

शिखण्डी कृतवर्माणं गौतमं च महारथम्।। प्रभद्रकैः समायुक्तो योधयामास धन्विनौ।।

śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ gautamaṃ ca mahāratham|| prabhadrakaiḥ samāyukto yodhayāmāsa dhanvinau||

Verse 8

तत्रापि सुमहद्युद्धं घोररूपं विशाम्पते। प्राणान्सन्तजतां युद्धे प्राणद्यूताभिदेवने।।

tatrāpi sumahadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate| prāṇānsantajatāṃ yuddhe prāṇadyūtābhidevane||

Verse 9

शल्यः सायकवर्षाणि विमुञ्जन्सर्वतोदिशम्। पाण्डवान्पीडयामास ससात्यकिवृकोदरान्।।

śalyaḥ sāyakavarṣāṇi vimuñjansarvatodiśam| pāṇḍavānpīḍayāmāsa sasātyakivṛkodarān||

Verse 10

तथा तौ तु यमौ यमतुल्यपराक्रमौ। योधयामास राजेन्द्र वीर्येणास्त्रबलेन च।।

tathā tau tu yamau yamatulyaparākramau| yodhayāmāsa rājendra vīryeṇāstrabalena ca||

Verse 11

शल्यसायकनुन्नानां पाण्डवानां महामृधे। त्रातारं नाध्यगच्छन्त केचित्तत्र महारथाः।।

śalyasāyakanunnānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāmṛdhe| trātāraṃ nādhyagacchanta kecittatra mahārathāḥ||

Verse 12

ततस्तु नकुलः शूरो धर्मराजे प्रपीडिते। अभिदुद्राव वेगेन मातुलं माद्रिनन्दनः।।

tatastu nakulaḥ śūro dharmarāje prapīḍite| abhidudrāva vegena mātulaṃ mādrinandanaḥ||

Verse 13

सञ्छाद्य समरे वीरं नकुलः परवीरहा। विव्याध चैनं दशभिः स्मयमानः स्तनान्तरे।।

sañchādya samare vīraṃ nakulaḥ paravīrahā| vivyādha cainaṃ daśabhiḥ smayamānaḥ stanāntare||

Verse 14

सर्वपारसवैर्बाणैः कर्मारपरिमार्जितैः। स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैर्धनुर्यन्त्रप्रचोदितैः।।

sarvapārasavairbāṇaiḥ karmāraparimārjitaiḥ| svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautairdhanuryantrapracoditaiḥ||

Verse 15

शल्यस्तु पीडितस्तेन स्वस्रीयेण हि मातुलः। नकुलं पीडयामास पत्रिभिर्नतपर्वभिः।।

śalyastu pīḍitastena svasrīyeṇa hi mātulaḥ| nakulaṃ pīḍayāmāsa patribhirnataparvabhiḥ||

Verse 16

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनोऽथ सात्यकिः। सहदेवश्च माद्रेणो मद्रराजमुपाद्रवन्।।

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaseno'tha sātyakiḥ| sahadevaśca mādreṇo madrarājamupādravan||

Verse 17

तानापतत एवाशु पूरयाणान्रथस्वनैः। दिशश्च विदिशश्चैव कम्पयानांश्च मेदिनीम्। प्रतिजग्राह समरे सेनापतिरमित्रजित्।।

tānāpatata evāśu pūrayāṇānrathasvanaiḥ| diśaśca vidiśaścaiva kampayānāṃśca medinīm| pratijagrāha samare senāpatiramitrajit||

Verse 18

युधिष्ठिरं त्रिभिर्विद्ध्वा भीमसेनं च पञ्चभिः। सात्यकिं च शतेनाजौ सहदेवं त्रिभिः शरैः।।

yudhiṣṭhiraṃ tribhirviddhvā bhīmasenaṃ ca pañcabhiḥ| sātyakiṃ ca śatenājau sahadevaṃ tribhiḥ śaraiḥ||

Verse 19

ततस्तु सशरं चापं नकुलस्य महात्मनः। मद्रेश्वरः क्षुरप्रेण मध्ये चिच्छेद मारिष।।

tatastu saśaraṃ cāpaṃ nakulasya mahātmanaḥ| madreśvaraḥ kṣurapreṇa madhye ciccheda māriṣa||

Verse 20

तदपास्य धनुश्छिन्नं ततः शल्यस्य सायकैः। अथान्यद्धनुरादाय माद्रीपुत्रो महारथः। मद्रराजरथं तूर्णं पूरयामास पत्रिभिः।।

tadapāsya dhanuśchinnaṃ tataḥ śalyasya sāyakaiḥ| athānyaddhanurādāya mādrīputro mahārathaḥ| madrarājarathaṃ tūrṇaṃ pūrayāmāsa patribhiḥ||

Verse 21

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशं सहदेवश्च मारिष। दशभिर्दशभिर्बाणैरुरस्येनमविध्यताम्।।

yudhiṣṭhirastu madreśaṃ sahadevaśca māriṣa| daśabhirdaśabhirbāṇairurasyenamavidhyatām||

Verse 22

भीमसेनस्तु तं षष्ट्या सात्यकिर्दशभिः शरैः। मद्रराजमभिद्रुत्य जघ्नतुः xxङ्कपत्रिभिः।।

bhīmasenastu taṃ ṣaṣṭyā sātyakirdaśabhiḥ śaraiḥ| madrarājamabhidrutya jaghnatuḥ xxṅkapatribhiḥ||

Verse 23

मद्रराजस्ततः क्रुद्धः सात्यकिं नवभिः शरैः। विव्याध भूयः सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्।।

madrarājastataḥ kruddhaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ| vivyādha bhūyaḥ saptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām||

Verse 24

अथास्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष। हयांश्च चतुरः सङ्ख्ये प्रेषयामास मृत्यवे।।

athāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa| hayāṃśca caturaḥ saṅkhye preṣayāmāsa mṛtyave||

Verse 25

विरथं सात्यकिं कृत्वा मद्रराजो महारथः। विशिखानां शतेनैनमाजघान समन्ततः।।

virathaṃ sātyakiṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥ| viśikhānāṃ śatenainamājaghāna samantataḥ||

Verse 26

माद्रीपुत्रं च संरब्धो भीमसेनं च पाण्डवम्। युधिष्ठिरं च कौरव्य विव्याध दशभिः शरैः।।

mādrīputraṃ ca saṃrabdho bhīmasenaṃ ca pāṇḍavam| yudhiṣṭhiraṃ ca kauravya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ||

Verse 27

तत्राद्भुतमपश्याम मद्रराजस्य पौरुषम्। यदेनं सहिताः पार्था नाभ्यवर्तन्त संयुगे।।

tatrādbhutamapaśyāma madrarājasya pauruṣam| yadenaṃ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta saṃyuge||

Verse 28

अथान्यं रथमास्थाय सात्यकिः सत्यविक्रमः। पीडितान्पाण्डवान्दृष्ट्वा मद्रराजवशं गतान्। अभिदुद्राव वेगेन मद्राणामधिपं बलात्।।

athānyaṃ rathamāsthāya sātyakiḥ satyavikramaḥ| pīḍitānpāṇḍavāndṛṣṭvā madrarājavaśaṃ gatān| abhidudrāva vegena madrāṇāmadhipaṃ balāt||

Verse 29

आपतन्तं रथं तस्य शल्यः समितिशोभनः। प्रत्युद्ययौ रथेनैव मत्तो मत्तमिव द्विपम्।।

āpatantaṃ rathaṃ tasya śalyaḥ samitiśobhanaḥ| pratyudyayau rathenaiva matto mattamiva dvipam||

Verse 30

स सन्निपातस्तुमुलो बभूवाद्भुतदर्शनः। सात्यकेश्चैव शूरस्य मद्राणामधिपस्य च। यादृशो वै पुरा वृत्तः शम्बरामरराजयोः।।

sa sannipātastumulo babhūvādbhutadarśanaḥ| sātyakeścaiva śūrasya madrāṇāmadhipasya ca| yādṛśo vai purā vṛttaḥ śambarāmararājayoḥ||

Verse 31

सात्यकिः प्रेक्ष्य समरे मद्रराजमवस्थितम्। विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्।।

sātyakiḥ prekṣya samare madrarājamavasthitam| vivyādha daśabhirbāṇaistiṣṭhatiṣṭheti cābravīt||

Verse 32

मद्रराजस्तु सुभृशं विद्धस्तेन महात्मना। सात्यकिं प्रतिविव्याध चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः।।

madrarājastu subhṛśaṃ viddhastena mahātmanā| sātyakiṃ prativivyādha citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ||

Verse 33

ततः पार्था महेष्वासाः सात्वताऽभिसृतं नृपम्। अभ्यवर्तन्रथैस्तूर्णं मातुलं वधकाङ्क्षया।।

tataḥ pārthā maheṣvāsāḥ sātvatā'bhisṛtaṃ nṛpam| abhyavartanrathaistūrṇaṃ mātulaṃ vadhakāṅkṣayā||

Verse 34

तत आसीत्परामर्दस्तुमुलः शोणितोदकः। शूराणां युध्यमानानां सिंहानामिव नर्दताम्।।

tata āsītparāmardastumulaḥ śoṇitodakaḥ| śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ siṃhānāmiva nardatām||

Verse 35

तेषामासीन्महाराज व्यधिक्षेपः परस्परम्। सिंहानामामिषेप्सूनां कूजतामिव संयुगे।।

teṣāmāsīnmahārāja vyadhikṣepaḥ parasparam| siṃhānāmāmiṣepsūnāṃ kūjatāmiva saṃyuge||

Verse 36

तेषां बाणसहस्रौघैराकीर्णा वसुधाऽभवत्। अन्तरिक्षं च सहसा बाणभूतमभूत्तदा।।

teṣāṃ bāṇasahasraughairākīrṇā vasudhā'bhavat| antarikṣaṃ ca sahasā bāṇabhūtamabhūttadā||

Verse 37

शरान्धकारं सहसा कृतं तेन समन्ततः। अभ्रच्छायेव सञ्जज्ञे शरैर्मुक्तैर्महात्मभिः।।

śarāndhakāraṃ sahasā kṛtaṃ tena samantataḥ| abhracchāyeva sañjajñe śarairmuktairmahātmabhiḥ||

Verse 38

तत्र राजञ्शरैर्मुक्तैर्निर्मुक्तैरिव पन्नैगः। स्वर्णपुङ्खैः प्रकाशद्भिर्व्यरोचन्त दिशस्तदा।।

tatra rājañśarairmuktairnirmuktairiva pannaigaḥ| svarṇapuṅkhaiḥ prakāśadbhirvyarocanta diśastadā||

Verse 39

तत्राद्भुतं परं चक्रे शल्यः शत्रुनिबर्हणः। यदेकः समरे शूरो योधयामास वै बहून्।।

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre śalyaḥ śatrunibarhaṇaḥ| yadekaḥ samare śūro yodhayāmāsa vai bahūn||

Verse 40

मद्रराजभुजोत्सृष्टैः कङ्कबर्हिणवाजितैः। सम्पतद्भिः शरैर्घोरैरवाकीर्यत मेदिनी।।

madrarājabhujotsṛṣṭaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ| sampatadbhiḥ śarairghorairavākīryata medinī||

Verse 41

तत्र शल्यरथं राजन्विचरन्तं महाहवे। अपश्याम यथापूर्वं शक्रस्यासुरसंक्षये।।

tatra śalyarathaṃ rājanvicarantaṃ mahāhave| apaśyāma yathāpūrvaṃ śakrasyāsurasaṃkṣaye||