Adhyaya 13

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसैः। तस्य चानुचरैः शूरैस्त्रिगर्तानां महारथैः।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| arjuno drauṇinā viddho yuddhe bahubhirāyasaiḥ| tasya cānucaraiḥ śūraistrigartānāṃ mahārathaiḥ||

Verse 2

द्रौणिं विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखैः। तथेतरान्महेष्वासान्द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनञ्जयः। भूयश्चैव महाराज शरवर्षैरवाकिरत्।।

drauṇiṃ vivyādha samare tribhireva śilīmukhaiḥ| tathetarānmaheṣvāsāndvābhyāṃ dvābhyāṃ dhanañjayaḥ| bhūyaścaiva mahārāja śaravarṣairavākirat||

Verse 3

शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ। न जहुः पार्थमासाद्य ताड्यमानाः शितैः शरैः।।

śarakaṇṭakitāste tu tāvakā bharatarṣabha| na jahuḥ pārthamāsādya tāḍyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ||

Verse 4

अर्जुनं रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमाः। परिवार्य मुदा युक्ता योधयन्तश्चकाशिरे।।

arjunaṃ rathavaṃśena droṇaputrapurogamāḥ| parivārya mudā yuktā yodhayantaścakāśire||

Verse 5

तैस्तु क्षिप्ताः शरा राजन्कार्तस्वरविभूषिताः। अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा।।

taistu kṣiptāḥ śarā rājankārtasvaravibhūṣitāḥ| arjunasya rathopasthaṃ pūrayāmāsurañjasā||

Verse 6

तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्। विव्यधुश्च शरैर्घोरैः प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः।।

tathā kṛṣṇau maheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām| vivyadhuśca śarairghoraiḥ prahṛṣṭā yuddhadurmadāḥ||

Verse 7

कूबरं रथचक्राणि ईषा योक्त्राणि वा विभो। युगं चैवानुकर्षं च शरभूतमभूत्तदा।।

kūbaraṃ rathacakrāṇi īṣā yoktrāṇi vā vibho| yugaṃ caivānukarṣaṃ ca śarabhūtamabhūttadā||

Verse 8

नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन्नेव च नः श्रुतम्। यादृशं तत्र पार्थस्य तावकाः सम्प्रचक्रिरे।।

naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ rājanneva ca naḥ śrutam| yādṛśaṃ tatra pārthasya tāvakāḥ sampracakrire||

Verse 9

स रथः सर्वतो भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः। उल्काशतैः सम्प्रदीप्तं विमानमिव भूतले।।

sa rathaḥ sarvato bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ| ulkāśataiḥ sampradīptaṃ vimānamiva bhūtale||

Verse 10

ततोऽर्जुनो महाराज शरैः सन्नतपर्वभिः। अवाकिरत्तां पृतनां मेघो धृष्ट्येव पर्वतम्।।

tato'rjuno mahārāja śaraiḥ sannataparvabhiḥ| avākirattāṃ pṛtanāṃ megho dhṛṣṭyeva parvatam||

Verse 11

ते वध्यमानाः समरे पार्थनामाङ्कितैः शरैः। पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम्।।

te vadhyamānāḥ samare pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ| pārthabhūtamamanyanta prekṣamāṇāstathāvidham||

Verse 12

कोपोद्धूतशरज्वालो धनुःशब्दानिलो महान्। सैन्येन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावकः।।

kopoddhūtaśarajvālo dhanuḥśabdānilo mahān| sainyendhanaṃ dadāhāśu tāvakaṃ pārthapāvakaḥ||

Verse 13

चक्राणां पततां चापि युगानां च धरातले। तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथैः सह।।

cakrāṇāṃ patatāṃ cāpi yugānāṃ ca dharātale| tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha||

Verse 14

ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत। अक्षाणामथ योक्त्राणां प्रतोदानां च राशयः।।

īṣāṇāmanukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ ca bhārata| akṣāṇāmatha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca rāśayaḥ||

Verse 15

शिरसां पततां चापि कुण्डलोष्णीषधारिणाम्। भुजानां च महाभाग स्कन्धानां च समन्ततः।।

śirasāṃ patatāṃ cāpi kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām| bhujānāṃ ca mahābhāga skandhānāṃ ca samantataḥ||

Verse 16

छत्राणां व्यजनैः सार्धं मकुटानां च राशयः। समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत।।

chatrāṇāṃ vyajanaiḥ sārdhaṃ makuṭānāṃ ca rāśayaḥ| samadṛśyanta pārthasya rathamārgeṣu bhārata||

Verse 17

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा। भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धिनी। बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा।।

agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā| bhīrūṇāṃ trāsajananī śūrāṇāṃ harṣavardhinī| babhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṃ yathā||

Verse 18

हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे द्वे परन्तपः। रथानां सवरूथानं विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्।।

hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dve parantapaḥ| rathānāṃ savarūthānaṃ vidhūmo'gniriva jvalan||

Verse 19

यथा हि भगवानग्निर्जगद्दग्ध्वा चराचरम्। विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो धऩञ्जयः।।

yathā hi bhagavānagnirjagaddagdhvā carācaram| vidhūmo dṛśyate rājaṃstathā pārtho dhaṉañjayaḥ||

Verse 20

द्रौणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवस्य पराक्रमम्। रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत्।।

drauṇistu samare dṛṣṭvā pāṇḍavasya parākramam| rathenātipatākena pāṇḍavaṃ pratyavārayat||

Verse 21

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ श्वेताश्वौ धन्विनां वरौ। समीयतुस्तदाऽन्योन्यं परस्परवधैषिणौ।।

tāvubhau puruṣavyāghrau śvetāśvau dhanvināṃ varau| samīyatustadā'nyonyaṃ parasparavadhaiṣiṇau||

Verse 22

तयोरासीन्महाराज बाणवर्षं सुदारुणम्। जीमूतयोर्यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ।।

tayorāsīnmahārāja bāṇavarṣaṃ sudāruṇam| jīmūtayoryathā vṛṣṭistapānte bharatarṣabha||

Verse 23

अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः सन्नतपर्वभिः। ततक्षतुस्तदाऽन्योन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाविव।।

anyonyaspardhinau tau tu śaraiḥ sannataparvabhiḥ| tatakṣatustadā'nyonyaṃ śṛṅgābhyāṃ vṛṣabhāviva||

Verse 24

तयोर्युद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत्। शस्त्राणां सङ्गमश्चैव घोरस्तत्राभवत्पुनः।।

tayoryuddhaṃ mahārāja ciraṃ samamivābhavat| śastrāṇāṃ saṅgamaścaiva ghorastatrābhavatpunaḥ||

Verse 25

ततोऽर्जुनं द्वादशभी रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः। वासुदेवं च दशभिर्द्रौणिर्विव्याध भारत।।

tato'rjunaṃ dvādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ| vāsudevaṃ ca daśabhirdrauṇirvivyādha bhārata||

Verse 26

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपद्गाण्डिवं धनुः। मानयित्वा मुहूर्तं तु गुरुपुत्रं महाहवे।।

tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipadgāṇḍivaṃ dhanuḥ| mānayitvā muhūrtaṃ tu guruputraṃ mahāhave||

Verse 27

व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची परन्तपः। मृदुपूर्वं ततश्चैनं पुनःपुनरताडयत्।।

vyaśvasūtarathaṃ cakre savyasācī parantapaḥ| mṛdupūrvaṃ tataścainaṃ punaḥpunaratāḍayat||

Verse 28

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम्। मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम्।।

hatāśve tu rathe tiṣṭhandroṇaputrastvayasmayam| musalaṃ pāṇḍuputrāya cikṣepa parighopamam||

Verse 29

तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम्। चिच्छेद सप्तधा वीरः पार्थः शत्रुनिबर्हणः।।

tamāpatantaṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitam| ciccheda saptadhā vīraḥ pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ||

Verse 30

स च्छिन्नं मुसलं दृष्ट्वा द्रौणिः परमकोपनः। आददे परिघं घोरं नगेन्द्रशिखरोपमम्। चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारदः।।

sa cchinnaṃ musalaṃ dṛṣṭvā drauṇiḥ paramakopanaḥ| ādade parighaṃ ghoraṃ nagendraśikharopamam| cikṣepa caiva pārthāya drauṇiryuddhaviśāradaḥ||

Verse 31

तमन्तकमिव क्रुद्दं परिघं प्रेक्ष्य पाण्डवः। अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पञ्चभिः सायकोत्तमैः।।

tamantakamiva kruddaṃ parighaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ| arjunastvarito jaghne pañcabhiḥ sāyakottamaiḥ||

Verse 32

स च्छिन्नः पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे। दारयन्पृथिवीन्द्राणां मनः सब्देन भारत।।

sa cchinnaḥ patito bhūmau pārthabāṇairmahāhave| dārayanpṛthivīndrāṇāṃ manaḥ sabdena bhārata||

Verse 33

ततोऽपरैस्त्रिभिर्भल्लैर्द्रौणिं विव्याध पाण्‍डवः।।

tato'paraistribhirbhallairdrauṇiṃ vivyādha pāṇ‍ḍavaḥ||

Verse 34

सोऽतिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना। नाकम्पत तदा द्रौणिः पौरुषेषु व्यवस्थितः।।

so'tividdho balavatā pārthena sumahātmanā| nākampata tadā drauṇiḥ pauruṣeṣu vyavasthitaḥ||

Verse 35

सुरथं च ततो राजन्भारद्वाजो महारथम्। अवाकिरच्छरव्रातैः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः।।

surathaṃ ca tato rājanbhāradvājo mahāratham| avākiraccharavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ||

Verse 36

ततस्तु सुरथोऽप्याजौ पाञ्चालानां महारथः। रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत।।

tatastu suratho'pyājau pāñcālānāṃ mahārathaḥ| rathena meghaghoṣeṇa drauṇimevābhyadhāvata||

Verse 37

विकर्षन्वै धनुःश्रेष्ठं सर्वभारसहं दृढम्। ज्वलनाशीविषनिभैः शरैश्चैनमवाकिरत्।।

vikarṣanvai dhanuḥśreṣṭhaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham| jvalanāśīviṣanibhaiḥ śaraiścainamavākirat||

Verse 38

सुरथं तं ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम्। चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरगः।।

surathaṃ taṃ tataḥ kruddhamāpatantaṃ mahāratham| cukopa samare drauṇirdaṇḍāhata ivoragaḥ||

Verse 39

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सृक्विणी परिसंलिहन्। उद्वीक्ष्य सुरथं रोषाद्धनुर्ज्यामवमृज्य च। मुमोच तीक्ष्णं नाराचं यमदण्डोपमद्युतिम्।।

triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā sṛkviṇī parisaṃlihan| udvīkṣya surathaṃ roṣāddhanurjyāmavamṛjya ca| mumoca tīkṣṇaṃ nārācaṃ yamadaṇḍopamadyutim||

Verse 40

स तस्य हृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगितः। शक्ताशनिरिवोत्सृष्टो विदार्य धरणीतलम्।।

sa tasya hṛdayaṃ bhittvā praviveśātivegitaḥ| śaktāśanirivotsṛṣṭo vidārya dharaṇītalam||

Verse 41

ततः स पतितो भूमौ नाराचेन समाहतः। वज्रेण च यथा शृङ्गं पर्वतस्येव दीर्यतः।।

tataḥ sa patito bhūmau nārācena samāhataḥ| vajreṇa ca yathā śṛṅgaṃ parvatasyeva dīryataḥ||

Verse 42

तस्मिन्विनिहते वीरे द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। आरुरोह रथं तूर्णं तमेव रथिनां वरः।।

tasminvinihate vīre droṇaputraḥ pratāpavān| āruroha rathaṃ tūrṇaṃ tameva rathināṃ varaḥ||

Verse 43

ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मदः। अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे।।

tataḥ sajjo mahārāja drauṇirāhavadurmadaḥ| arjunaṃ yodhayāmāsa saṃśaptakavṛto raṇe||

Verse 44

तत्र युद्धं महच्चासीदर्जुनस्य परैः सह। मध्यन्दिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम्।।

tatra yuddhaṃ mahaccāsīdarjunasya paraiḥ saha| madhyandinagate sūrye yamarāṣṭravivardhanam||

Verse 45

तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम्। यदेको युगपद्वीरान्समयोधयदर्जुनः।।

tatrāścaryamapaśyāma dṛṣṭvā teṣāṃ parākramam| yadeko yugapadvīrānsamayodhayadarjunaḥ||

Verse 46

विमर्दः सुमहानासीदर्जुनस्य परैः सह। शतक्रतोर्यथापूर्वं महत्या दैत्यसेनया।।

vimardaḥ sumahānāsīdarjunasya paraiḥ saha| śatakratoryathāpūrvaṃ mahatyā daityasenayā||