Adhyaya 12

Verse 1

शल्यपराक्रमवर्णनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। पीडिते धर्मराजे तु मद्रराजेन मारिष। सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। परिवार्य रथैः शल्यं पीडयामासुराहवे।।

śalyaparākramavarṇanam|| 1 || sañjaya uvāca| pīḍite dharmarāje tu madrarājena māriṣa| sātyakirbhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau| parivārya rathaiḥ śalyaṃ pīḍayāmāsurāhave||

Verse 2

तमेकं बहुभिर्दृष्ट्वा पीड्यमानं महारथैः। साधुवादो महाञ्जज्ञे सिद्धाश्चासन्प्रहर्षिताः।।

tamekaṃ bahubhirdṛṣṭvā pīḍyamānaṃ mahārathaiḥ| sādhuvādo mahāñjajñe siddhāścāsanpraharṣitāḥ||

Verse 3

आश्चर्यमित्यभाषन्त मुनयश्चापि सङ्गताः।।

āścaryamityabhāṣanta munayaścāpi saṅgatāḥ||

Verse 4

भीमसेनो रणे शल्यं शल्यभूतं पराक्रमे। एकेन विद्ध्वा बाणेन पुनर्विव्याध सप्तभिः।।

bhīmaseno raṇe śalyaṃ śalyabhūtaṃ parākrame| ekena viddhvā bāṇena punarvivyādha saptabhiḥ||

Verse 5

सात्यकिश्च शतेनैनं धर्मपुत्रपरीप्सया। मद्रेश्वरमवाकीर्य सिंहनादमथानदत्।।

sātyakiśca śatenainaṃ dharmaputraparīpsayā| madreśvaramavākīrya siṃhanādamathānadat||

Verse 6

नकुलः पञ्चभिश्चैनं सहदेवश्च प़ञ्चभिः। विद्ध्वा तं तु पुनस्तूर्णं ततो विव्याध सप्तभिः।।

nakulaḥ pañcabhiścainaṃ sahadevaśca pa़ñcabhiḥ| viddhvā taṃ tu punastūrṇaṃ tato vivyādha saptabhiḥ||

Verse 7

स तु शूरो रणे यत्तः पीडितस्तैर्महारथैः। विकृष्य कार्मुकं घोरं भारघ्नं वेगवत्तरम्।।

sa tu śūro raṇe yattaḥ pīḍitastairmahārathaiḥ| vikṛṣya kārmukaṃ ghoraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram||

Verse 8

सात्यकिं पञ्चविंशत्या शल्यो विव्याध मारिष। भीमसेनं तु सप्तत्या नकुलं सप्तभिस्तथा।।

sātyakiṃ pañcaviṃśatyā śalyo vivyādha māriṣa| bhīmasenaṃ tu saptatyā nakulaṃ saptabhistathā||

Verse 9

ततः स विशिखं चापं सहदेवस्य धन्विनः। छित्त्वा भल्लेन समरे विव्याधैनं त्रिसप्तभिः।।

tataḥ sa viśikhaṃ cāpaṃ sahadevasya dhanvinaḥ| chittvā bhallena samare vivyādhainaṃ trisaptabhiḥ||

Verse 10

सहदेवस्तु समरे मातुलं भूरिवर्चसम्। सज्यमन्यद्धनुः कृत्वा पञ्चभिः समताडयत्। शरैराशीविषाकारैर्ज्वलज्ज्वलनसन्निभैः।।

sahadevastu samare mātulaṃ bhūrivarcasam| sajyamanyaddhanuḥ kṛtvā pañcabhiḥ samatāḍayat| śarairāśīviṣākārairjvalajjvalanasannibhaiḥ||

Verse 11

सारथिं चास्य समरे शरेणानतपर्वणा। विव्याध भृशसङ्क्रुद्धस्तं वै भूयस्त्रिभिः शरैः।।

sārathiṃ cāsya samare śareṇānataparvaṇā| vivyādha bhṛśasaṅkruddhastaṃ vai bhūyastribhiḥ śaraiḥ||

Verse 12

भीमसेनस्तु सप्तत्या सात्यकिर्नवभिः शरैः। धर्मराजस्तथा षष्ट्या गात्रे शल्यं समार्पयत्।। कथन्नु समरे शक्यं--नहि क्रुद्धो रणे इति झ.पाठः।।

bhīmasenastu saptatyā sātyakirnavabhiḥ śaraiḥ| dharmarājastathā ṣaṣṭyā gātre śalyaṃ samārpayat|| kathannu samare śakyaṃ--nahi kruddho raṇe iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 13

ततः शल्यो महाराज निर्विद्धस्तैर्महारथैः। सुस्राव रुधिरं गात्रैर्गैरिकं पर्वतो यथा।।

tataḥ śalyo mahārāja nirviddhastairmahārathaiḥ| susrāva rudhiraṃ gātrairgairikaṃ parvato yathā||

Verse 14

तांश्च सर्वान्महेष्वासान्पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः। विव्याध तरसा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्।।

tāṃśca sarvānmaheṣvāsānpañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ| vivyādha tarasā rājaṃstadadbhutamivābhavat||

Verse 15

ततोऽपरेण भल्लेन धर्मपुत्रस्य मारिष। धनुश्चिच्छेद समरे सज्जयं स सुमहारथः।।

tato'pareṇa bhallena dharmaputrasya māriṣa| dhanuściccheda samare sajjayaṃ sa sumahārathaḥ||

Verse 16

अथान्यद्धनुरादाय धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। साश्वसूतध्वजरथं शल्यं प्राच्छादयच्छरैः।।

athānyaddhanurādāya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| sāśvasūtadhvajarathaṃ śalyaṃ prācchādayaccharaiḥ||

Verse 17

स च्छाद्यमानः समरे धर्मपुत्रस्य सायकैः। युधिष्ठिरमथाविध्यद्दशभिर्निशितैः शरैः।।

sa cchādyamānaḥ samare dharmaputrasya sāyakaiḥ| yudhiṣṭhiramathāvidhyaddaśabhirniśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 18

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धर्मपुत्रे शरार्दिते। मद्राणामधिपं शूरं शरैर्विव्याध पञ्चभिः।।

sātyakistu tataḥ kruddho dharmaputre śarārdite| madrāṇāmadhipaṃ śūraṃ śarairvivyādha pañcabhiḥ||

Verse 19

स सात्यकेः प्रचिच्छेद क्षुरप्रेण महद्धनुः। भीमसेनमुखांस्तांश्च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्।।

sa sātyakeḥ praciccheda kṣurapreṇa mahaddhanuḥ| bhīmasenamukhāṃstāṃśca tribhistribhiratāḍayat||

Verse 20

तस्य क्रुद्धो महाराज सात्यकिः सत्यविक्रमः। तोमरं प्रेषयामास स्वर्णदण्डं महारणे।।

tasya kruddho mahārāja sātyakiḥ satyavikramaḥ| tomaraṃ preṣayāmāsa svarṇadaṇḍaṃ mahāraṇe||

Verse 21

भीमसेनोऽथ नाराचं ज्वलन्तमिव पन्नगम्। नकुलः समरे शक्तिं सहदेवो गदां शुभाम्। धर्मराजः शतघ्नीं च जिघांसुः शल्यमाहवे।।

bhīmaseno'tha nārācaṃ jvalantamiva pannagam| nakulaḥ samare śaktiṃ sahadevo gadāṃ śubhām| dharmarājaḥ śataghnīṃ ca jighāṃsuḥ śalyamāhave||

Verse 22

तानापतत एवाशु पञ्चानां वै भुजच्युतान्। वारयामास समरे शस्त्रसङ्घैः स मद्रराट्।।

tānāpatata evāśu pañcānāṃ vai bhujacyutān| vārayāmāsa samare śastrasaṅghaiḥ sa madrarāṭ||

Verse 23

सात्यकिप्रहितं शल्यो भल्लैश्चिच्छेद तोमरम्। प्रहितं भीमसेनेन शरं कनकभूषणम्।।

sātyakiprahitaṃ śalyo bhallaiściccheda tomaram| prahitaṃ bhīmasenena śaraṃ kanakabhūṣaṇam||

Verse 24

द्विधा चिच्छेद समरे कृतहस्तः प्रतापवान्। नकुलप्रेषितां शक्तिं हेमदण्डां भयावहाम्।।

dvidhā ciccheda samare kṛtahastaḥ pratāpavān| nakulapreṣitāṃ śaktiṃ hemadaṇḍāṃ bhayāvahām||

Verse 25

गदां च सहदेवेन शरौघैः समवारयत्। शराभ्यां च शतघ्नीं तां राज्ञश्चिच्छेद भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे द्वादशोऽध्यायः।। 12 ।।

gadāṃ ca sahadevena śaraughaiḥ samavārayat| śarābhyāṃ ca śataghnīṃ tāṃ rājñaściccheda bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe dvādaśo'dhyāyaḥ|| 12 ||

Verse 26

पश्यतां पाण्डुपुत्राणां सिंहनादं ननाद च। नामृष्यत्तत्र शैनेयः शत्रोर्विजयमाहवे।।

paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ siṃhanādaṃ nanāda ca| nāmṛṣyattatra śaineyaḥ śatrorvijayamāhave||

Verse 27

अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः। द्वाभ्यां मद्रेश्वरं विद्वा सारथिं च त्रिभिः शरैः।। सहदेवेन प्रेषितामिति पूर्वस्मात्सम्बध्यते।।

athānyaddhanurādāya sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ| dvābhyāṃ madreśvaraṃ vidvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ|| sahadevena preṣitāmiti pūrvasmātsambadhyate||

Verse 28

ततः शल्यो रणे राजन्सर्वांस्तान्दशभिः शरैः। विव्याध भृशसङ्क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपान्।।

tataḥ śalyo raṇe rājansarvāṃstāndaśabhiḥ śaraiḥ| vivyādha bhṛśasaṅkruddhastotrairiva mahādvipān||

Verse 29

ते वार्यमाणाः समरे मद्रराज्ञा महारथाः। न शेकुः सम्मुखे स्थातुं तस्य शत्रुनिषूदनाः।।

te vāryamāṇāḥ samare madrarājñā mahārathāḥ| na śekuḥ sammukhe sthātuṃ tasya śatruniṣūdanāḥ||

Verse 30

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा शल्यस्य विक्रमम्। निहतान्पाण्डवान्मेने पाञ्चालानथ सृञ्जयान्।

tato duryodhano rājā dṛṣṭvā śalyasya vikramam| nihatānpāṇḍavānmene pāñcālānatha sṛñjayān|

Verse 31

तथाविधं महाराज मद्रराजस्य विक्रमम्। असह्यं मानवैर्युद्धे तद्बभूव नरर्षभ।।

tathāvidhaṃ mahārāja madrarājasya vikramam| asahyaṃ mānavairyuddhe tadbabhūva nararṣabha||

Verse 32

ततो राजन्महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान्। सन्त्यज्य मनसा प्राणान्मद्राधिपमयोधयत्।।

tato rājanmahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavān| santyajya manasā prāṇānmadrādhipamayodhayat||

Verse 33

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः। परिवार्य तदा शल्यं समन्ताद्व्यकिरञ्शरैः।।

nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ| parivārya tadā śalyaṃ samantādvyakirañśaraiḥ||

Verse 34

स चतुर्भिर्महेष्वासैः पाण्डवानां महारथः। वृतस्तान्योधयामास मद्रराजः प्रतापवान्।।

sa caturbhirmaheṣvāsaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ| vṛtastānyodhayāmāsa madrarājaḥ pratāpavān||

Verse 35

तस्य धर्मसुतो राजन्क्षुरप्रेण महाहवे। चक्ररक्षं जघानाशु मद्रराजस्य पार्थिवः।।

tasya dharmasuto rājankṣurapreṇa mahāhave| cakrarakṣaṃ jaghānāśu madrarājasya pārthivaḥ||

Verse 36

तस्मिंस्तु निहते शूरे चक्ररक्षे महारथे। मद्रराजोऽपि बलवान्सैनिकानावृणोच्छरैः।।

tasmiṃstu nihate śūre cakrarakṣe mahārathe| madrarājo'pi balavānsainikānāvṛṇoccharaiḥ||

Verse 37

समावृतांस्ततस्तांस्तु राजन्वीक्ष्य स्वसैनिकान्। चिन्तयामास समरे धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।।

samāvṛtāṃstatastāṃstu rājanvīkṣya svasainikān| cintayāmāsa samare dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 38

कथं नु न भवेत्सत्यं तन्माधववचो महत्। अपि क्रुद्धो रणे राजन्क्षपयेत बलं मम।। सारथिं च विव्याधेत्युत्तरस्मादपकृष्यते।।

kathaṃ nu na bhavetsatyaṃ tanmādhavavaco mahat| api kruddho raṇe rājankṣapayeta balaṃ mama|| sārathiṃ ca vivyādhetyuttarasmādapakṛṣyate||

Verse 39

अहं मद्धातरश्चैव सात्यकिश्च महारथः। पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव न शक्तास्म हि मद्रपम्।।

ahaṃ maddhātaraścaiva sātyakiśca mahārathaḥ| pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva na śaktāsma hi madrapam||

Verse 40

निहनिष्यति चैवाद्य मातुलोऽस्मान्महाबलः। गोविन्दवचनं सत्यं कथं भवति किन्त्विदम्।।

nihaniṣyati caivādya mātulo'smānmahābalaḥ| govindavacanaṃ satyaṃ kathaṃ bhavati kintvidam||

Verse 41

ततः सरथनागाश्वा पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज। मद्रराजं समासेदुः पीडयन्तः समन्ततः।।

tataḥ sarathanāgāśvā pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja| madrarājaṃ samāseduḥ pīḍayantaḥ samantataḥ||

Verse 42

नानाशस्त्रौघबहुलां शस्त्रवृष्टिं समुद्यताम्। व्यधमत्समरे राजा महाभ्राणीव मारुतः।।

nānāśastraughabahulāṃ śastravṛṣṭiṃ samudyatām| vyadhamatsamare rājā mahābhrāṇīva mārutaḥ||

Verse 43

ततः कनकपुङ्खां तां शल्यक्षिप्तां वियद्गताम्। शरवृष्टिमपश्याम शलभानामिवायतिम्।।

tataḥ kanakapuṅkhāṃ tāṃ śalyakṣiptāṃ viyadgatām| śaravṛṣṭimapaśyāma śalabhānāmivāyatim||

Verse 44

ते शरा मद्रराजेन प्रेषिता रणमूर्धनि। सम्पतन्तः स्म दृश्यन्ते शलभानां व्रजा इव।।

te śarā madrarājena preṣitā raṇamūrdhani| sampatantaḥ sma dṛśyante śalabhānāṃ vrajā iva||

Verse 45

मद्रराजधनुर्मुक्तैः शरैः कनकभूषणैः। निरन्तरमिवाकाशं सम्बभूव जनाधिप।।

madrarājadhanurmuktaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ| nirantaramivākāśaṃ sambabhūva janādhipa||

Verse 46

न पाण्डवानां नास्माकं तत्र किञ्चिद्व्यदृश्यत। बाणान्धकारे महति कृते तत्र महाहवे।।

na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ tatra kiñcidvyadṛśyata| bāṇāndhakāre mahati kṛte tatra mahāhave||

Verse 47

मद्रराजेन बलिना लाघवाच्छरवृष्टिभिः। चाल्यमानं तु तं दृष्ट्वा पाण्डवानां बलार्णवम्। विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः।।

madrarājena balinā lāghavāccharavṛṣṭibhiḥ| cālyamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ balārṇavam| vismayaṃ paramaṃ jagmurdevagandharvadānavāḥ||

Verse 48

स तु तान्सर्वतो यत्ताञ्शरैः सञ्छाद्य मारिष। धर्मराजमवच्छाद्य सिंहवद्व्यनदन्मुहुः।।

sa tu tānsarvato yattāñśaraiḥ sañchādya māriṣa| dharmarājamavacchādya siṃhavadvyanadanmuhuḥ||

Verse 49

ते च्छन्नाः समरे तेन पाण्डवानां महारथाः। नाशक्नुवंस्तदा युद्धे प्रत्युद्यातुं महारथम्।।

te cchannāḥ samare tena pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ| nāśaknuvaṃstadā yuddhe pratyudyātuṃ mahāratham||

Verse 50

धर्मराजपुरोगास्तु भीमसेनमुखा रथाः। निजघ्नुः समरे शूरंशल्यमाहवशोभिनम्।।

dharmarājapurogāstu bhīmasenamukhā rathāḥ| nijaghnuḥ samare śūraṃśalyamāhavaśobhinam||