Adhyaya 11

Verse 3

शल्यभीमयोर्गदायुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। 9-10-1x तस्मिन्विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम्। द्रवमाणेषु योधेषु विद्रवत्सु च दन्तिषु।। 9-10-1a कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवे। निहतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा।। 9-10-2a प्रक्षये दारुणे घोरे संहारे सर्वदेहिनाम्। नानाशस्त्रसमावापे व्यतिषक्तरथद्विपे।। 9-10-3a हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने। गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु।। 9-10-4a प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे। सङ्ग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने।। 9-10-5a पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितैः शरैः। तथैव तावका योधा जघ्नुः पाण्डवसैनिकान्।। 9-10-6a तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहे। पूर्वाह्णे चापि सम्प्राप्ते भास्करोदयनं प्रति।। 9-10-7a लब्धलक्षाः परे राजन्रक्षितास्तु महात्मना। अयोधयंस्तव बलं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।। 9-10-8a बलिभिः पाण्डवैर्दृप्तैर्लैब्धलक्षैः प्रहारिभिः। कौरव्यसीदत्पृतना मृगीवाग्निबयाकुला।। 9-10-9a तां दृष्ट्वा सीदतीं सेनां पङ्के गामिव दुर्बलाम्। उज्जिहीर्षुस्तदा शल्यः प्रायात्पाण्डुसुतान्प्रति।। 9-10-10a मद्रराजः सुसङ्क्रुद्धो गृहीत्वा धनुरुत्तमम्। अभ्यद्रवत सङ्ग्रामे पाण्डवानाततायिनः।। 9-10-11a पाण्डवा अपि भूपाल समरे जितकाशिनः। मद्रराजं समासाद्य बिभिदुर्निशितैः शरैः।। 9-10-12a ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मद्रराजो महारथः। अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः।। 9-10-13a प्रादुरासन्निमित्तानि नानारूपाण्यनेकशः। चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता।। 9-10-14a [सदण्डशूला दीप्ताग्रा दीर्यमाणाः समन्ततः।] उल्का भूमिं दिवः पेतुराहत्य रविमण्डलम्।। 9-10-15a मृगाश्च महिषाश्चापि पक्षिणश्च विशाम्पते। अपसव्यं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नृप।। 9-10-16a [भृगुसूनुधरापुत्रौ शशिजेन समन्वितौ। चरमं पाण्डुपुत्राणां पुरस्तात्सर्वभूभुजाम्।। 9-10-17a शस्त्राग्रेष्वभवज्ज्वाला नेत्राण्याहत्य वर्षती। शिरः स्वलीयन्त भृशं काकोलूकाश्च केतुषु]।। 9-10-18a ततस्तद्युद्धमत्युग्रमभवत्सहचारिणाम्। तथा सर्वाण्यनीकानि सन्निपत्य जनाधिप।। 9-10-19a अभ्यघ्नत्कौरवो राजा पाण्डवानामनीकिनीम्। शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदृक्।। 9-10-20a अभ्यवर्षत धर्मात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। भीमसेनं शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः।। 9-10-21a द्रौपदेयांस्तथा सर्वान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि च।। 9-10-22a एकैकं दशभिर्बाणैर्विव्याध स महाबलः। ततोऽसृजद्बाणवर्षं घर्मान्ते मघवानिव।। 9-10-23a ततः प्रभद्रका राजन्सोमकाश्च सहस्रशः। पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्ते शल्यसायकैः।। 9-10-24a भ्रमराणामिव व्राताः शलभानामिव व्रजाः। हादिन्य इव मेघेभ्यः शल्यस्य न्यपतञ्शराः।। 9-10-25a द्विरदास्तुरगाश्चार्ताः पत्तयो रथिनस्तथा। शल्यस्य बाणैरपतन्बभ्रमुर्व्यनदंस्तथा।। 9-10-26a आविष्ट इव मद्रेशो मन्युना पौरुषेण च। प्राच्छादयदरीन्सङ्ख्ये कालसृष्ट इवान्तकः। विनर्दमानो मद्रेशो मेघहादो महाबलः।। 9-10-27a सा वध्यमाना शल्येन पाण्डवानामनीकिनी। अजातशत्रुं कौन्तेयमभ्यधावद्युधिष्ठिरम्।। 9-10-28a तां सम्मर्द्य शतैः सङ्ख्ये लघुहस्तः शितैः शरैः। बाणवर्षेण महता युधिष्ठिरमताडयत्।। 9-10-29a तमापतन्तं जात्यश्वैः क्रुद्धो राजा युधिष्ठिरः। अवारयच्छरैस्तीक्ष्णैर्महाद्विपमिवाङ्कुशैः।। 9-10-30a तस्य शल्यः शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम्। सोऽभ्यविध्यन्महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम्।। 9-10-31a ततो वृकोदरः क्रुद्धः शल्यं विव्याध सप्तभिः। पञ्चभिः सहदेवस्तु नकुलो दशभिः शरैः।। 9-10-32a द्रौपदेयाश्च शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरैः। अभ्यवर्षन्महाराज मेघा इव महीधस्म्।। 9-10-33a ततो दृष्ट्वा वार्यमाणं शल्यं पार्थैः समन्ततः। कृतवर्मा कृपश्चैव सङ्क्रुद्धावभ्यधावताम्।। 9-10-34a उलूकश्च महावीर्यः शकुनिंश्चापि सौबलः। समागम्याथ शनकैरश्वत्थामा महाबलः। तव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपुः शल्यमाहवे।। 9-10-35a भीमसेनं त्रिभिर्विद्धा कृतवर्मा शिलीमुखैः। बाणवर्षेण महता क्रुद्धरूपमवारयत्। धृष्टद्युम्नं ततः क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत्।। 9-10-36a द्रौपदेयांश्च शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात्।। 9-10-37a दुर्योधनो युधांश्रेष्ठ आहवे केशवार्जुनौ। समभ्ययादुग्रतेजाः शरैश्चाप्यहनद्बली।। 9-10-38a एवं द्वन्द्वशतान्यासंस्त्वदीयानां परैः सह। घोररूपाणि चित्राणि तत्रतत्र विशाम्पते।। 9-10-39a ऋक्षवर्णाञ्जघानाश्वान्भोजो भीमस्य संयुगे। सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वात्पाण्डुनन्दनः। कालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत।। 9-10-40a प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वान्स मद्रराट्। ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोऽसिनावधीत्।। 9-10-41a गौतमः पुनराचार्यो धृष्टद्युम्नमयोधयत्। असम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तो यत्नवान्यत्नवत्तरम्।। 9-10-42a द्रौपदेयांस्तथा वीरानेकैकं दशभिः शरैः। अविद्ध्यदाचार्यसुतो नातिक्रुद्धो हसन्निव।। 9-10-43a [पुनश्च भीमसेनस्य जघानाश्वांस्तथाऽऽहवे। सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं हताश्वः पाण्डुनन्दनः।। 9-10-44a कालो दण्‍डमिवोद्यम्य गदां क्रुद्धो महाबलः। पोथयामास तुरगान्रथं च कृतवर्मणः। कृतवर्मा त्ववप्लुत्य रथात्तस्मादपाक्रमत्।।] 9-10-45a शल्योऽपि राजन्सङ्क्रुद्धो निघ्नन्सोमकपाण्डवान्। पुनरेव शितैर्बाणैर्युधिष्ठिरमपीडयत्।। 9-10-46a तस्य भीमो रणे क्रुद्धः सन्दश्य दशनच्छदम्। विनाशायाभिसन्धाय गदामादाय वीर्यवान्।। 9-10-47a यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम्। गजवाजिमनुष्याणां देहान्तकरणीमति।। 9-10-48a हेमपट्टपरिक्षिप्तामुल्कां प्रज्वलितामिव। शैक्यां व्यालीमिवात्युग्रां वज्रकल्पामयोमयीम्।। 9-10-49a चन्दनागुरुपङ्काक्तां प्रमदामीप्सितामिव। वसामेदोपदिग्धाङ्गीं जिह्वां वैवस्वतीमिव।। 9-10-50a पटुघण्टाशतरवां वासवीमशनीमिव। निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि।। 9-10-51a त्रासनीं सर्वभूतानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम्। मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृङ्गविदारणीम्।। 9-10-52a यया कैलासभवने महेश्वरसखं बली। आह्वयामास कौन्तेयः सङ्क्रुद्धमलकाधिपम्।। 9-10-53a यया मायामयान्दृप्तान्सुबहून्धनदालये। जघान गुह्यकान्क्रुद्धो मन्दारार्थे महाबलः। निवार्यमाणो बहुभिर्द्रौपद्याः प्रियमास्थितः।। 9-10-54a तां वज्रमणिरत्नौघकल्माषां वज्रगौरवाम्। समुद्यम्य महाबाहुः शल्यमभ्यपतद्रणे।। 9-10-55a गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया। पोथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्वान्महाजवान्।। 9-10-56a ततः शल्यो रणे क्रुद्धः पीने वक्षसि तोमरम्। निचखान नदन्वीरोवर्म भित्त्वा च सोभ्ययात्।। 9-10-57a वृकोदरस्त्वसम्भ्रान्तस्तमेवोद्धृत्य तोमरम्। यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद तदा हृदि।। 9-10-58a स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वित्रस्तमानसः। पपाताभिमुखो भीमं मद्रराजस्त्वपाक्रमत्।। 9-10-59a कृतप्रतिकृतं दृष्ट्वा शल्यो विस्मितमानसः। गदामाश्रित्य धर्मात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत।। 9-10-60a ततः सुमनसः पार्था भीमसेनमपूजयन्। ते दृष्ट्वा कर्म सङ्ग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मणः।। 9-10-61a ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे दशमोऽध्यायः।। 10 ।।

śalyabhīmayorgadāyuddham|| 1 || sañjaya uvāca| 9-10-1x tasminvilulite sainye vadhyamāne parasparam| dravamāṇeṣu yodheṣu vidravatsu ca dantiṣu|| 9-10-1a kūjatāṃ stanatāṃ caiva padātīnāṃ mahāhave| nihateṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā|| 9-10-2a prakṣaye dāruṇe ghore saṃhāre sarvadehinām| nānāśastrasamāvāpe vyatiṣaktarathadvipe|| 9-10-3a harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhane| gāhamāneṣu yodheṣu parasparavadhaiṣiṣu|| 9-10-4a prāṇādāne mahāghore vartamāne durodare| saṅgrāme ghorarūpe tu yamarāṣṭravivardhane|| 9-10-5a pāṇḍavāstāvakaṃ sainyaṃ vyadhamanniśitaiḥ śaraiḥ| tathaiva tāvakā yodhā jaghnuḥ pāṇḍavasainikān|| 9-10-6a tasmiṃstathā vartamāne yuddhe bhīrubhayāvahe| pūrvāhṇe cāpi samprāpte bhāskarodayanaṃ prati|| 9-10-7a labdhalakṣāḥ pare rājanrakṣitāstu mahātmanā| ayodhayaṃstava balaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam|| 9-10-8a balibhiḥ pāṇḍavairdṛptairlaibdhalakṣaiḥ prahāribhiḥ| kauravyasīdatpṛtanā mṛgīvāgnibayākulā|| 9-10-9a tāṃ dṛṣṭvā sīdatīṃ senāṃ paṅke gāmiva durbalām| ujjihīrṣustadā śalyaḥ prāyātpāṇḍusutānprati|| 9-10-10a madrarājaḥ susaṅkruddho gṛhītvā dhanuruttamam| abhyadravata saṅgrāme pāṇḍavānātatāyinaḥ|| 9-10-11a pāṇḍavā api bhūpāla samare jitakāśinaḥ| madrarājaṃ samāsādya bibhidurniśitaiḥ śaraiḥ|| 9-10-12a tataḥ śaraśataistīkṣṇairmadrarājo mahārathaḥ| ardayāmāsa tāṃ senāṃ dharmarājasya paśyataḥ|| 9-10-13a prādurāsannimittāni nānārūpāṇyanekaśaḥ| cacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā|| 9-10-14a [sadaṇḍaśūlā dīptāgrā dīryamāṇāḥ samantataḥ|] ulkā bhūmiṃ divaḥ peturāhatya ravimaṇḍalam|| 9-10-15a mṛgāśca mahiṣāścāpi pakṣiṇaśca viśāmpate| apasavyaṃ tadā cakruḥ senāṃ te bahuśo nṛpa|| 9-10-16a [bhṛgusūnudharāputrau śaśijena samanvitau| caramaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ purastātsarvabhūbhujām|| 9-10-17a śastrāgreṣvabhavajjvālā netrāṇyāhatya varṣatī| śiraḥ svalīyanta bhṛśaṃ kākolūkāśca ketuṣu]|| 9-10-18a tatastadyuddhamatyugramabhavatsahacāriṇām| tathā sarvāṇyanīkāni sannipatya janādhipa|| 9-10-19a abhyaghnatkauravo rājā pāṇḍavānāmanīkinīm| śalyastu śaravarṣeṇa varṣanniva sahasradṛk|| 9-10-20a abhyavarṣata dharmātmā kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram| bhīmasenaṃ śaraiścāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ|| 9-10-21a draupadeyāṃstathā sarvānmādrīputrau ca pāṇḍavau| dhṛṣṭadyumnaṃ ca śaineyaṃ śikhaṇḍinamathāpi ca|| 9-10-22a ekaikaṃ daśabhirbāṇairvivyādha sa mahābalaḥ| tato'sṛjadbāṇavarṣaṃ gharmānte maghavāniva|| 9-10-23a tataḥ prabhadrakā rājansomakāśca sahasraśaḥ| patitāḥ pātyamānāśca dṛśyante śalyasāyakaiḥ|| 9-10-24a bhramarāṇāmiva vrātāḥ śalabhānāmiva vrajāḥ| hādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nyapatañśarāḥ|| 9-10-25a dviradāsturagāścārtāḥ pattayo rathinastathā| śalyasya bāṇairapatanbabhramurvyanadaṃstathā|| 9-10-26a āviṣṭa iva madreśo manyunā pauruṣeṇa ca| prācchādayadarīnsaṅkhye kālasṛṣṭa ivāntakaḥ| vinardamāno madreśo meghahādo mahābalaḥ|| 9-10-27a sā vadhyamānā śalyena pāṇḍavānāmanīkinī| ajātaśatruṃ kaunteyamabhyadhāvadyudhiṣṭhiram|| 9-10-28a tāṃ sammardya śataiḥ saṅkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥ| bāṇavarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhiramatāḍayat|| 9-10-29a tamāpatantaṃ jātyaśvaiḥ kruddho rājā yudhiṣṭhiraḥ| avārayaccharaistīkṣṇairmahādvipamivāṅkuśaiḥ|| 9-10-30a tasya śalyaḥ śaraṃ ghoraṃ mumocāśīviṣopamam| so'bhyavidhyanmahātmānaṃ vegenābhyapatacca gām|| 9-10-31a tato vṛkodaraḥ kruddhaḥ śalyaṃ vivyādha saptabhiḥ| pañcabhiḥ sahadevastu nakulo daśabhiḥ śaraiḥ|| 9-10-32a draupadeyāśca śatrughnaṃ śūramārtāyaniṃ śaraiḥ| abhyavarṣanmahārāja meghā iva mahīdhasm|| 9-10-33a tato dṛṣṭvā vāryamāṇaṃ śalyaṃ pārthaiḥ samantataḥ| kṛtavarmā kṛpaścaiva saṅkruddhāvabhyadhāvatām|| 9-10-34a ulūkaśca mahāvīryaḥ śakuniṃścāpi saubalaḥ| samāgamyātha śanakairaśvatthāmā mahābalaḥ| tava putrāśca kārtsnyena jugupuḥ śalyamāhave|| 9-10-35a bhīmasenaṃ tribhirviddhā kṛtavarmā śilīmukhaiḥ| bāṇavarṣeṇa mahatā kruddharūpamavārayat| dhṛṣṭadyumnaṃ tataḥ kruddho bāṇavarṣairapīḍayat|| 9-10-36a draupadeyāṃśca śakuniryamau ca drauṇirabhyayāt|| 9-10-37a duryodhano yudhāṃśreṣṭha āhave keśavārjunau| samabhyayādugratejāḥ śaraiścāpyahanadbalī|| 9-10-38a evaṃ dvandvaśatānyāsaṃstvadīyānāṃ paraiḥ saha| ghorarūpāṇi citrāṇi tatratatra viśāmpate|| 9-10-39a ṛkṣavarṇāñjaghānāśvānbhojo bhīmasya saṃyuge| so'vatīrya rathopasthāddhatāśvātpāṇḍunandanaḥ| kālo daṇḍamivodyamya gadāpāṇirayudhyata|| 9-10-40a pramukhe sahadevasya jaghānāśvānsa madrarāṭ| tataḥ śalyasya tanayaṃ sahadevo'sināvadhīt|| 9-10-41a gautamaḥ punarācāryo dhṛṣṭadyumnamayodhayat| asambhrāntamasambhrānto yatnavānyatnavattaram|| 9-10-42a draupadeyāṃstathā vīrānekaikaṃ daśabhiḥ śaraiḥ| aviddhyadācāryasuto nātikruddho hasanniva|| 9-10-43a [punaśca bhīmasenasya jaghānāśvāṃstathā''have| so'vatīrya rathāttūrṇaṃ hatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ|| 9-10-44a kālo daṇ‍ḍamivodyamya gadāṃ kruddho mahābalaḥ| pothayāmāsa turagānrathaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ| kṛtavarmā tvavaplutya rathāttasmādapākramat||] 9-10-45a śalyo'pi rājansaṅkruddho nighnansomakapāṇḍavān| punareva śitairbāṇairyudhiṣṭhiramapīḍayat|| 9-10-46a tasya bhīmo raṇe kruddhaḥ sandaśya daśanacchadam| vināśāyābhisandhāya gadāmādāya vīryavān|| 9-10-47a yamadaṇḍapratīkāśāṃ kālarātrimivodyatām| gajavājimanuṣyāṇāṃ dehāntakaraṇīmati|| 9-10-48a hemapaṭṭaparikṣiptāmulkāṃ prajvalitāmiva| śaikyāṃ vyālīmivātyugrāṃ vajrakalpāmayomayīm|| 9-10-49a candanāgurupaṅkāktāṃ pramadāmīpsitāmiva| vasāmedopadigdhāṅgīṃ jihvāṃ vaivasvatīmiva|| 9-10-50a paṭughaṇṭāśataravāṃ vāsavīmaśanīmiva| nirmuktāśīviṣākārāṃ pṛktāṃ gajamadairapi|| 9-10-51a trāsanīṃ sarvabhūtānāṃ svasainyapariharṣiṇīm| manuṣyaloke vikhyātāṃ giriśṛṅgavidāraṇīm|| 9-10-52a yayā kailāsabhavane maheśvarasakhaṃ balī| āhvayāmāsa kaunteyaḥ saṅkruddhamalakādhipam|| 9-10-53a yayā māyāmayāndṛptānsubahūndhanadālaye| jaghāna guhyakānkruddho mandārārthe mahābalaḥ| nivāryamāṇo bahubhirdraupadyāḥ priyamāsthitaḥ|| 9-10-54a tāṃ vajramaṇiratnaughakalmāṣāṃ vajragauravām| samudyamya mahābāhuḥ śalyamabhyapatadraṇe|| 9-10-55a gadayā yuddhakuśalastayā dāruṇanādayā| pothayāmāsa śalyasya caturo'śvānmahājavān|| 9-10-56a tataḥ śalyo raṇe kruddhaḥ pīne vakṣasi tomaram| nicakhāna nadanvīrovarma bhittvā ca sobhyayāt|| 9-10-57a vṛkodarastvasambhrāntastamevoddhṛtya tomaram| yantāraṃ madrarājasya nirbibheda tadā hṛdi|| 9-10-58a sa bhinnavarmā rudhiraṃ vamanvitrastamānasaḥ| papātābhimukho bhīmaṃ madrarājastvapākramat|| 9-10-59a kṛtapratikṛtaṃ dṛṣṭvā śalyo vismitamānasaḥ| gadāmāśritya dharmātmā pratyamitramavaikṣata|| 9-10-60a tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenamapūjayan| te dṛṣṭvā karma saṅgrāme ghoramakliṣṭakarmaṇaḥ|| 9-10-61a || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe daśamo'dhyāyaḥ|| 10 ||

Verse 10

हर्यक्षं रुद्रम्।।

haryakṣaṃ rudram||

Verse 11

शुभ्रैदींप्तिमद्धिः।।

śubhraidīṃptimaddhiḥ||