Adhyaya 10

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। तस्मिन्विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम्। द्रवमाणेषु योधेषु विद्रवत्सु च दन्तिषु।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| tasminvilulite sainye vadhyamāne parasparam| dravamāṇeṣu yodheṣu vidravatsu ca dantiṣu||

Verse 2

कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवे। निहतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा।।

kūjatāṃ stanatāṃ caiva padātīnāṃ mahāhave| nihateṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā||

Verse 3

प्रक्षये दारुणे घोरे संहारे सर्वदेहिनाम्। नानाशस्त्रसमावापे व्यतिषक्तरथद्विपे।।

prakṣaye dāruṇe ghore saṃhāre sarvadehinām| nānāśastrasamāvāpe vyatiṣaktarathadvipe||

Verse 4

हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने। गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु।।

harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhane| gāhamāneṣu yodheṣu parasparavadhaiṣiṣu||

Verse 5

प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे। सङ्ग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने।।

prāṇādāne mahāghore vartamāne durodare| saṅgrāme ghorarūpe tu yamarāṣṭravivardhane||

Verse 6

पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितैः शरैः। तथैव तावका योधा जघ्नुः पाण्डवसैनिकान्।।

pāṇḍavāstāvakaṃ sainyaṃ vyadhamanniśitaiḥ śaraiḥ| tathaiva tāvakā yodhā jaghnuḥ pāṇḍavasainikān||

Verse 7

तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहे। पूर्वाह्णे चापि सम्प्राप्ते भास्करोदयनं प्रति।।

tasmiṃstathā vartamāne yuddhe bhīrubhayāvahe| pūrvāhṇe cāpi samprāpte bhāskarodayanaṃ prati||

Verse 8

लब्धलक्षाः परे राजन्रक्षितास्तु महात्मना। अयोधयंस्तव बलं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।।

labdhalakṣāḥ pare rājanrakṣitāstu mahātmanā| ayodhayaṃstava balaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam||

Verse 9

बलिभिः पाण्डवैर्दृप्तैर्लैब्धलक्षैः प्रहारिभिः। कौरव्यसीदत्पृतना मृगीवाग्निबयाकुला।।

balibhiḥ pāṇḍavairdṛptairlaibdhalakṣaiḥ prahāribhiḥ| kauravyasīdatpṛtanā mṛgīvāgnibayākulā||

Verse 10

तां दृष्ट्वा सीदतीं सेनां पङ्के गामिव दुर्बलाम्। उज्जिहीर्षुस्तदा शल्यः प्रायात्पाण्डुसुतान्प्रति।। महेश्वरसखं कुबेरम्।।

tāṃ dṛṣṭvā sīdatīṃ senāṃ paṅke gāmiva durbalām| ujjihīrṣustadā śalyaḥ prāyātpāṇḍusutānprati|| maheśvarasakhaṃ kuberam||

Verse 11

मद्रराजः सुसङ्क्रुद्धो गृहीत्वा धनुरुत्तमम्। अभ्यद्रवत सङ्ग्रामे पाण्डवानाततायिनः।।

madrarājaḥ susaṅkruddho gṛhītvā dhanuruttamam| abhyadravata saṅgrāme pāṇḍavānātatāyinaḥ||

Verse 12

पाण्डवा अपि भूपाल समरे जितकाशिनः। मद्रराजं समासाद्य बिभिदुर्निशितैः शरैः।।

pāṇḍavā api bhūpāla samare jitakāśinaḥ| madrarājaṃ samāsādya bibhidurniśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 13

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मद्रराजो महारथः। अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः।।

tataḥ śaraśataistīkṣṇairmadrarājo mahārathaḥ| ardayāmāsa tāṃ senāṃ dharmarājasya paśyataḥ||

Verse 14

प्रादुरासन्निमित्तानि नानारूपाण्यनेकशः। चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता।।

prādurāsannimittāni nānārūpāṇyanekaśaḥ| cacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā||

Verse 15

[सदण्डशूला दीप्ताग्रा दीर्यमाणाः समन्ततः।] उल्का भूमिं दिवः पेतुराहत्य रविमण्डलम्।।

[sadaṇḍaśūlā dīptāgrā dīryamāṇāḥ samantataḥ|] ulkā bhūmiṃ divaḥ peturāhatya ravimaṇḍalam||

Verse 16

मृगाश्च महिषाश्चापि पक्षिणश्च विशाम्पते। अपसव्यं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नृप।।

mṛgāśca mahiṣāścāpi pakṣiṇaśca viśāmpate| apasavyaṃ tadā cakruḥ senāṃ te bahuśo nṛpa||

Verse 17

[भृगुसूनुधरापुत्रौ शशिजेन समन्वितौ। चरमं पाण्डुपुत्राणां पुरस्तात्सर्वभूभुजाम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे दशमोऽध्यायः।। 10 ।।

[bhṛgusūnudharāputrau śaśijena samanvitau| caramaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ purastātsarvabhūbhujām|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe daśamo'dhyāyaḥ|| 10 ||

Verse 18

शस्त्राग्रेष्वभवज्ज्वाला नेत्राण्याहत्य वर्षती। शिरः स्वलीयन्त भृशं काकोलूकाश्च केतुषु]।। भृग्विति। सर्वभूभुजां कृत्स्नपृथ्वीपतीनां पाण्डुपुत्राणां पाण्डवानां चरमं विलोमगणनया प्रथमं युधिष्ठिरमभिलक्ष्य शक्रभौमबुधाः सप्तमस्थाने बलावहाः आसन्। एतच्च सर्वभूभुजामिति फलस्य जनकमित्यर्थः।।

śastrāgreṣvabhavajjvālā netrāṇyāhatya varṣatī| śiraḥ svalīyanta bhṛśaṃ kākolūkāśca ketuṣu]|| bhṛgviti| sarvabhūbhujāṃ kṛtsnapṛthvīpatīnāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ caramaṃ vilomagaṇanayā prathamaṃ yudhiṣṭhiramabhilakṣya śakrabhaumabudhāḥ saptamasthāne balāvahāḥ āsan| etacca sarvabhūbhujāmiti phalasya janakamityarthaḥ||

Verse 19

ततस्तद्युद्धमत्युग्रमभवत्सहचारिणाम्। तथा सर्वाण्यनीकानि सन्निपत्य जनाधिप।।

tatastadyuddhamatyugramabhavatsahacāriṇām| tathā sarvāṇyanīkāni sannipatya janādhipa||

Verse 20

अभ्यघ्नत्कौरवो राजा पाण्डवानामनीकिनीम्। शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदृक्।।

abhyaghnatkauravo rājā pāṇḍavānāmanīkinīm| śalyastu śaravarṣeṇa varṣanniva sahasradṛk||

Verse 21

अभ्यवर्षत धर्मात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। भीमसेनं शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः।।

abhyavarṣata dharmātmā kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram| bhīmasenaṃ śaraiścāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ||

Verse 22

द्रौपदेयांस्तथा सर्वान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि च।।

draupadeyāṃstathā sarvānmādrīputrau ca pāṇḍavau| dhṛṣṭadyumnaṃ ca śaineyaṃ śikhaṇḍinamathāpi ca||

Verse 23

एकैकं दशभिर्बाणैर्विव्याध स महाबलः। ततोऽसृजद्बाणवर्षं घर्मान्ते मघवानिव।।

ekaikaṃ daśabhirbāṇairvivyādha sa mahābalaḥ| tato'sṛjadbāṇavarṣaṃ gharmānte maghavāniva||

Verse 24

ततः प्रभद्रका राजन्सोमकाश्च सहस्रशः। पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्ते शल्यसायकैः।।

tataḥ prabhadrakā rājansomakāśca sahasraśaḥ| patitāḥ pātyamānāśca dṛśyante śalyasāyakaiḥ||

Verse 25

भ्रमराणामिव व्राताः शलभानामिव व्रजाः। हादिन्य इव मेघेभ्यः शल्यस्य न्यपतञ्शराः।।

bhramarāṇāmiva vrātāḥ śalabhānāmiva vrajāḥ| hādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nyapatañśarāḥ||

Verse 26

द्विरदास्तुरगाश्चार्ताः पत्तयो रथिनस्तथा। शल्यस्य बाणैरपतन्बभ्रमुर्व्यनदंस्तथा।।

dviradāsturagāścārtāḥ pattayo rathinastathā| śalyasya bāṇairapatanbabhramurvyanadaṃstathā||

Verse 27

आविष्ट इव मद्रेशो मन्युना पौरुषेण च। प्राच्छादयदरीन्सङ्ख्ये कालसृष्ट इवान्तकः। विनर्दमानो मद्रेशो मेघहादो महाबलः।।

āviṣṭa iva madreśo manyunā pauruṣeṇa ca| prācchādayadarīnsaṅkhye kālasṛṣṭa ivāntakaḥ| vinardamāno madreśo meghahādo mahābalaḥ||

Verse 28

सा वध्यमाना शल्येन पाण्डवानामनीकिनी। अजातशत्रुं कौन्तेयमभ्यधावद्युधिष्ठिरम्।।

sā vadhyamānā śalyena pāṇḍavānāmanīkinī| ajātaśatruṃ kaunteyamabhyadhāvadyudhiṣṭhiram||

Verse 29

तां सम्मर्द्य शतैः सङ्ख्ये लघुहस्तः शितैः शरैः। बाणवर्षेण महता युधिष्ठिरमताडयत्।।

tāṃ sammardya śataiḥ saṅkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥ| bāṇavarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhiramatāḍayat||

Verse 30

तमापतन्तं जात्यश्वैः क्रुद्धो राजा युधिष्ठिरः। अवारयच्छरैस्तीक्ष्णैर्महाद्विपमिवाङ्कुशैः।।

tamāpatantaṃ jātyaśvaiḥ kruddho rājā yudhiṣṭhiraḥ| avārayaccharaistīkṣṇairmahādvipamivāṅkuśaiḥ||

Verse 31

तस्य शल्यः शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम्। सोऽभ्यविध्यन्महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम्।।

tasya śalyaḥ śaraṃ ghoraṃ mumocāśīviṣopamam| so'bhyavidhyanmahātmānaṃ vegenābhyapatacca gām||

Verse 32

ततो वृकोदरः क्रुद्धः शल्यं विव्याध सप्तभिः। पञ्चभिः सहदेवस्तु नकुलो दशभिः शरैः।।

tato vṛkodaraḥ kruddhaḥ śalyaṃ vivyādha saptabhiḥ| pañcabhiḥ sahadevastu nakulo daśabhiḥ śaraiḥ||

Verse 33

द्रौपदेयाश्च शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरैः। अभ्यवर्षन्महाराज मेघा इव महीधस्म्।।

draupadeyāśca śatrughnaṃ śūramārtāyaniṃ śaraiḥ| abhyavarṣanmahārāja meghā iva mahīdhasm||

Verse 34

ततो दृष्ट्वा वार्यमाणं शल्यं पार्थैः समन्ततः। कृतवर्मा कृपश्चैव सङ्क्रुद्धावभ्यधावताम्।।

tato dṛṣṭvā vāryamāṇaṃ śalyaṃ pārthaiḥ samantataḥ| kṛtavarmā kṛpaścaiva saṅkruddhāvabhyadhāvatām||

Verse 35

उलूकश्च महावीर्यः शकुनिंश्चापि सौबलः। समागम्याथ शनकैरश्वत्थामा महाबलः। तव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपुः शल्यमाहवे।।

ulūkaśca mahāvīryaḥ śakuniṃścāpi saubalaḥ| samāgamyātha śanakairaśvatthāmā mahābalaḥ| tava putrāśca kārtsnyena jugupuḥ śalyamāhave||

Verse 36

भीमसेनं त्रिभिर्विद्धा कृतवर्मा शिलीमुखैः। बाणवर्षेण महता क्रुद्धरूपमवारयत्। धृष्टद्युम्नं ततः क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत्।।

bhīmasenaṃ tribhirviddhā kṛtavarmā śilīmukhaiḥ| bāṇavarṣeṇa mahatā kruddharūpamavārayat| dhṛṣṭadyumnaṃ tataḥ kruddho bāṇavarṣairapīḍayat||

Verse 37

द्रौपदेयांश्च शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात्।।

draupadeyāṃśca śakuniryamau ca drauṇirabhyayāt||

Verse 38

दुर्योधनो युधांश्रेष्ठ आहवे केशवार्जुनौ। समभ्ययादुग्रतेजाः शरैश्चाप्यहनद्बली।।

duryodhano yudhāṃśreṣṭha āhave keśavārjunau| samabhyayādugratejāḥ śaraiścāpyahanadbalī||

Verse 39

एवं द्वन्द्वशतान्यासंस्त्वदीयानां परैः सह। घोररूपाणि चित्राणि तत्रतत्र विशाम्पते।।

evaṃ dvandvaśatānyāsaṃstvadīyānāṃ paraiḥ saha| ghorarūpāṇi citrāṇi tatratatra viśāmpate||

Verse 40

ऋक्षवर्णाञ्जघानाश्वान्भोजो भीमस्य संयुगे। सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वात्पाण्डुनन्दनः। कालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत।।

ṛkṣavarṇāñjaghānāśvānbhojo bhīmasya saṃyuge| so'vatīrya rathopasthāddhatāśvātpāṇḍunandanaḥ| kālo daṇḍamivodyamya gadāpāṇirayudhyata||

Verse 41

प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वान्स मद्रराट्। ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोऽसिनावधीत्।।

pramukhe sahadevasya jaghānāśvānsa madrarāṭ| tataḥ śalyasya tanayaṃ sahadevo'sināvadhīt||

Verse 42

गौतमः पुनराचार्यो धृष्टद्युम्नमयोधयत्। असम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तो यत्नवान्यत्नवत्तरम्।।

gautamaḥ punarācāryo dhṛṣṭadyumnamayodhayat| asambhrāntamasambhrānto yatnavānyatnavattaram||

Verse 43

द्रौपदेयांस्तथा वीरानेकैकं दशभिः शरैः। अविद्ध्यदाचार्यसुतो नातिक्रुद्धो हसन्निव।।

draupadeyāṃstathā vīrānekaikaṃ daśabhiḥ śaraiḥ| aviddhyadācāryasuto nātikruddho hasanniva||

Verse 44

[पुनश्च भीमसेनस्य जघानाश्वांस्तथाऽऽहवे। सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं हताश्वः पाण्डुनन्दनः।।

[punaśca bhīmasenasya jaghānāśvāṃstathā''have| so'vatīrya rathāttūrṇaṃ hatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ||

Verse 45

कालो दण्‍डमिवोद्यम्य गदां क्रुद्धो महाबलः। पोथयामास तुरगान्रथं च कृतवर्मणः। कृतवर्मा त्ववप्लुत्य रथात्तस्मादपाक्रमत्।।]

kālo daṇ‍ḍamivodyamya gadāṃ kruddho mahābalaḥ| pothayāmāsa turagānrathaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ| kṛtavarmā tvavaplutya rathāttasmādapākramat||]

Verse 46

शल्योऽपि राजन्सङ्क्रुद्धो निघ्नन्सोमकपाण्डवान्। पुनरेव शितैर्बाणैर्युधिष्ठिरमपीडयत्।।

śalyo'pi rājansaṅkruddho nighnansomakapāṇḍavān| punareva śitairbāṇairyudhiṣṭhiramapīḍayat||

Verse 47

तस्य भीमो रणे क्रुद्धः सन्दश्य दशनच्छदम्। विनाशायाभिसन्धाय गदामादाय वीर्यवान्।।

tasya bhīmo raṇe kruddhaḥ sandaśya daśanacchadam| vināśāyābhisandhāya gadāmādāya vīryavān||

Verse 48

यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम्। गजवाजिमनुष्याणां देहान्तकरणीमति।।

yamadaṇḍapratīkāśāṃ kālarātrimivodyatām| gajavājimanuṣyāṇāṃ dehāntakaraṇīmati||

Verse 49

हेमपट्टपरिक्षिप्तामुल्कां प्रज्वलितामिव। शैक्यां व्यालीमिवात्युग्रां वज्रकल्पामयोमयीम्।। आहत्य स्पृष्ट्वा। वर्षती भुवि पतन्ती।।

hemapaṭṭaparikṣiptāmulkāṃ prajvalitāmiva| śaikyāṃ vyālīmivātyugrāṃ vajrakalpāmayomayīm|| āhatya spṛṣṭvā| varṣatī bhuvi patantī||

Verse 50

चन्दनागुरुपङ्काक्तां प्रमदामीप्सितामिव। वसामेदोपदिग्धाङ्गीं जिह्वां वैवस्वतीमिव।।

candanāgurupaṅkāktāṃ pramadāmīpsitāmiva| vasāmedopadigdhāṅgīṃ jihvāṃ vaivasvatīmiva||

Verse 51

पटुघण्टाशतरवां वासवीमशनीमिव। निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि।। परिक्षिप्तां परिच्छन्नाम्।।

paṭughaṇṭāśataravāṃ vāsavīmaśanīmiva| nirmuktāśīviṣākārāṃ pṛktāṃ gajamadairapi|| parikṣiptāṃ paricchannām||

Verse 52

त्रासनीं सर्वभूतानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम्। मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृङ्गविदारणीम्।।

trāsanīṃ sarvabhūtānāṃ svasainyapariharṣiṇīm| manuṣyaloke vikhyātāṃ giriśṛṅgavidāraṇīm||

Verse 53

यया कैलासभवने महेश्वरसखं बली। आह्वयामास कौन्तेयः सङ्क्रुद्धमलकाधिपम्।। वासवीमैन्द्रीम्। रासनीमिति पाठे शब्दवतीम्।।

yayā kailāsabhavane maheśvarasakhaṃ balī| āhvayāmāsa kaunteyaḥ saṅkruddhamalakādhipam|| vāsavīmaindrīm| rāsanīmiti pāṭhe śabdavatīm||

Verse 54

यया मायामयान्दृप्तान्सुबहून्धनदालये। जघान गुह्यकान्क्रुद्धो मन्दारार्थे महाबलः। निवार्यमाणो बहुभिर्द्रौपद्याः प्रियमास्थितः।।

yayā māyāmayāndṛptānsubahūndhanadālaye| jaghāna guhyakānkruddho mandārārthe mahābalaḥ| nivāryamāṇo bahubhirdraupadyāḥ priyamāsthitaḥ||

Verse 55

तां वज्रमणिरत्नौघकल्माषां वज्रगौरवाम्। समुद्यम्य महाबाहुः शल्यमभ्यपतद्रणे।।

tāṃ vajramaṇiratnaughakalmāṣāṃ vajragauravām| samudyamya mahābāhuḥ śalyamabhyapatadraṇe||

Verse 56

गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया। पोथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्वान्महाजवान्।।

gadayā yuddhakuśalastayā dāruṇanādayā| pothayāmāsa śalyasya caturo'śvānmahājavān||

Verse 57

ततः शल्यो रणे क्रुद्धः पीने वक्षसि तोमरम्। निचखान नदन्वीरोवर्म भित्त्वा च सोभ्ययात्।।

tataḥ śalyo raṇe kruddhaḥ pīne vakṣasi tomaram| nicakhāna nadanvīrovarma bhittvā ca sobhyayāt||

Verse 58

वृकोदरस्त्वसम्भ्रान्तस्तमेवोद्धृत्य तोमरम्। यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद तदा हृदि।।

vṛkodarastvasambhrāntastamevoddhṛtya tomaram| yantāraṃ madrarājasya nirbibheda tadā hṛdi||

Verse 59

स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वित्रस्तमानसः। पपाताभिमुखो भीमं मद्रराजस्त्वपाक्रमत्।।

sa bhinnavarmā rudhiraṃ vamanvitrastamānasaḥ| papātābhimukho bhīmaṃ madrarājastvapākramat||

Verse 60

कृतप्रतिकृतं दृष्ट्वा शल्यो विस्मितमानसः। गदामाश्रित्य धर्मात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत।।

kṛtapratikṛtaṃ dṛṣṭvā śalyo vismitamānasaḥ| gadāmāśritya dharmātmā pratyamitramavaikṣata||

Verse 61

ततः सुमनसः पार्था भीमसेनमपूजयन्। ते दृष्ट्वा कर्म सङ्ग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मणः।।

tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenamapūjayan| te dṛṣṭvā karma saṅgrāme ghoramakliṣṭakarmaṇaḥ||