Adhyaya 97

Verse 1

सञ्जय उवाच । ततोऽपयाताः शरपातमात्रमवस्थिता वै कुरवो नरेन्द्र । विद्युत्प्रकाशं ददृशुः समन्ताद्धनञ्जयास्त्रं समुदीर्यमाणम् ॥

sañjaya uvāca | tato'payātāḥ śarapātamātramavasthitā vai kuravo narendra | vidyutprakāśaṃ dadṛśuḥ samantāddhanañjayāstraṃ samudīryamāṇam ||

Verse 2

ततोऽग्रसत्सूतपुत्रोऽर्जुनस्य वियद्गतं घोरतरं शरैस्तत् । क्रुद्धेन पार्थेन शरं विसृष्टं वधाय कर्णस्य महाविमर्दे ॥

tato'grasatsūtaputro'rjunasya viyadgataṃ ghorataraṃ śaraistat | kruddhena pārthena śaraṃ visṛṣṭaṃ vadhāya karṇasya mahāvimarde ||

Verse 3

उदीर्यमाणं स्म कुरुन्दहन्तं सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैर्ममर्द । कर्णस्त्वमोघेष्वसनं दृढज्यं विस्फारयित्वा विसृजञ्छरौघान ॥

udīryamāṇaṃ sma kurundahantaṃ suvarṇapuṅkhairviśikhairmamarda | karṇastvamogheṣvasanaṃ dṛḍhajyaṃ visphārayitvā visṛjañcharaughāna ||

Verse 4

रामादुपात्तेन महामहिम्ना ह्याथर्वणेनारिविनाशनेन । तदर्जुनास्त्रं व्यघमद्दहन्तं पार्थ च वाणैर्निशितैरविध्यत् ॥

rāmādupāttena mahāmahimnā hyātharvaṇenārivināśanena | tadarjunāstraṃ vyaghamaddahantaṃ pārtha ca vāṇairniśitairavidhyat ||

Verse 5

ततो विमर्दः सुमहान्वभूव तत्रार्जुनस्याधिरथेश्च राजन् । अन्योन्यमासादयतोः पृषत्कैर्विषाणघातैर्द्विपयोरिवाजौ ॥

tato vimardaḥ sumahānvabhūva tatrārjunasyādhiratheśca rājan | anyonyamāsādayatoḥ pṛṣatkairviṣāṇaghātairdvipayorivājau ||

Verse 6

ततोऽस्त्रसंघातसमावृतं तदा बभूव राजंस्तुमुलं रणाजिरम् । य्त्कर्णपार्थै शरवृष्टिसङ्घैर्निरन्तरं चक्रतुरम्बरं तदा ॥

tato'strasaṃghātasamāvṛtaṃ tadā babhūva rājaṃstumulaṃ raṇājiram | ytkarṇapārthai śaravṛṣṭisaṅghairnirantaraṃ cakraturambaraṃ tadā ||

Verse 7

ततो जालं वाणमयं महान्तं सर्वेऽद्राक्षुः कुरवः सोमकाश्च । नान्यं च भूतं ददृशुस्तदा ते बाणान्धकारे तुमुलेऽथ किंचित् ॥

tato jālaṃ vāṇamayaṃ mahāntaṃ sarve'drākṣuḥ kuravaḥ somakāśca | nānyaṃ ca bhūtaṃ dadṛśustadā te bāṇāndhakāre tumule'tha kiṃcit ||

Verse 8

तौ सन्दधानावनिशं च राजन् समस्यन्तौ चापि शराननेकान् । सन्दर्शयेतां युधि मार्गान्दिचित्रा न्धनुर्धरौ तौ विविधैः कृतास्त्रैः ॥

tau sandadhānāvaniśaṃ ca rājan samasyantau cāpi śarānanekān | sandarśayetāṃ yudhi mārgāndicitrā ndhanurdharau tau vividhaiḥ kṛtāstraiḥ ||

Verse 9

तयोरेवं युध्यतोराजिमध्ये सूतात्मजोऽभूदधिकः कदाचित् । पार्थः कदाचित्त्वधिकः किरीटी वीर्यास्त्रमायाबलपौरुषेण ॥

tayorevaṃ yudhyatorājimadhye sūtātmajo'bhūdadhikaḥ kadācit | pārthaḥ kadācittvadhikaḥ kirīṭī vīryāstramāyābalapauruṣeṇa ||

Verse 10

दृष्ट्वा तयोस्तं युधि संप्रहारं परस्परस्यान्तरमीक्षमाणयोः । घोरं तयोर्दुर्विषहं रणेऽन्यैर्योधाः सर्वे विस्मयमभ्यगच्छन् ॥

dṛṣṭvā tayostaṃ yudhi saṃprahāraṃ parasparasyāntaramīkṣamāṇayoḥ | ghoraṃ tayordurviṣahaṃ raṇe'nyairyodhāḥ sarve vismayamabhyagacchan ||

Verse 11

ततो भूतान्यन्तरिक्षस्थितानि तौ कर्णपार्थै प्रशशंसुर्नरेन्द्र । भोः कर्ण साध्वर्जुन साधु चेति वियत्सु वाणी श्रूयते सर्वतोपि ॥

tato bhūtānyantarikṣasthitāni tau karṇapārthai praśaśaṃsurnarendra | bhoḥ karṇa sādhvarjuna sādhu ceti viyatsu vāṇī śrūyate sarvatopi ||

Verse 12

तस्मिन्विमर्दे रथवाजिनागैस्तदाऽभिघातैर्दलिते हि भूतले । ततस्तु पातालतले शयानो नागोऽश्वसेनः कृतवैरोऽर्जुनेन ॥

tasminvimarde rathavājināgaistadā'bhighātairdalite hi bhūtale | tatastu pātālatale śayāno nāgo'śvasenaḥ kṛtavairo'rjunena ||

Verse 13

राजंस्तदा खाण्डवदाहमुक्तो विवेश कोपाद्वसुधातले यः । अथोत्पपातोर्ध्वगतिर्जवेन सन्दृश्य कर्णार्जुनयोर्विमर्दम् ॥

rājaṃstadā khāṇḍavadāhamukto viveśa kopādvasudhātale yaḥ | athotpapātordhvagatirjavena sandṛśya karṇārjunayorvimardam ||

Verse 14

अयं हि कालेस्य दुरात्मनो वै पार्थस्य वैरप्रतियातनाय । सञ्चिन्त्य तूर्ण प्रविवेश चैव कर्णस्य राजन्शररुपधारी ॥

ayaṃ hi kālesya durātmano vai pārthasya vairapratiyātanāya | sañcintya tūrṇa praviveśa caiva karṇasya rājanśararupadhārī ||

Verse 15

ततोस्रसङ्घातसमाकुलं तदा बभूव जन्यं विततांशुजालम् । तत्कर्णपार्थौ शरसङ्घ्वृष्टिभिर्निरन्तरं चक्रतुरंबरं तदा ॥

tatosrasaṅghātasamākulaṃ tadā babhūva janyaṃ vitatāṃśujālam | tatkarṇapārthau śarasaṅghvṛṣṭibhirnirantaraṃ cakraturaṃbaraṃ tadā ||

Verse 16

तद्वाणजालैकमयं महान्तं सर्वेऽत्रसन्कुरवः सोमकाश्च । नान्यत्किञ्चिद्ददृशुः सम्पतद्वै बाणान्धकारे तुमुलेऽतिमात्रम् ॥

tadvāṇajālaikamayaṃ mahāntaṃ sarve'trasankuravaḥ somakāśca | nānyatkiñciddadṛśuḥ sampatadvai bāṇāndhakāre tumule'timātram ||

Verse 17

ततस्तौ पुरुषव्याघ्रौ सर्वलोकधनुर्धरौ । त्यक्तप्राणौ रणे वीरौ युध्दश्रममुपागतौ ॥

tatastau puruṣavyāghrau sarvalokadhanurdharau | tyaktaprāṇau raṇe vīrau yudhdaśramamupāgatau ||

Verse 18

समुत्क्षेपैर्वीक्षमाणौ सिक्तौ चन्दनवारिणा । सवालव्यजनैर्दिव्यैर्दिविस्थैरप्सरोगणैः । शक्रसूर्यकराब्जाभ्यां प्रमार्जितमुखावुभौ ॥

samutkṣepairvīkṣamāṇau siktau candanavāriṇā | savālavyajanairdivyairdivisthairapsarogaṇaiḥ | śakrasūryakarābjābhyāṃ pramārjitamukhāvubhau ||

Verse 19

कर्णोऽथ पार्थ न विशेषयद्यदा भृशं च पार्थेन शराभितप्तः । ततस्तु वीरः शरविक्षताङ्गो दघ्रे मनो ह्येकशयस्य तस्य ॥

karṇo'tha pārtha na viśeṣayadyadā bhṛśaṃ ca pārthena śarābhitaptaḥ | tatastu vīraḥ śaravikṣatāṅgo daghre mano hyekaśayasya tasya ||

Verse 20

ततो रिपुघ्नं समधत्त कर्णः सुसंचितं सर्पमुखं ज्वलन्तम् । रौद्रं शरं सन्नतमुग्रघौतं पार्थार्थमित्येव चिराभिगुप्तम् ॥

tato ripughnaṃ samadhatta karṇaḥ susaṃcitaṃ sarpamukhaṃ jvalantam | raudraṃ śaraṃ sannatamugraghautaṃ pārthārthamityeva cirābhiguptam ||

Verse 21

सदार्चितं चन्दनचूर्णशायितं सुवर्णतूणीरशयं महार्चिषम् । आकर्णपूर्ण विचकर्ष कर्णो विमोक्तुकामः शरमुग्रवेगम् ॥

sadārcitaṃ candanacūrṇaśāyitaṃ suvarṇatūṇīraśayaṃ mahārciṣam | ākarṇapūrṇa vicakarṣa karṇo vimoktukāmaḥ śaramugravegam ||

Verse 22

प्रदीप्तमैरावतवंशसंभवं शिरो जिहीर्षुर्युधि सव्यसाचिनः । ततः प्रजज्वाल दिशो नमश्च उल्काश्च घोराः शतशः प्रपेतुः ॥

pradīptamairāvatavaṃśasaṃbhavaṃ śiro jihīrṣuryudhi savyasācinaḥ | tataḥ prajajvāla diśo namaśca ulkāśca ghorāḥ śataśaḥ prapetuḥ ||

Verse 23

तस्मिस्तु नागे धनुषि प्रयुक्ते हाहाकृता लोकपालाः सशक्राः ॥

tasmistu nāge dhanuṣi prayukte hāhākṛtā lokapālāḥ saśakrāḥ ||

Verse 24

स सूतपुत्रस्तमपाङ्गदेशे अवाड्मुखं संधयति स्म रोषात् । न तं स्म जानाति महानुभावमपङ्गदेशेऽभिनिविष्टमाजौ ॥

sa sūtaputrastamapāṅgadeśe avāḍmukhaṃ saṃdhayati sma roṣāt | na taṃ sma jānāti mahānubhāvamapaṅgadeśe'bhiniviṣṭamājau ||

Verse 25

[न चापि तं बुबुधे सूतपुत्रो बाणे प्रविष्टं योगबलेन नागम् । दशशतनयनोऽहिं दृश्य बाणे प्रविष्टं निहत इति सुतो मे स्रस्तगात्रो बभूव । जलजकुसुमयोनिः श्रेष्ठभावो जितात्मा त्रिदशपतिमवोचन्मा व्यथिष्ठा जये श्रीः ॥

[na cāpi taṃ bubudhe sūtaputro bāṇe praviṣṭaṃ yogabalena nāgam | daśaśatanayano'hiṃ dṛśya bāṇe praviṣṭaṃ nihata iti suto me srastagātro babhūva | jalajakusumayoniḥ śreṣṭhabhāvo jitātmā tridaśapatimavocanmā vyathiṣṭhā jaye śrīḥ ||

Verse 26

ततोऽब्रवीन्मद्रराजो महात्मा दृष्ट्वा कर्ण प्रहितेषुं तमुग्रम् । ग्रीवायतः कर्ण न् संहितोऽयं समीक्ष्य संधत्स्व शरं परध्नम् ॥

tato'bravīnmadrarājo mahātmā dṛṣṭvā karṇa prahiteṣuṃ tamugram | grīvāyataḥ karṇa n saṃhito'yaṃ samīkṣya saṃdhatsva śaraṃ paradhnam ||

Verse 27

अथाब्रवीत्क्रोधसंरक्तनेत्रो मद्राधिपं सूतपुत्रो मनस्वी । न संधत्ते द्विः शरं शल्य कर्णो न मादृशा जिह्ययुध्दा भवन्ति ॥

athābravītkrodhasaṃraktanetro madrādhipaṃ sūtaputro manasvī | na saṃdhatte dviḥ śaraṃ śalya karṇo na mādṛśā jihyayudhdā bhavanti ||

Verse 28

इतिदमुक्त्वा विससर्ज तं शरं प्रयत्नतो वर्षगणाभिपूजितम् । हतोसि रे फल्गुन इत्यधिक्षिपन्नुवाच चोच्चैर्गिरमूर्जितां वृषः ॥

itidamuktvā visasarja taṃ śaraṃ prayatnato varṣagaṇābhipūjitam | hatosi re phalguna ityadhikṣipannuvāca coccairgiramūrjitāṃ vṛṣaḥ ||

Verse 29

स सायकः कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिमः सुघोरः । गुणच्युतः कर्णधनुः प्रमुक्तो वियद्गतः प्राज्वलदन्तरिक्षे ॥

sa sāyakaḥ karṇabhujaprasṛṣṭo hutāśanārkapratimaḥ sughoraḥ | guṇacyutaḥ karṇadhanuḥ pramukto viyadgataḥ prājvaladantarikṣe ||

Verse 30

तमापतन्तं ज्वलितं निरीक्ष्य वियद्गतं वृष्णिकुलप्रवीरः । रथस्य चक्रं सहसा निपीड्य पञ्चाङ्गुलं मञ्जयति स्म वीरः ॥

tamāpatantaṃ jvalitaṃ nirīkṣya viyadgataṃ vṛṣṇikulapravīraḥ | rathasya cakraṃ sahasā nipīḍya pañcāṅgulaṃ mañjayati sma vīraḥ ||

Verse 31

ततोऽन्तरिक्षे सुमहान्निनादः संपूजनार्थ मधुसूदनस्य । र्दिव्यानि पुष्पाण्यथ सिंहनादाः । तस्मिंस्तथा वै धरणीं निमग्ने रथे प्रयत्नान्मधुसूदनस्य ॥

tato'ntarikṣe sumahānninādaḥ saṃpūjanārtha madhusūdanasya | rdivyāni puṣpāṇyatha siṃhanādāḥ | tasmiṃstathā vai dharaṇīṃ nimagne rathe prayatnānmadhusūdanasya ||

Verse 32

ततः किरीटं वहुरत्नचित्रं जघान नागोऽर्जुनमूर्धतो बलात् । गिरेः सुजाताङ्कुरपुष्पितद्रुमं महेन्द्रवज्रं शिखरं यथोत्तमम् ॥

tataḥ kirīṭaṃ vahuratnacitraṃ jaghāna nāgo'rjunamūrdhato balāt | gireḥ sujātāṅkurapuṣpitadrumaṃ mahendravajraṃ śikharaṃ yathottamam ||

Verse 33

ततः किरीटं तपनीयचित्रं पार्थोत्तमाङ्गदहरत्तरस्वी । तद्धेमजालावनतं सुघोरं संप्रज्वलत्तन्निपपात भूमौ ॥

tataḥ kirīṭaṃ tapanīyacitraṃ pārthottamāṅgadaharattarasvī | taddhemajālāvanataṃ sughoraṃ saṃprajvalattannipapāta bhūmau ||

Verse 34

ततोऽर्जुनस्योत्तमगात्रभूषणं सुवर्णमुक्तामणिवज्रचित्रितम् । धरावियद्दयोसलिलेषु विश्रुतं बलं निसर्गोत्तममन्युभिः सदा ॥

tato'rjunasyottamagātrabhūṣaṇaṃ suvarṇamuktāmaṇivajracitritam | dharāviyaddayosalileṣu viśrutaṃ balaṃ nisargottamamanyubhiḥ sadā ||

Verse 35

शरेण मूर्ध्नि प्रजहार सूतजो दिवाकरेन्दुज्वलनग्रहत्विषम् । सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषणं पुरन्दरार्थ तपसा प्रयत्नतः ॥

śareṇa mūrdhni prajahāra sūtajo divākarendujvalanagrahatviṣam | suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣaṇaṃ purandarārtha tapasā prayatnataḥ ||

Verse 36

स्वयं कृतं यद्विधिना स्वयंभुवा महार्हरुपं द्विषतां भयंकरम् । निजघ्नते देवरिपून्सुरेश्वरः स्वयं ददौ यध्दि मुदाऽर्जुनाय ॥

svayaṃ kṛtaṃ yadvidhinā svayaṃbhuvā mahārharupaṃ dviṣatāṃ bhayaṃkaram | nijaghnate devaripūnsureśvaraḥ svayaṃ dadau yadhdi mudā'rjunāya ||

Verse 37

हरिप्रचेतोहरिवित्तगोप्तृभिः पिनाकपाशाशनिदण्डधारिभिः । सुरोत्तमैरप्यविषह्यमर्दितुं प्रसह्य नागेन जहार तद्वृषा ॥

haripracetoharivittagoptṛbhiḥ pinākapāśāśanidaṇḍadhāribhiḥ | surottamairapyaviṣahyamardituṃ prasahya nāgena jahāra tadvṛṣā ||

Verse 38

तदुत्तमेषून्मथितं विषाहिना प्रदीप्तपर्चिष्मदतीव सुन्दरम् । पपात पार्थस्य किरीटमुत्तमं दिवाकरोस्तादिव पर्वताज्ज्वलन् ॥

taduttameṣūnmathitaṃ viṣāhinā pradīptaparciṣmadatīva sundaram | papāta pārthasya kirīṭamuttamaṃ divākarostādiva parvatājjvalan ||

Verse 39

महीवियद्दयोसलिलानि वायुना प्रसह्य रुग्णानि विघूर्णितानि वा । इतीव शब्दं भुवनेषु तत्तथा जना व्यवस्यन्ति दिशश्च विह्वलाः ॥

mahīviyaddayosalilāni vāyunā prasahya rugṇāni vighūrṇitāni vā | itīva śabdaṃ bhuvaneṣu tattathā janā vyavasyanti diśaśca vihvalāḥ ||

Verse 40

विना किरीटं शुशुभे स पार्थः श्यामो युवा शैल इव त्रिशृङ्गैः ॥

vinā kirīṭaṃ śuśubhe sa pārthaḥ śyāmo yuvā śaila iva triśṛṅgaiḥ ||

Verse 41

ततः समुद्ग्र्थ्य सितेन वाससा स्वमूर्घजानव्यथितस्तदाऽर्जुनः । बभौ सुसंपूर्णमरीचिनेन्दुना शिरोगतेनोदयपर्वतो यथा ॥

tataḥ samudgrthya sitena vāsasā svamūrghajānavyathitastadā'rjunaḥ | babhau susaṃpūrṇamarīcinendunā śirogatenodayaparvato yathā ||

Verse 42

स चापि राधेयभुजप्रमुक्तो हुताशनार्कप्रतिमद्युतिर्महान् । महोरगः कृतवैरोऽर्जुनेन किरीटमाहृत्य समुत्पपात ॥

sa cāpi rādheyabhujapramukto hutāśanārkapratimadyutirmahān | mahoragaḥ kṛtavairo'rjunena kirīṭamāhṛtya samutpapāta ||

Verse 43

तमुत्पतन्तं द्विपदां वरिष्ठो दृष्ट्वा वचः पार्थमुवाच कृष्णः । महोरगं पाण्डव पश्यपश्य प्रयोजितं त्वन्निधनार्थमुग्रम् ॥

tamutpatantaṃ dvipadāṃ variṣṭho dṛṣṭvā vacaḥ pārthamuvāca kṛṣṇaḥ | mahoragaṃ pāṇḍava paśyapaśya prayojitaṃ tvannidhanārthamugram ||

Verse 44

स एवमुक्तो मधुसूदनेन गाण्डीवधन्वा हरिमुग्रवाचा । उवाच को न्वेष ममाद्य नागः क्षयाय नागाद्गरुडस्य वक्त्रम् ॥

sa evamukto madhusūdanena gāṇḍīvadhanvā harimugravācā | uvāca ko nveṣa mamādya nāgaḥ kṣayāya nāgādgaruḍasya vaktram ||

Verse 45

कृष्ण उवाच । योऽसौ त्वया खाण्डवे चित्रभानुं संतर्पयाणेन धनुर्धरेण । वियद्गतो जननीगुप्तदेहो मत्वैकरूपं निहताऽस्य माता ॥

kṛṣṇa uvāca | yo'sau tvayā khāṇḍave citrabhānuṃ saṃtarpayāṇena dhanurdhareṇa | viyadgato jananīguptadeho matvaikarūpaṃ nihatā'sya mātā ||

Verse 46

स एष तद्वैरमनुस्मरन्वै त्वां प्रार्थयत्यात्मवधाय नूनम् । नभश्च्युतां प्रज्वलितामिवोल्कां पश्यैनमायान्तममित्रसाह ॥

sa eṣa tadvairamanusmaranvai tvāṃ prārthayatyātmavadhāya nūnam | nabhaścyutāṃ prajvalitāmivolkāṃ paśyainamāyāntamamitrasāha ||

Verse 47

सञ्जय उवाच । ततः स जिष्णुः परिवृत्य रोषाच्चिच्छेद षड्भिर्निशितैः सुधारैः । नागं वियत्तिर्यगिवोत्पतन्तं स च्छिन्नगात्रो निपपात भूमौ ॥

sañjaya uvāca | tataḥ sa jiṣṇuḥ parivṛtya roṣācciccheda ṣaḍbhirniśitaiḥ sudhāraiḥ | nāgaṃ viyattiryagivotpatantaṃ sa cchinnagātro nipapāta bhūmau ||

Verse 48

[हते च तस्मिन्भुजगे किरीटिना स्वयं विभुः पार्थिव भूतलादथ । समुज्जहाराशु पुनः पतन्तं रथं भुजाभ्यां पुरुषोत्तमस्ततः ॥]

[hate ca tasminbhujage kirīṭinā svayaṃ vibhuḥ pārthiva bhūtalādatha | samujjahārāśu punaḥ patantaṃ rathaṃ bhujābhyāṃ puruṣottamastataḥ ||]

Verse 49

तस्मिन्मुहूर्ते दशभिः पृषत्कैः शिलाशितैर्बर्हिणबर्हवाजितैः । विव्याघ कर्णः पुरुषप्रवीरो धनञ्जयं तिर्यगवेक्षमाणः ॥

tasminmuhūrte daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ śilāśitairbarhiṇabarhavājitaiḥ | vivyāgha karṇaḥ puruṣapravīro dhanañjayaṃ tiryagavekṣamāṇaḥ ||

Verse 50

ततोऽर्जुनो द्वादशभिः सुमुक्तैर्वराहकर्णैर्निशितैः समर्प्य । नाराचमाशीविषतुल्यवेगमाकर्णपूर्णायतमुत्ससर्ज ॥

tato'rjuno dvādaśabhiḥ sumuktairvarāhakarṇairniśitaiḥ samarpya | nārācamāśīviṣatulyavegamākarṇapūrṇāyatamutsasarja ||

Verse 51

स चित्रवर्मेषुवरो विदार्य प्राणान्निरस्यन्निव साधुमुक्तः । कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश वसुंधरां शॊणितदिग्धवाजः ॥

sa citravarmeṣuvaro vidārya prāṇānnirasyanniva sādhumuktaḥ | karṇasya pītvā rudhiraṃ viveśa vasuṃdharāṃ śòṇitadigdhavājaḥ ||

Verse 52

ततो वृषो बाणनिपातकोपितो महोरगो दण्डविघट्टितो यथा । तदाऽऽशुकारी व्यसृजच्छरोत्तमान् महाविषः सर्प इवोत्तमं विषम् ॥

tato vṛṣo bāṇanipātakopito mahorago daṇḍavighaṭṭito yathā | tadā''śukārī vyasṛjaccharottamān mahāviṣaḥ sarpa ivottamaṃ viṣam ||

Verse 53

जनार्दनं द्वादशभिः पराभिनन्नवैर्नवत्या च शरैस्तथाऽर्जुनम् । शरेण घोरेण पुनश्च पाण्डवं विदार्य कर्णो व्यनदज्जहास च ॥

janārdanaṃ dvādaśabhiḥ parābhinannavairnavatyā ca śaraistathā'rjunam | śareṇa ghoreṇa punaśca pāṇḍavaṃ vidārya karṇo vyanadajjahāsa ca ||

Verse 54

तमस्य हर्षं ममृषे न पाण्डवो बिभेद मर्माणि ततोऽस्य मर्मवित् । परःशतैः पत्रिभिरिन्द्रविक्रमस्तथा यथेन्द्रो बलमोजसा रणे ॥

tamasya harṣaṃ mamṛṣe na pāṇḍavo bibheda marmāṇi tato'sya marmavit | paraḥśataiḥ patribhirindravikramastathā yathendro balamojasā raṇe ||

Verse 55

ततः शराणां नवतिं तदाऽर्जुनः ससर्ज कर्णेऽन्तकदण्डसंनिभाम् । तैः पत्रिभिर्विद्धतनुः स विव्यथे तथा यथा वज्रविदारितोऽचलः ।

tataḥ śarāṇāṃ navatiṃ tadā'rjunaḥ sasarja karṇe'ntakadaṇḍasaṃnibhām | taiḥ patribhirviddhatanuḥ sa vivyathe tathā yathā vajravidārito'calaḥ |

Verse 56

मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकैरलंकृतं चास्य वराङ्गभूषणम् । प्रविद्धमुर्व्यां निपपात पत्रिभिर्धनञ्जयेनोत्तमकुण्डलेपि च ॥

maṇipravekottamavajrahāṭakairalaṃkṛtaṃ cāsya varāṅgabhūṣaṇam | praviddhamurvyāṃ nipapāta patribhirdhanañjayenottamakuṇḍalepi ca ||

Verse 57

महाधनं शिल्पिवरैः प्रयत्नतः कृतं यदस्योत्तमवर्म भास्वरम् । सुदीर्घकालेन ततोऽस्य पाण्डवः क्षणेन बाणैर्बहुधा व्यशातयत् ॥

mahādhanaṃ śilpivaraiḥ prayatnataḥ kṛtaṃ yadasyottamavarma bhāsvaram | sudīrghakālena tato'sya pāṇḍavaḥ kṣaṇena bāṇairbahudhā vyaśātayat ||

Verse 58

तस्येषुभिः खण्डितकुण्डलोऽन्तः परिक्षतश्चाभ्यधिकं तदानीम् । सलोहिताङ्गश्रवणश्चकाशे सलोहिताङ्गश्रवणो यथा दिवि ॥

tasyeṣubhiḥ khaṇḍitakuṇḍalo'ntaḥ parikṣataścābhyadhikaṃ tadānīm | salohitāṅgaśravaṇaścakāśe salohitāṅgaśravaṇo yathā divi ||

Verse 59

स तं विवर्माणमथोत्तपेषुभिः शितैश्चतुर्भिः कुपितः पराभिनत् । स विव्यथेऽत्यर्थमरिप्रताडितो यथाऽऽतुरः पित्तकफानिलज्वरैः ॥

sa taṃ vivarmāṇamathottapeṣubhiḥ śitaiścaturbhiḥ kupitaḥ parābhinat | sa vivyathe'tyarthamaripratāḍito yathā''turaḥ pittakaphānilajvaraiḥ ||

Verse 60

महाधनुर्मण्डलनिः सृतैः शितैः क्रियाप्रयत्नप्रहितैर्बलेन च । ततक्ष कर्ण बहुभिः शरोत्तमैर्बिभेद मर्मस्वपि चार्जुनस्त्वरन् ॥

mahādhanurmaṇḍalaniḥ sṛtaiḥ śitaiḥ kriyāprayatnaprahitairbalena ca | tatakṣa karṇa bahubhiḥ śarottamairbibheda marmasvapi cārjunastvaran ||

Verse 61

दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः पार्थेन कर्णो विविधैः शिताग्रैः । बभौ गिरिर्गैरिकधातुरक्तः क्षरन्प्रपातैरिव रक्तमम्भः ॥

dṛḍhāhataḥ patribhirugravegaiḥ pārthena karṇo vividhaiḥ śitāgraiḥ | babhau girirgairikadhāturaktaḥ kṣaranprapātairiva raktamambhaḥ ||

Verse 62

[ततोऽर्जुनः कर्णमवक्रगैर्नवैः सुवर्णपुङ्खैः सुदृढैरयस्मयैः । यमाग्निदण्डप्रतिमैः स्तनान्तरे पराभिनत्क्रौञ्चमिवाद्रिमग्निजः ॥

[tato'rjunaḥ karṇamavakragairnavaiḥ suvarṇapuṅkhaiḥ sudṛḍhairayasmayaiḥ | yamāgnidaṇḍapratimaiḥ stanāntare parābhinatkrauñcamivādrimagnijaḥ ||

Verse 63

ततः शरावापमपास्य सूतजो धनुश्च तच्छक्रशरासनोपमम् । ततो रथस्थः स मुमोह च स्खलन् प्रशीर्णमुष्टिः सुभृशाहतः प्रभो ॥

tataḥ śarāvāpamapāsya sūtajo dhanuśca tacchakraśarāsanopamam | tato rathasthaḥ sa mumoha ca skhalan praśīrṇamuṣṭiḥ subhṛśāhataḥ prabho ||

Verse 64

न चार्जुनस्तं व्यसने तदेषिवान्निहन्तुमार्यः पुरुषव्रते स्थितः । ततस्तमिन्द्रावरजः सुसंभ्रमादुवाच किं पाण्डव हे प्रमाद्यसे ॥

na cārjunastaṃ vyasane tadeṣivānnihantumāryaḥ puruṣavrate sthitaḥ | tatastamindrāvarajaḥ susaṃbhramāduvāca kiṃ pāṇḍava he pramādyase ||

Verse 65

नैवाहितानां सततं विपश्चितः क्षणं प्रतीक्षन्त्यपि दुर्बलीयसाम् । विशेषतोऽरीन्व्यसनेषु पण्डितो निहत्य धर्मं च यशश्च विन्दते ॥

naivāhitānāṃ satataṃ vipaścitaḥ kṣaṇaṃ pratīkṣantyapi durbalīyasām | viśeṣato'rīnvyasaneṣu paṇḍito nihatya dharmaṃ ca yaśaśca vindate ||

Verse 66

तदेकवीरं तव चाहितं सदा त्वरस्व कर्ण सहसाऽभिमर्दितुम् । पुरा समर्थः समुपैति सूतजो भिन्धि त्वमेनं नमुचिं यथा हरिः ॥

tadekavīraṃ tava cāhitaṃ sadā tvarasva karṇa sahasā'bhimarditum | purā samarthaḥ samupaiti sūtajo bhindhi tvamenaṃ namuciṃ yathā hariḥ ||

Verse 67

ततस्तदेवेत्यभिपूज्य सत्वरं जनार्दनं कर्णमविध्यदर्जुनः । शरोत्तमैः सर्वकुरुत्तमस्त्वरं स्तथा यथा शम्बरहा पुरा बलिम् ॥

tatastadevetyabhipūjya satvaraṃ janārdanaṃ karṇamavidhyadarjunaḥ | śarottamaiḥ sarvakuruttamastvaraṃ stathā yathā śambarahā purā balim ||

Verse 68

साश्चं तु कर्णं सरथं किरीटी समाचिनोद्भारत वत्सदन्तैः । प्रच्छादयामास दिशश्च बाणैः सर्वप्रयत्नात्तपनीयपुङ्खैः ॥

sāścaṃ tu karṇaṃ sarathaṃ kirīṭī samācinodbhārata vatsadantaiḥ | pracchādayāmāsa diśaśca bāṇaiḥ sarvaprayatnāttapanīyapuṅkhaiḥ ||

Verse 69

स वत्सदन्तैः पृथुपीनवक्षाः समाचितः सोऽधिरथिर्विभाति । सुपुष्पिताशोकपलाशशाल्मलिर्यथाऽचलश्चन्दनकाननायुतः ॥

sa vatsadantaiḥ pṛthupīnavakṣāḥ samācitaḥ so'dhirathirvibhāti | supuṣpitāśokapalāśaśālmaliryathā'calaścandanakānanāyutaḥ ||

Verse 70

शरैः शरीरे बहुभिः समर्पितैर्विभाति कर्णः समरे विशांपते । महीरुहैराचितसानुकन्दरो यथा गिरीन्द्रः स्फुटकर्णिकारवान् ॥

śaraiḥ śarīre bahubhiḥ samarpitairvibhāti karṇaḥ samare viśāṃpate | mahīruhairācitasānukandaro yathā girīndraḥ sphuṭakarṇikāravān ||

Verse 71

स बाणस्ङ्घान्बहुधा व्यवासृजन् विभाति कर्णः शरजालरश्मिवान् । सलोहितो रक्तगभस्तिमण्डलो दिवाकरोऽस्ताभिमिखो यथा तथा ॥

sa bāṇasṅghānbahudhā vyavāsṛjan vibhāti karṇaḥ śarajālaraśmivān | salohito raktagabhastimaṇḍalo divākaro'stābhimikho yathā tathā ||

Verse 72

बाह्वन्तरादाधिरथेर्विमुक्तान् बाणान्महाहीनिव दीप्यमानान् । व्यध्वंसयन्नर्जुनवाहुमुक्ताः शराः समासाद्य दिशः शिताग्राः ॥

bāhvantarādādhirathervimuktān bāṇānmahāhīniva dīpyamānān | vyadhvaṃsayannarjunavāhumuktāḥ śarāḥ samāsādya diśaḥ śitāgrāḥ ||

Verse 73

[ततः स कर्णः समवाप्य धैर्य बाणान्विमुञ्चन्कुपिताहिकल्पान् । विव्याध पार्थ दशभिः पृषत्कैः कृष्णं च षड्भिः कुपिताहिकल्पैः ॥

[tataḥ sa karṇaḥ samavāpya dhairya bāṇānvimuñcankupitāhikalpān | vivyādha pārtha daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ kṛṣṇaṃ ca ṣaḍbhiḥ kupitāhikalpaiḥ ||

Verse 74

ततः किरीटी भृशमुग्रनिः स्वनं महाशरं सर्पविषानलोपमम् । अयस्मयं रौद्रमहास्रसंभृतं महाहवे क्षेप्तुमना महामतिः ॥

tataḥ kirīṭī bhṛśamugraniḥ svanaṃ mahāśaraṃ sarpaviṣānalopamam | ayasmayaṃ raudramahāsrasaṃbhṛtaṃ mahāhave kṣeptumanā mahāmatiḥ ||

Verse 75

कालो ह्यदृश्यो नृप विप्रशापान्निदर्शयन्कर्णवधं ब्रुवाणः । भूमिस्तु चक्रं ग्रसतीत्यवोच त्कर्णस्य तस्मिन्वघकाल आगते ॥

kālo hyadṛśyo nṛpa vipraśāpānnidarśayankarṇavadhaṃ bruvāṇaḥ | bhūmistu cakraṃ grasatītyavoca tkarṇasya tasminvaghakāla āgate ||

Verse 76

न चास्य धोरं प्रतिभाति चास्त्रं यद्भार्गवोऽस्मै प्रददौ महात्मा । चक्रं च वामं ग्रसते भूमिरस्य प्राप्ते तस्मिन्वध्काले नृवीर ॥

na cāsya dhoraṃ pratibhāti cāstraṃ yadbhārgavo'smai pradadau mahātmā | cakraṃ ca vāmaṃ grasate bhūmirasya prāpte tasminvadhkāle nṛvīra ||

Verse 77

ततो रथो घूर्णितवान्नरेन्द्र शापात्तदा ब्राह्मणसत्तमस्य । प्राप्तं वधं शंसति चाप्यथास्रं प्रणश्यमानं द्विजमुख्यशापात् ॥

tato ratho ghūrṇitavānnarendra śāpāttadā brāhmaṇasattamasya | prāptaṃ vadhaṃ śaṃsati cāpyathāsraṃ praṇaśyamānaṃ dvijamukhyaśāpāt ||

Verse 78

ततश्च क्रमपतत्तस्य भूमौ स विह्वलः समरे सूतपुत्रः । सवेदिकश्चैत्य इवातिमात्रः सुपुष्पितो भूमितले निमग्नः ॥

tataśca kramapatattasya bhūmau sa vihvalaḥ samare sūtaputraḥ | savedikaścaitya ivātimātraḥ supuṣpito bhūmitale nimagnaḥ ||

Verse 79

मग्ने रथे ब्राह्मणशापमूढो ह्यस्त्रं च तं मोघमिषुं च सर्पम् । अमृष्यमाणो व्यसनानि तानि ह्स्तौ विधुन्वन्विजगर्ह धर्मम् ॥

magne rathe brāhmaṇaśāpamūḍho hyastraṃ ca taṃ moghamiṣuṃ ca sarpam | amṛṣyamāṇo vyasanāni tāni hstau vidhunvanvijagarha dharmam ||

Verse 80

धर्मप्रधानं किल पाति धर्म इत्यब्रुवन्धर्मविदः सदैव । वयं च धर्मे प्रयताम नित्यं चर्तुयथाशक्ति यथाश्रुतं च । स चापि निघ्नाति न पाति भक्तान् मन्ये न नित्यं परिपाति धर्मः ॥

dharmapradhānaṃ kila pāti dharma ityabruvandharmavidaḥ sadaiva | vayaṃ ca dharme prayatāma nityaṃ cartuyathāśakti yathāśrutaṃ ca | sa cāpi nighnāti na pāti bhaktān manye na nityaṃ paripāti dharmaḥ ||

Verse 81

एवं ब्रुवन्प्रस्खलिताश्वसूतो विचाल्यमानोऽर्जुनबाणपातैः । मर्माभिघाताच्छिथिलः त्रियासु पुनः पुनर्धर्ममसौ जगर्ह ॥

evaṃ bruvanpraskhalitāśvasūto vicālyamāno'rjunabāṇapātaiḥ | marmābhighātācchithilaḥ triyāsu punaḥ punardharmamasau jagarha ||

Verse 82

ततः शरैर्भीमतरैरविध्यत्रिभिराहवे । हस्ते कृष्णं तथा पार्थमभ्यविध्यच्च सप्तभिः ॥

tataḥ śarairbhīmatarairavidhyatribhirāhave | haste kṛṣṇaṃ tathā pārthamabhyavidhyacca saptabhiḥ ||

Verse 83

ततोऽर्जुनः सप्तदश तिग्मवेगानजिह्नगान् । इन्द्राशनिसमान्घोरानसृजत्पावकोपमान् ॥

tato'rjunaḥ saptadaśa tigmavegānajihnagān | indrāśanisamānghorānasṛjatpāvakopamān ||

Verse 84

निर्भिद्य ते भीमवेगा ह्यपतन्प्रूथिवीतले । कम्पितात्मा ततः कर्णः शक्त्या चेष्टामदर्शयत् ॥

nirbhidya te bhīmavegā hyapatanprūthivītale | kampitātmā tataḥ karṇaḥ śaktyā ceṣṭāmadarśayat ||

Verse 85

बलेनाथ स संस्तभ्य ब्रह्मास्त्रं समुदैरयत् । ऎन्द्रं ततोऽर्जुनश्चापि तं दृष्ट्वाऽभ्युपमन्त्रयत् ॥

balenātha sa saṃstabhya brahmāstraṃ samudairayat | èndraṃ tato'rjunaścāpi taṃ dṛṣṭvā'bhyupamantrayat ||

Verse 86

गाण्डीवं ज्यां च बाणांश्च सोऽनुमत्र्य परंतपः । व्यसृजच्छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः ॥

gāṇḍīvaṃ jyāṃ ca bāṇāṃśca so'numatrya paraṃtapaḥ | vyasṛjaccharavarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ ||

Verse 87

ततस्तेजोमया वाणा रथात्पार्थस्य निः सृताः । प्रादुरासन्महावीर्याः कर्णस्य रथमन्तिकात् । स कर्णोऽग्रसदस्यास्त्रं कुर्वन्मोक्षं महारथः ॥

tatastejomayā vāṇā rathātpārthasya niḥ sṛtāḥ | prādurāsanmahāvīryāḥ karṇasya rathamantikāt | sa karṇo'grasadasyāstraṃ kurvanmokṣaṃ mahārathaḥ ||

Verse 88

ततोऽब्रवीद्वृष्णिवीरस्तस्मिन्नस्रे विनाशिते । विसृजास्रं परं पार्थ राधेयो ग्रसते शरान् ॥

tato'bravīdvṛṣṇivīrastasminnasre vināśite | visṛjāsraṃ paraṃ pārtha rādheyo grasate śarān ||

Verse 89

ततो ब्रह्मास्त्रमत्युग्रं संमत्र्य समयोदयत् । छादयित्वा ततो बाणैः कर्ण प्रत्यस्यदर्जुनः ॥

tato brahmāstramatyugraṃ saṃmatrya samayodayat | chādayitvā tato bāṇaiḥ karṇa pratyasyadarjunaḥ ||

Verse 90

[द्वितीयां च तृतीयां च चतुर्थी पञ्चमीं तथा । षष्ठीमथास्य चिच्छेद सप्तमीं च तथाऽष्टमीम् । नवमीं दशमीं चास्य तथा चैकादशीं वृषः ॥

[dvitīyāṃ ca tṛtīyāṃ ca caturthī pañcamīṃ tathā | ṣaṣṭhīmathāsya ciccheda saptamīṃ ca tathā'ṣṭamīm | navamīṃ daśamīṃ cāsya tathā caikādaśīṃ vṛṣaḥ ||

Verse 91

ज्याशतं शतसंधानः स क्रर्णो नावबुध्यते ॥

jyāśataṃ śatasaṃdhānaḥ sa krarṇo nāvabudhyate ||

Verse 92

ततो ज्यां विनिधायान्यामभिमत्र्य च पाण्डवः । शरैरवाकिरत्कर्ण दीप्यमानैरिवाहिभिः ॥

tato jyāṃ vinidhāyānyāmabhimatrya ca pāṇḍavaḥ | śarairavākiratkarṇa dīpyamānairivāhibhiḥ ||

Verse 93

तस्य ज्याच्छेदनं कर्णो ज्यावधानं च संयुगे । नान्वभुध्यत शीघ्रत्वात्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tasya jyācchedanaṃ karṇo jyāvadhānaṃ ca saṃyuge | nānvabhudhyata śīghratvāttadadbhutamivābhavat ||

Verse 94

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य प्रनिघ्नन्सव्यसाचिनः । चक्रे चाप्यधिकं पार्थात्स्ववीर्यमतिदर्शयन् ॥

astrairastrāṇi saṃvārya pranighnansavyasācinaḥ | cakre cāpyadhikaṃ pārthātsvavīryamatidarśayan ||

Verse 95

ततः कर्णोऽर्जुनं दृष्ट्वा स्वस्यास्त्रेण च पीडितम् । अभ्यसेत्यब्रवीत्पार्थमातिष्ठास्त्रं व्रजेति च ॥

tataḥ karṇo'rjunaṃ dṛṣṭvā svasyāstreṇa ca pīḍitam | abhyasetyabravītpārthamātiṣṭhāstraṃ vrajeti ca ||

Verse 96

ततोऽग्निसदृशं घोरं शरं सर्पविषोपमम् । अश्मसारमयं दिव्यमभिमत्र्य परंतपः । रौद्रमस्रं समाधाय क्षेतुकामः किरीटिने ॥

tato'gnisadṛśaṃ ghoraṃ śaraṃ sarpaviṣopamam | aśmasāramayaṃ divyamabhimatrya paraṃtapaḥ | raudramasraṃ samādhāya kṣetukāmaḥ kirīṭine ||

Verse 97

ततोऽग्रसन्मही चक्रं राधेयस्य तदा नृप ॥

tato'grasanmahī cakraṃ rādheyasya tadā nṛpa ||

Verse 98

ततोऽवतीर्य राघेयो रथादाशु समुद्यतः । चक्रं भुजाभ्यामालम्ब्य सुमुत्क्षेप्तुमियेष सः ॥

tato'vatīrya rāgheyo rathādāśu samudyataḥ | cakraṃ bhujābhyāmālambya sumutkṣeptumiyeṣa saḥ ||

Verse 99

सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना । गीर्णाचक्रा समुत्क्षिप्ता कर्णॆन चतुरङ्गुलम् ॥

saptadvīpā vasumatī saśailavanakānanā | gīrṇācakrā samutkṣiptā karṇèna caturaṅgulam ||

Verse 100

ग्रस्तचकस्तु राधेयः क्रोधादश्रूण्यवर्तयत् । अर्जुनं वीक्ष्य संरब्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥

grastacakastu rādheyaḥ krodhādaśrūṇyavartayat | arjunaṃ vīkṣya saṃrabdhamidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 101

भोभो पार्थ महेष्वास मुहूर्त परिपालय । यावच्चक्रमिदं ग्रस्तमुध्दरामि महीतलात् ॥

bhobho pārtha maheṣvāsa muhūrta paripālaya | yāvaccakramidaṃ grastamudhdarāmi mahītalāt ||

Verse 102

सव्यं चक्रं महीग्रस्तं दृष्ट्वा दैवादिदं मम । पार्थ कापुरुषाचीर्णमभिसन्धिं विसर्जय ॥

savyaṃ cakraṃ mahīgrastaṃ dṛṣṭvā daivādidaṃ mama | pārtha kāpuruṣācīrṇamabhisandhiṃ visarjaya ||

Verse 103

न त्वं कापुरुषाचीर्ण मार्गमास्थातुमर्हसि । ख्यातस्त्वमसि कौन्तेय विशिष्टो रणकर्मसु । विशिष्टतरमेव त्वं कर्तुमर्हसि पाण्डव ॥

na tvaṃ kāpuruṣācīrṇa mārgamāsthātumarhasi | khyātastvamasi kaunteya viśiṣṭo raṇakarmasu | viśiṣṭatarameva tvaṃ kartumarhasi pāṇḍava ||

Verse 104

प्रकीर्णकेशे विमुखे ब्राह्मणेऽथ कृताञ्जलौ । शरणागते न्यस्तशस्त्रे याचमाने तथाऽर्जुन ॥

prakīrṇakeśe vimukhe brāhmaṇe'tha kṛtāñjalau | śaraṇāgate nyastaśastre yācamāne tathā'rjuna ||

Verse 105

अबाणे भ्रष्टकवचे भ्रष्टभग्नायुधे तथा । न विमुञ्चन्ति शस्त्राणि शूराः साधुव्रते स्थिताः ॥

abāṇe bhraṣṭakavace bhraṣṭabhagnāyudhe tathā | na vimuñcanti śastrāṇi śūrāḥ sādhuvrate sthitāḥ ||

Verse 106

त्वं च शूरतमो लोके साधुवृत्तश्च पाण्डव । अभिज्ञो युध्दधर्माणां तस्मात्क्षममुहूर्तकम् ॥

tvaṃ ca śūratamo loke sādhuvṛttaśca pāṇḍava | abhijño yudhdadharmāṇāṃ tasmātkṣamamuhūrtakam ||

Verse 107

दिव्यास्त्रविदमेयात्मा कार्तवीर्यसमो युधि । यावच्चक्रमिदं ग्रस्तमुद्धरामि महाभुज ॥

divyāstravidameyātmā kārtavīryasamo yudhi | yāvaccakramidaṃ grastamuddharāmi mahābhuja ||

Verse 108

न मां रथस्थो भूमिष्ठं विकलं हन्तुमर्हसि । न वासुदेवात्त्वत्तो वा पाण्डवेयविभेम्यहम् ॥

na māṃ rathastho bhūmiṣṭhaṃ vikalaṃ hantumarhasi | na vāsudevāttvatto vā pāṇḍaveyavibhemyaham ||

Verse 109

त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धनः । अतस्त्वां प्रब्रवीम्येष मुहूर्त क्षम पाण्डव ॥

tvaṃ hi kṣatriyadāyādo mahākulavivardhanaḥ | atastvāṃ prabravīmyeṣa muhūrta kṣama pāṇḍava ||