Adhyaya 96

Verse 1

कर्णे युधि वर्धमाने कृष्णेनार्जुनप्रोत्साहनम्।। 1 ।। ततोऽर्जुनेन स्वसामर्थ्यप्रकाशनम्।। 2 ।। सञ्जय उवाच। अथाब्रवीच्चक्रधरोऽपि पार्थं दृष्ट्वा रथेषून्प्रतिहन्यमानान्। अमूमुषत्पश्यत एव तेऽद्य ह्यस्त्राणि कर्णोऽस्त्रगणैः किरीटिन्।।

karṇe yudhi vardhamāne kṛṣṇenārjunaprotsāhanam|| 1 || tato'rjunena svasāmarthyaprakāśanam|| 2 || sañjaya uvāca| athābravīccakradharo'pi pārthaṃ dṛṣṭvā ratheṣūnpratihanyamānān| amūmuṣatpaśyata eva te'dya hyastrāṇi karṇo'stragaṇaiḥ kirīṭin||

Verse 2

स पार्थ किं मुह्यसि वेत्सि चैव ता-- न्दृष्ट्वा समेतान्नदतः कुरूस्त्वम्। कर्णं पुरस्कृत्य विदुर्हि सर्वे तवास्त्रमस्त्रैर्विनिहन्यमानम्।।

sa pārtha kiṃ muhyasi vetsi caiva tā-- ndṛṣṭvā sametānnadataḥ kurūstvam| karṇaṃ puraskṛtya vidurhi sarve tavāstramastrairvinihanyamānam||

Verse 3

पार्थाहवे त्यक्तुमस्त्रं समर्थः।।

pārthāhave tyaktumastraṃ samarthaḥ||

Verse 4

अनेन चाशु क्षुरनेमिनाद्य मया विसृष्टेन सुदर्शनेन। छिन्ध्यस्य मूर्धानमरेः प्रसह्य वज्रेण शक्रो नमुचेरिवारेः।।

anena cāśu kṣuraneminādya mayā visṛṣṭena sudarśanena| chindhyasya mūrdhānamareḥ prasahya vajreṇa śakro namucerivāreḥ||

Verse 5

किरातरूपी भगवान्यया च त्वया महात्मा परितोषितोऽभूत्। स तां पुनर्वीर धृतिं गृहीत्वा सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम्।।

kirātarūpī bhagavānyayā ca tvayā mahātmā paritoṣito'bhūt| sa tāṃ punarvīra dhṛtiṃ gṛhītvā sahānubandhaṃ jahi sūtaputram||

Verse 6

ततो महीं सागरमेखलां त्वं सपत्तगा ग्रामवतीं समृद्धाम्। प्रयच्छ राज्ञे निहतारिसङ्घां यशश्च पार्थातुलमाप्नुहि त्वम्।।

tato mahīṃ sāgaramekhalāṃ tvaṃ sapattagā grāmavatīṃ samṛddhām| prayaccha rājñe nihatārisaṅghāṃ yaśaśca pārthātulamāpnuhi tvam||

Verse 7

त्वां चापि दृष्ट्वा परिहीयमानम्।।

tvāṃ cāpi dṛṣṭvā parihīyamānam||

Verse 8

सञ्जय उवाच। सञ्चोदितो भीमजनार्दनाभ्यां स्मृत्वा तदात्मानमवेत्य सर्वम्। इहात्मनश्चागमने विदित्वा प्रयोजनं केशवमित्युवाच।।

sañjaya uvāca| sañcodito bhīmajanārdanābhyāṃ smṛtvā tadātmānamavetya sarvam| ihātmanaścāgamane viditvā prayojanaṃ keśavamityuvāca||

Verse 9

प्रादुष्करोभ्येष महास्त्रमुग्रं शिवाय लोकस्य वधाय सौतेः। तन्मेऽनुजानातु भवान्सुराश्च ब्रह्मा शिवो ब्रह्मविदश्च सर्वे।।

prāduṣkarobhyeṣa mahāstramugraṃ śivāya lokasya vadhāya sauteḥ| tanme'nujānātu bhavānsurāśca brahmā śivo brahmavidaśca sarve||

Verse 10

इति स्मोक्त्वा पाण्डवः सव्यसाची नमस्कृत्वा ब्रह्मणे सोऽमितात्मा। अनुत्तमं ब्राह्ममसह्यमस्त्रं प्रादुश्चक्रे मनसा यद्विधेयम्।।

iti smoktvā pāṇḍavaḥ savyasācī namaskṛtvā brahmaṇe so'mitātmā| anuttamaṃ brāhmamasahyamastraṃ prāduścakre manasā yadvidheyam||

Verse 11

ततो दिशश्च प्रदिशश्च सर्वाः समावृणोत्सायकैर्भूरितेजाः। गाण्डीवमुक्तैर्भुजगैरिवोग्रै-- र्दिवाकरांशुप्रतिमैर्ज्वलद्भिः।।

tato diśaśca pradiśaśca sarvāḥ samāvṛṇotsāyakairbhūritejāḥ| gāṇḍīvamuktairbhujagairivograi-- rdivākarāṃśupratimairjvaladbhiḥ||

Verse 12

सृष्टास्तु बाणा भरतर्षभेण शतं शतं भीममुखाः सुतीक्ष्णाः। प्राच्छादयन्कर्णरथं क्षणेन युगान्तकालार्ककरप्रकाशाः।।

sṛṣṭāstu bāṇā bharatarṣabheṇa śataṃ śataṃ bhīmamukhāḥ sutīkṣṇāḥ| prācchādayankarṇarathaṃ kṣaṇena yugāntakālārkakaraprakāśāḥ||

Verse 13

वैकर्तनेनाशु तदाजिमध्ये सहस्रशो बाणगणा विसृष्टाः। ते चाक्षयाः पाण्डवमभ्युपेयुः पर्जन्यसृष्टा इव वारिधाराः।।

vaikartanenāśu tadājimadhye sahasraśo bāṇagaṇā visṛṣṭāḥ| te cākṣayāḥ pāṇḍavamabhyupeyuḥ parjanyasṛṣṭā iva vāridhārāḥ||

Verse 14

ततः स कृष्णं च किरीटिनं च वृकोदरं चाप्रतिमप्रभावः। त्रिभिस्त्रिभिर्भीमबलो निहत्य ननाद घोरं महता स्वनेन।।

tataḥ sa kṛṣṇaṃ ca kirīṭinaṃ ca vṛkodaraṃ cāpratimaprabhāvaḥ| tribhistribhirbhīmabalo nihatya nanāda ghoraṃ mahatā svanena||

Verse 15

ततः स बाणाभिहतः किरीटी भीमं तथा प्रेक्ष्य जनार्दनं च। अमृष्यमाणः पुनरेव पार्थः शरान्दशाष्टौ सममुद्ववर्ष।।

tataḥ sa bāṇābhihataḥ kirīṭī bhīmaṃ tathā prekṣya janārdanaṃ ca| amṛṣyamāṇaḥ punareva pārthaḥ śarāndaśāṣṭau samamudvavarṣa||

Verse 16

स केतुमेकेन शरेण विद्ध्वा शल्यं चतुर्भिस्त्रिभिरेव कर्णम्। ततः सुमुक्तैर्दशभिर्जघान सेनापतिं काञ्चनवर्मनद्वम्।।

sa ketumekena śareṇa viddhvā śalyaṃ caturbhistribhireva karṇam| tataḥ sumuktairdaśabhirjaghāna senāpatiṃ kāñcanavarmanadvam||

Verse 17

स राजपुत्रो विशिरा विबाहु-- र्विवाजिसूतो विधनुर्विकेतुः। अथो रथाग्रादपतत्प्ररुग्णः परश्वथैः साल इवावकृत्तः।।

sa rājaputro viśirā vibāhu-- rvivājisūto vidhanurviketuḥ| atho rathāgrādapatatprarugṇaḥ paraśvathaiḥ sāla ivāvakṛttaḥ||

Verse 18

नष्टौ सहस्राणि च पत्तिवीरान्।।

naṣṭau sahasrāṇi ca pattivīrān||

Verse 19

दृष्ट्वा तु मुख्यावतिविध्यमानौ वरेषुभिः शूरवरावरिघ्नौ। कर्णं च पार्थं च नियम्य वाहा- न्सर्वे वरिष्ठाश्च ततोऽवतस्थुः।।

dṛṣṭvā tu mukhyāvatividhyamānau vareṣubhiḥ śūravarāvarighnau| karṇaṃ ca pārthaṃ ca niyamya vāhā- nsarve variṣṭhāśca tato'vatasthuḥ||

Verse 20

प्रच्छादयामास ततः पृषत्कैः सघोषमाच्छिद्य च गाण्डिवज्याम्। अस्मिन्क्षणे फल्गुनं सूतपुत्रः समाचिनोत्क्षुद्रकाणां शतेन।।

pracchādayāmāsa tataḥ pṛṣatkaiḥ saghoṣamācchidya ca gāṇḍivajyām| asminkṣaṇe phalgunaṃ sūtaputraḥ samācinotkṣudrakāṇāṃ śatena||

Verse 21

निर्मुक्तसर्पप्रतिमैश्च तीक्ष्णै-- स्तैलप्रघौतैः खगपत्रवाजैः। षष्ट्या बिभेदाशु च वासुदेवं तदन्तरे प्रात्वरन्सोमकाश्च।।

nirmuktasarpapratimaiśca tīkṣṇai-- stailapraghautaiḥ khagapatravājaiḥ| ṣaṣṭyā bibhedāśu ca vāsudevaṃ tadantare prātvaransomakāśca||

Verse 22

ततो नवज्यां सुदृढां किरीटि स्वबाहुविक्षेपसहां प्रगृह्य। समादधे गाण्डिवे क्षिप्रकारी निमेषमात्रेण महाधनुष्मान्।।

tato navajyāṃ sudṛḍhāṃ kirīṭi svabāhuvikṣepasahāṃ pragṛhya| samādadhe gāṇḍive kṣiprakārī nimeṣamātreṇa mahādhanuṣmān||

Verse 23

ज्याछेदनं ज्याविधानं च तस्य नैवावबुध्यत्सूतपुत्रो लघुत्वात्। पार्थस्य सङ्ख्ये द्विषतां निहन्तु-- स्तदद्भुतं तत्र बभूव राजन्।।

jyāchedanaṃ jyāvidhānaṃ ca tasya naivāvabudhyatsūtaputro laghutvāt| pārthasya saṅkhye dviṣatāṃ nihantu-- stadadbhutaṃ tatra babhūva rājan||

Verse 24

पार्थोऽपि तां ज्यामवधाय तूर्णं शरासनज्यामाधिरथेर्विहत्य। सुसंरब्धः कर्णशरैः क्षताङ्गो रणे योधांस्तावकान्प्रत्यगृह्णात्।।

pārtho'pi tāṃ jyāmavadhāya tūrṇaṃ śarāsanajyāmādhirathervihatya| susaṃrabdhaḥ karṇaśaraiḥ kṣatāṅgo raṇe yodhāṃstāvakānpratyagṛhṇāt||

Verse 25

नैवापत्पक्षिगणोऽन्तरिक्षे पार्थेन चास्त्रेण कृतेऽन्धकारे।।

naivāpatpakṣigaṇo'ntarikṣe pārthena cāstreṇa kṛte'ndhakāre||

Verse 26

शल्यं तु पार्थो दशभिर्निमेषा-- द्भृशं तनुत्रे प्रहसन्नविध्यत्। ततः कर्णं द्वादशभिः पृषत्कै-- र्विद्ध्वा पुनः सप्तभिरप्यविध्यत्।।

śalyaṃ tu pārtho daśabhirnimeṣā-- dbhṛśaṃ tanutre prahasannavidhyat| tataḥ karṇaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkai-- rviddhvā punaḥ saptabhirapyavidhyat||

Verse 27

स पार्थबाणासनवेगनुन्नै-- र्दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः। विभिन्नगात्रः क्षतजोक्षिताङ्गः कर्णो बभौ रुद्र इवान्तकाले।।

sa pārthabāṇāsanaveganunnai-- rdṛḍhāhataḥ patribhirugravegaiḥ| vibhinnagātraḥ kṣatajokṣitāṅgaḥ karṇo babhau rudra ivāntakāle||

Verse 28

ततस्त्रिभिस्तं त्रिदशाधिपोपमं शरैर्बिभेदाधिरथिर्धनञ्जयम्। शरांश्च पञ्च ज्वलनानिवोरगा-- न्प्रवेशयामास जिघांसुरच्युते।।

tatastribhistaṃ tridaśādhipopamaṃ śarairbibhedādhirathirdhanañjayam| śarāṃśca pañca jvalanānivoragā-- npraveśayāmāsa jighāṃsuracyute||

Verse 29

सुवर्णचित्रं पुरुषोत्तमस्य वर्माथ भित्त्वाभ्यपतन्सुपुङ्खाः। वेगेन गां ते विविशुश्च राज-- न्स्नात्वा कर्णाऽभिमुखाः प्रतीयुः।।

suvarṇacitraṃ puruṣottamasya varmātha bhittvābhyapatansupuṅkhāḥ| vegena gāṃ te viviśuśca rāja-- nsnātvā karṇā'bhimukhāḥ pratīyuḥ||

Verse 30

तान्पञ्चभल्लैर्दशभिः सुमुक्तै-- स्त्रिधात्रिधैकैकमथोच्चकर्त। धनञ्जयस्ते न्यपतन्पृथिव्यां यथाऽहयस्तार्क्ष्यमुखेन कृत्ताः।।

tānpañcabhallairdaśabhiḥ sumuktai-- stridhātridhaikaikamathoccakarta| dhanañjayaste nyapatanpṛthivyāṃ yathā'hayastārkṣyamukhena kṛttāḥ||

Verse 31

द्धैर्यात्तुं तस्थावतिमात्रधैर्यः।।

ddhairyāttuṃ tasthāvatimātradhairyaḥ||

Verse 32

प्रादुश्चकाराथ शरान्महात्मा देहं विचिन्वन्निव सूतजस्य। शरास्तु ते काञ्चनचित्रपुङ्खाः सम्पेतुरुर्व्यां शतशो महान्तः।।

prāduścakārātha śarānmahātmā dehaṃ vicinvanniva sūtajasya| śarāstu te kāñcanacitrapuṅkhāḥ sampetururvyāṃ śataśo mahāntaḥ||

Verse 33

ततः शरौघैः प्रदिशो दिशश्च रविप्रभाः कर्णरथश्च राजन्। अदृश्य आसीत्कुपिते धनञ्जये तुषारनीहारवृतो गिरिर्यथा।।

tataḥ śaraughaiḥ pradiśo diśaśca raviprabhāḥ karṇarathaśca rājan| adṛśya āsītkupite dhanañjaye tuṣāranīhāravṛto giriryathā||

Verse 34

सचक्ररक्षा अपि पृष्ठगोपाः कर्णस्य ये चापि पुरःसराश्च। भीता द्रवन्ति स्म निहन्यमाना महेषुभिः पार्थकरप्रणुन्नैः।।

sacakrarakṣā api pṛṣṭhagopāḥ karṇasya ye cāpi puraḥsarāśca| bhītā dravanti sma nihanyamānā maheṣubhiḥ pārthakarapraṇunnaiḥ||

Verse 35

ततोऽर्जुनो वै भरतप्रवीरो महानुभावः समरे निहन्ता। सुयोधनेनानुमतान्विनिघ्न-- न्समुच्छ्रितान्सरथान्सारभूतान्।।

tato'rjuno vai bharatapravīro mahānubhāvaḥ samare nihantā| suyodhanenānumatānvinighna-- nsamucchritānsarathānsārabhūtān||

Verse 36

गाण्डीवधन्वा द्विगुणं सहस्रं कुरुप्रवीरानृषभः कुरूणाम्। क्षणेन सर्वान्सरथान्ससूता-- न्निनाय राजन्क्षयमेकवीरः।।

gāṇḍīvadhanvā dviguṇaṃ sahasraṃ kurupravīrānṛṣabhaḥ kurūṇām| kṣaṇena sarvānsarathānsasūtā-- nnināya rājankṣayamekavīraḥ||

Verse 37

अथो पलायन्त विहाय कर्णं तवात्मजा ये कुरवश्च शिष्टाः। एतानवाकीर्य शरक्षतांश्च विलप्यमानांस्तनयान्विमृद्गन्।।

atho palāyanta vihāya karṇaṃ tavātmajā ye kuravaśca śiṣṭāḥ| etānavākīrya śarakṣatāṃśca vilapyamānāṃstanayānvimṛdgan||

Verse 38

सर्वे प्रणेशुः कुरवो विभग्नाः पार्थेषुभिः सम्परितप्यमानाः। सुयोधनेनाथ पुनर्वरिष्ठाः प्रचोदिताः कर्णरथानुयाने।।

sarve praṇeśuḥ kuravo vibhagnāḥ pārtheṣubhiḥ samparitapyamānāḥ| suyodhanenātha punarvariṣṭhāḥ pracoditāḥ karṇarathānuyāne||

Verse 39

भोः क्षत्रियाः शूरतमास्तु सर्वे क्षत्रे च धर्मे निरताः स्थ यूयम्। न युक्तरूपं भवतां समीपा-- त्पलायनं कर्णमतिप्रहाय।।

bhoḥ kṣatriyāḥ śūratamāstu sarve kṣatre ca dharme niratāḥ stha yūyam| na yuktarūpaṃ bhavatāṃ samīpā-- tpalāyanaṃ karṇamatiprahāya||

Verse 40

तवात्मजेनापि तथोच्यमाना नैवावतिष्ठन्त भयाद्विवर्णाः। क्षणेन नष्टाः प्रदिशो दिशश्च सर्वे ततः प्रेक्ष्य दिशो विशून्याः।।

tavātmajenāpi tathocyamānā naivāvatiṣṭhanta bhayādvivarṇāḥ| kṣaṇena naṣṭāḥ pradiśo diśaśca sarve tataḥ prekṣya diśo viśūnyāḥ||

Verse 41

भयावदीर्णः कुरुभिर्विहीनः पार्थेषुभिः सम्परितप्यमानः। न विव्यधे भारत तत्र कर्णः प्रतीपमेवार्जुनमभ्यधावत्।।

bhayāvadīrṇaḥ kurubhirvihīnaḥ pārtheṣubhiḥ samparitapyamānaḥ| na vivyadhe bhārata tatra karṇaḥ pratīpamevārjunamabhyadhāvat||