Adhyaya 95

Verse 1

रणे कर्णस्यार्जुनसाम्यमसहमानेन भीमेन सकोपं पार्थप्रोत्साहनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। तौ शङ्खभेरीनिनदे समृद्धे समीयतुः श्वेतहयौ नराग्र्यौ। वैकर्तनः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च दुर्मन्त्रिते ते ससुतस्य राजन्।।

raṇe karṇasyārjunasāmyamasahamānena bhīmena sakopaṃ pārthaprotsāhanam|| 1 || sañjaya uvāca| tau śaṅkhabherīninade samṛddhe samīyatuḥ śvetahayau narāgryau| vaikartanaḥ sūtaputro'rjunaśca durmantrite te sasutasya rājan||

Verse 2

आशीविषावग्निमिवोत्सृजन्तौ तथा मुखाभ्यामभिनिः श्वसन्तौ। यशस्विनौ जज्वलतुर्मृधे तदा घृतावसिक्ताविव हव्यवाहौ।।

āśīviṣāvagnimivotsṛjantau tathā mukhābhyāmabhiniḥ śvasantau| yaśasvinau jajvalaturmṛdhe tadā ghṛtāvasiktāviva havyavāhau||

Verse 3

यथा गजौ हैमवतौ प्रभिन्नौ प्रवृद्धदन्ताविव वासितार्थे। तथा समाजग्मतुरुग्रवीर्यौ धनञ्जयश्चाधिरथिश्च वीरौ।।

yathā gajau haimavatau prabhinnau pravṛddhadantāviva vāsitārthe| tathā samājagmaturugravīryau dhanañjayaścādhirathiśca vīrau||

Verse 4

बलाहकेनेव महाबलाहको यदृच्छया वा गिरिणा यथा गिरिः। तथा धनुर्ज्यातलनेमिनिःस्वनौ समीयतुस्ताविषुवर्षवर्षिणौ।।

balāhakeneva mahābalāhako yadṛcchayā vā giriṇā yathā giriḥ| tathā dhanurjyātalaneminiḥsvanau samīyatustāviṣuvarṣavarṣiṇau||

Verse 5

शरास्त्रशक्त्यृष्टिगदासिसर्पौ रोषानिलोद्वूतमहोर्मिमालौ। यथाऽचलौ द्वौ चलतस्तथा तौ यथाऽर्णवौ चाशु चतुर्युगान्ते।।

śarāstraśaktyṛṣṭigadāsisarpau roṣānilodvūtamahormimālau| yathā'calau dvau calatastathā tau yathā'rṇavau cāśu caturyugānte||

Verse 6

प्रवृद्धशृङ्गद्रुमवीरुदोषधी प्रवृद्वनानाविधनिर्झरौघौ। यथाऽचलौ वा चलितौ महाजलै-- स्तथा महास्त्रैरितरेतरं हतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे म?ञ्जनवतितमोऽध्यायः।। 95 ।।

pravṛddhaśṛṅgadrumavīrudoṣadhī pravṛdvanānāvidhanirjharaughau| yathā'calau vā calitau mahājalai-- stathā mahāstrairitaretaraṃ hataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe ma?ñjanavatitamo'dhyāyaḥ|| 95 ||

Verse 7

स सन्निपातो रथयोर्महानभू-- त्सुरेशवैरोचनयोर्यथा पुरा। शरैर्विनुन्नाश्वनियन्तृदेहयोः सुदुःसहास्त्रैः परिभिन्नदेहयोः।। हतः जघ्नतुरित्यर्थः।।

sa sannipāto rathayormahānabhū-- tsureśavairocanayoryathā purā| śarairvinunnāśvaniyantṛdehayoḥ suduḥsahāstraiḥ paribhinnadehayoḥ|| hataḥ jaghnaturityarthaḥ||

Verse 8

प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यकच्छपौ महाहदौ पक्षिगणानुनादितौ। सुसन्निकृष्टावनिलोद्धतौ यथा तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतुः।।

prabhūtapadmotpalamatsyakacchapau mahāhadau pakṣigaṇānunāditau| susannikṛṣṭāvaniloddhatau yathā tathā rathau tau dhvajinau samīyatuḥ||

Verse 9

उभौ महेन्द्रस्य समानविक्रमा-- वुभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ। महेन्द्रवज्रप्रतिमैश्च सायकै-- र्महेन्द्रवृत्राविव सम्प्रजघ्नतुः।।

ubhau mahendrasya samānavikramā-- vubhau mahendrapratimau mahārathau| mahendravajrapratimaiśca sāyakai-- rmahendravṛtrāviva samprajaghnatuḥ||

Verse 10

सनागपत्त्यश्वरथे उभे बले विचित्रवर्माभरणाम्बरायुधे। चकम्पतुश्चोन्नदतुश्च विस्मया-- द्धरा वियच्चार्जुनकर्णसङ्गमे।।

sanāgapattyaśvarathe ubhe bale vicitravarmābharaṇāmbarāyudhe| cakampatuśconnadatuśca vismayā-- ddharā viyaccārjunakarṇasaṅgame||

Verse 11

भुजाः सवस्त्राङ्गुलयः समुच्छ्रिताः ससिंहनादैर्हृषितैर्दिदृक्षुभिः। यदाऽर्जुनं मत्त इव द्विपो द्विपं समभ्ययादाधिरथिर्जिघांसया।।

bhujāḥ savastrāṅgulayaḥ samucchritāḥ sasiṃhanādairhṛṣitairdidṛkṣubhiḥ| yadā'rjunaṃ matta iva dvipo dvipaṃ samabhyayādādhirathirjighāṃsayā||

Verse 12

उदक्रोशन्सोमकास्तत्र पार्थं त्वरस्व याह्यर्जुन भिन्धि कर्णम्। छिन्ध्यस्य मूर्धानमलं चिरेण श्रद्धां च राज्याद्वृतराष्ट्रसूनोः।।

udakrośansomakāstatra pārthaṃ tvarasva yāhyarjuna bhindhi karṇam| chindhyasya mūrdhānamalaṃ cireṇa śraddhāṃ ca rājyādvṛtarāṣṭrasūnoḥ||

Verse 13

तथाऽस्माकं बहवस्तत्र योधाः कर्णं तथा याहि याहीत्यवोचन्। जह्यर्जुनं कर्ण ततः सुदीनाः पुनर्वनं यान्त्वचिराय पार्थाः।।

tathā'smākaṃ bahavastatra yodhāḥ karṇaṃ tathā yāhi yāhītyavocan| jahyarjunaṃ karṇa tataḥ sudīnāḥ punarvanaṃ yāntvacirāya pārthāḥ||

Verse 14

कर्णोऽथ पूर्वं दशभिः पृषत्कै-- र्गाण्डीवधन्वानमविध्यदाशु। जघान तं चापि ततः किरीटी शरैस्तदाष्टादशभिः सुमुक्तैः।।

karṇo'tha pūrvaṃ daśabhiḥ pṛṣatkai-- rgāṇḍīvadhanvānamavidhyadāśu| jaghāna taṃ cāpi tataḥ kirīṭī śaraistadāṣṭādaśabhiḥ sumuktaiḥ||

Verse 15

पुनश्च कर्णस्त्वरितोऽपि पार्थं रथेषुभिस्तं दशभिर्जघान। तं चापि पार्थो दशभिः शिताग्रैः कक्ष्यान्तरे तीक्ष्णमुखैरविध्यत्।।

punaśca karṇastvarito'pi pārthaṃ ratheṣubhistaṃ daśabhirjaghāna| taṃ cāpi pārtho daśabhiḥ śitāgraiḥ kakṣyāntare tīkṣṇamukhairavidhyat||

Verse 16

कर्णस्ततो भारत साम्पराये घोरेऽतिवेलं रणसंविमर्दी। जघान पार्थं नवभिः शिताग्रैः कक्ष्यान्ते नागमिव प्रभिन्नम्।।

karṇastato bhārata sāmparāye ghore'tivelaṃ raṇasaṃvimardī| jaghāna pārthaṃ navabhiḥ śitāgraiḥ kakṣyānte nāgamiva prabhinnam||

Verse 17

ततोऽपराभ्यां युधि सूतपुत्रो द्वाभ्यां क्षुराभ्यां हरिमाशुकारी। समाजघान त्वरया महात्मा यथा सुरेन्द्रं नमुचिः प्रसह्य।।

tato'parābhyāṃ yudhi sūtaputro dvābhyāṃ kṣurābhyāṃ harimāśukārī| samājaghāna tvarayā mahātmā yathā surendraṃ namuciḥ prasahya||

Verse 18

तं पाण्‍डवः पञ्चभिरायसाग्रै-- राकर्णपूर्णैर्निजघान कर्णम्। ते शोणितं तस्य पपुस्तदानीं कालस्य दूता इव पार्थबाणाः।।

taṃ pāṇ‍ḍavaḥ pañcabhirāyasāgrai-- rākarṇapūrṇairnijaghāna karṇam| te śoṇitaṃ tasya papustadānīṃ kālasya dūtā iva pārthabāṇāḥ||

Verse 19

कर्णोऽपि पार्थं सह वासुदेवं समाचिनोद्भारत वत्सदन्तैः। परस्परं तौ विशिखैः प्रमुक्तै-- स्ततक्षतुः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च।।

karṇo'pi pārthaṃ saha vāsudevaṃ samācinodbhārata vatsadantaiḥ| parasparaṃ tau viśikhaiḥ pramuktai-- statakṣatuḥ sūtaputro'rjunaśca||

Verse 20

परस्परं छिद्रदिदृक्षया च सुभीममभ्याययतुः प्ररुष्टौ।।

parasparaṃ chidradidṛkṣayā ca subhīmamabhyāyayatuḥ praruṣṭau||

Verse 21

ततोऽस्त्रमाग्नेयममित्रतापनं मुमोच कर्णाय सुरेश्वरात्मजः। धनञ्जयात्संयुगमूर्ध्नि निःसृतं तदा प्रजज्वाल तदस्त्रमुत्तमम्।।

tato'stramāgneyamamitratāpanaṃ mumoca karṇāya sureśvarātmajaḥ| dhanañjayātsaṃyugamūrdhni niḥsṛtaṃ tadā prajajvāla tadastramuttamam||

Verse 22

समीक्ष्य कर्णो ज्वलनास्त्रमुद्यतं स वारुणं तत्प्रशमार्थमाहवे। समुत्सृजत्सूतपुत्रः प्रतापवान् स तेन वह्निं शमयाञ्चकार।।

samīkṣya karṇo jvalanāstramudyataṃ sa vāruṇaṃ tatpraśamārthamāhave| samutsṛjatsūtaputraḥ pratāpavān sa tena vahniṃ śamayāñcakāra||

Verse 23

वलाहकास्त्रेण दिशस्तरस्वी चकार सर्वास्तिमिरेण संवृताः। अपावहन्मेघगणांस्ततस्तान् समीरणास्त्रेण समीरितेन।।

valāhakāstreṇa diśastarasvī cakāra sarvāstimireṇa saṃvṛtāḥ| apāvahanmeghagaṇāṃstatastān samīraṇāstreṇa samīritena||

Verse 24

ततः सोऽस्त्रं दयितं देवराज्ञः प्रादुश्चक्रे वज्रममित्रतापनः। गाण्डीवज्या विमृशंश्चातिमन्यु-- र्धनञ्जयः शत्रुसङ्घप्रमाथी।।

tataḥ so'straṃ dayitaṃ devarājñaḥ prāduścakre vajramamitratāpanaḥ| gāṇḍīvajyā vimṛśaṃścātimanyu-- rdhanañjayaḥ śatrusaṅghapramāthī||

Verse 25

नाराचनालीकवराहकर्णा गाण्डीवतः प्रादुरासन्सुतीक्ष्णाः। सहस्रशो वज्रसमानवेगा-- स्ते सर्वतः पर्यधावन्त घोराः।।

nārācanālīkavarāhakarṇā gāṇḍīvataḥ prādurāsansutīkṣṇāḥ| sahasraśo vajrasamānavegā-- ste sarvataḥ paryadhāvanta ghorāḥ||

Verse 26

पार्थेषवः कर्णरथं विलग्ना अधोमुखाः पक्षिगणा दिनान्ते। निशानिकेतार्थमिवाशु वृक्षं जग्राह तान्सूतपुत्रः पृषत्कैः।।

pārtheṣavaḥ karṇarathaṃ vilagnā adhomukhāḥ pakṣigaṇā dinānte| niśāniketārthamivāśu vṛkṣaṃ jagrāha tānsūtaputraḥ pṛṣatkaiḥ||

Verse 27

क्षिप्तांस्तथा पाण्डवबाणसङ्घा-- नमृष्यमाणस्य धनञ्जयस्य। रणाजिरे त्वन्तकतुल्यकर्मा वैकर्तनो रोषपरीतचेताः।।

kṣiptāṃstathā pāṇḍavabāṇasaṅghā-- namṛṣyamāṇasya dhanañjayasya| raṇājire tvantakatulyakarmā vaikartano roṣaparītacetāḥ||

Verse 28

ज्योतिष्प्रभां यद्वदुपागतः स-- न्दिवाकरो नाशयते क्षणेन। पार्थस्य तान्बाणगणान्समग्रा-- न्व्यनाशयद्युध्यत एव कर्णः।।

jyotiṣprabhāṃ yadvadupāgataḥ sa-- ndivākaro nāśayate kṣaṇena| pārthasya tānbāṇagaṇānsamagrā-- nvyanāśayadyudhyata eva karṇaḥ||

Verse 29

रोषात्प्रदीप्तः सुमहाविमर्दे भीमस्ततोऽक्रुध्यददीनसत्वः। पाणिं स्वपाणौ स विनिष्पिष्य रोषा-- दमर्षितो वाक्यमुवाच पार्थम्।।

roṣātpradīptaḥ sumahāvimarde bhīmastato'krudhyadadīnasatvaḥ| pāṇiṃ svapāṇau sa viniṣpiṣya roṣā-- damarṣito vākyamuvāca pārtham||

Verse 30

त्वां सूतपुत्रो नु कथं किरीटि-- न्रथेषुभिर्हन्ति शिताग्रधारैः। धृत्या हि भूतानि ययाऽजयस्त्वं ग्रासं ददत्खाण्डवे पावकाय।।

tvāṃ sūtaputro nu kathaṃ kirīṭi-- nratheṣubhirhanti śitāgradhāraiḥ| dhṛtyā hi bhūtāni yayā'jayastvaṃ grāsaṃ dadatkhāṇḍave pāvakāya||

Verse 31

धृत्या तया सूतपुत्रं जहि त्व-- महं वैनं गदया पोथयिष्ये। समेत्य पार्थं सुनृशंसवादी जीवन्नायं यास्यति कालपक्वः।। सुदुःसहान्यैः परिशोणितोदकैः इति क.ट.पाठः।।

dhṛtyā tayā sūtaputraṃ jahi tva-- mahaṃ vainaṃ gadayā pothayiṣye| sametya pārthaṃ sunṛśaṃsavādī jīvannāyaṃ yāsyati kālapakvaḥ|| suduḥsahānyaiḥ pariśoṇitodakaiḥ iti ka.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 95

मा जीवनं यास्यति सूतपुत्र इति क.पाठः।।

mā jīvanaṃ yāsyati sūtaputra iti ka.pāṭhaḥ||