Adhyaya 94

Verse 1

कर्णाल्लंनयोर्युद्धारम्भः।। 1 ।। द्रौणिना दुर्योधनाय हिताख्यानम्।। 2 ।। तेन तदनादृत्य रणाय सेनानियोजनम्।। 3 ।। सञ्जय उवाच। तद्देतनागासुरसिद्धयक्षै-- र्गन्धर्वरक्षोप्सरसां च सङ्घैः। ब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं बभौ वियद्विस्मयनीयरूपम्।।

karṇāllaṃnayoryuddhārambhaḥ|| 1 || drauṇinā duryodhanāya hitākhyānam|| 2 || tena tadanādṛtya raṇāya senāniyojanam|| 3 || sañjaya uvāca| taddetanāgāsurasiddhayakṣai-- rgandharvarakṣopsarasāṃ ca saṅghaiḥ| brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ babhau viyadvismayanīyarūpam||

Verse 2

नानद्यमानं निनदैर्मनोज्ञै-- र्वादित्रगीतस्तुतिनृत्यहासैः। सर्वेऽन्तरिक्षं ददृशुर्मनुष्याः खस्थाश्च तद्विस्मयनीयरूपम्।।

nānadyamānaṃ ninadairmanojñai-- rvāditragītastutinṛtyahāsaiḥ| sarve'ntarikṣaṃ dadṛśurmanuṣyāḥ khasthāśca tadvismayanīyarūpam||

Verse 3

ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा वादित्रशङ्खस्वनसिंहनादैः। विनादयन्तो वसुधां दिशश्च स्वनेन सर्वान्द्विषतो निजघ्नुः।।

tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā vāditraśaṅkhasvanasiṃhanādaiḥ| vinādayanto vasudhāṃ diśaśca svanena sarvāndviṣato nijaghnuḥ||

Verse 4

नराश्वमातङ्गरथैः समाकुलं शरासिशक्त्यृष्टिनिपातदुःसहम्। अभीरुजुष्टं हतदेहसङ्कुलं रणाजिरं लोहितमाबभौ तदा।।

narāśvamātaṅgarathaiḥ samākulaṃ śarāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsaham| abhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṅkulaṃ raṇājiraṃ lohitamābabhau tadā||

Verse 5

परस्परं प्रावृणुतां सुदंशितौ।।

parasparaṃ prāvṛṇutāṃ sudaṃśitau||

Verse 6

ततस्त्वदीयाश्च परे च सायकैः कृतेऽन्धकारे ददृशुर्न किञ्चन। भयातुरा एकरथौ समाश्रयं-- स्ततोऽभवत्त्वद्भुतमेव सर्वतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे चतुर्नवतितमोऽध्यायः।। 94 ।।

tatastvadīyāśca pare ca sāyakaiḥ kṛte'ndhakāre dadṛśurna kiñcana| bhayāturā ekarathau samāśrayaṃ-- stato'bhavattvadbhutameva sarvataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe caturnavatitamo'dhyāyaḥ|| 94 ||

Verse 7

ततोऽस्त्रमस्त्रेण परस्परं तौ विधूय वाताविव पूर्वपश्चिमौ। घनान्धकारे वितते तमोनुदौ यथोदितौ तद्वदतीव रेजतुः।। एकौ मुख्यौ रथौ रथिनौ कर्णार्जुनौ।।

tato'stramastreṇa parasparaṃ tau vidhūya vātāviva pūrvapaścimau| ghanāndhakāre vitate tamonudau yathoditau tadvadatīva rejatuḥ|| ekau mukhyau rathau rathinau karṇārjunau||

Verse 8

न चाभिसर्तव्यमिति प्रचोदिताः परे त्वदीयाश्च तथाऽवतस्थिरे। महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः सुरासुराः शम्बरवासवाविव।। तमोनुदौ सूर्यबन्द्रौ।।

na cābhisartavyamiti pracoditāḥ pare tvadīyāśca tathā'vatasthire| mahārathau tau parivārya sarvataḥ surāsurāḥ śambaravāsavāviva|| tamonudau sūryabandrau||

Verse 9

मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनै-- र्निनादिते वाहनशङ्खनिस्वनैः। तौ सिंहनादैर्बभतुर्नरोत्तमौ पतङ्गचन्द्राविव दुःसहावुभौ।।

mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanai-- rninādite vāhanaśaṅkhanisvanaiḥ| tau siṃhanādairbabhaturnarottamau pataṅgacandrāviva duḥsahāvubhau||

Verse 10

महाधनुर्मण्डुलमध्यगावुभौ सुवर्चसौ बाणसहस्रदीधिती। दिधक्षमाणौ सचराचरं जग-- द्युगान्तसूर्याविव दुःसहौ रणे।।

mahādhanurmaṇḍulamadhyagāvubhau suvarcasau bāṇasahasradīdhitī| didhakṣamāṇau sacarācaraṃ jaga-- dyugāntasūryāviva duḥsahau raṇe||

Verse 11

उभावजेयावहितान्तकावुभा-- वुभौ जिघांसू कृतिनौ परस्परम्। महाहवे वीतभयौ समीयतु-- र्महेन्द्रजम्भाविव कर्णपाण्डवौ।।

ubhāvajeyāvahitāntakāvubhā-- vubhau jighāṃsū kṛtinau parasparam| mahāhave vītabhayau samīyatu-- rmahendrajambhāviva karṇapāṇḍavau||

Verse 12

ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ विमुञ्चमानाविषुभिर्भयानकैः। नराश्वनागानमितान्निजघ्नतुः परस्परं चापि महारथौ नृप।।

tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau vimuñcamānāviṣubhirbhayānakaiḥ| narāśvanāgānamitānnijaghnatuḥ parasparaṃ cāpi mahārathau nṛpa||

Verse 13

ततो विसस्रुः पुनरर्दिता नरा नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाः। सनागपत्त्यश्वरथा दिशो द्रुता-- स्तथा यथा सिंहहता वनौकसः।।

tato visasruḥ punararditā narā narottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥ| sanāgapattyaśvarathā diśo drutā-- stathā yathā siṃhahatā vanaukasaḥ||

Verse 14

ततस्तु दुर्योधनभोजसौबलाः कृपो गुरोश्चापि सुतो महाहवे। महारथाः पञ्च धनञ्जयाच्युतौ शरैः शरीरार्तिकरैरताडयन्।।

tatastu duryodhanabhojasaubalāḥ kṛpo guroścāpi suto mahāhave| mahārathāḥ pañca dhanañjayācyutau śaraiḥ śarīrārtikarairatāḍayan||

Verse 15

धनूंषि तेषामिषुधीन्ध्वजान्हया-- न्रथांश्च सूतांश्च धनञ्जयः शरैः। समं प्रमध्याशु परान्समन्ततः शरोत्तमैर्द्वादशभिन्न सूतजम्।।

dhanūṃṣi teṣāmiṣudhīndhvajānhayā-- nrathāṃśca sūtāṃśca dhanañjayaḥ śaraiḥ| samaṃ pramadhyāśu parānsamantataḥ śarottamairdvādaśabhinna sūtajam||

Verse 16

अथाभ्यधावंस्त्वरिताः शतं रथाः शतं गजाश्चार्जुनमाततायिनः। शकास्तुषारा यवनाश्च सादिनः सहैव काम्भोजवरैर्जिघांसवः।।

athābhyadhāvaṃstvaritāḥ śataṃ rathāḥ śataṃ gajāścārjunamātatāyinaḥ| śakāstuṣārā yavanāśca sādinaḥ sahaiva kāmbhojavarairjighāṃsavaḥ||

Verse 17

वरायुधान्पाणिगतैः शरैः सह क्षुरैर्न्यकृन्तत्प्रपतञ्शिरांसि च। हयांश्च नागांश्च रथांश्च युध्यतो धनञ्जयऋ शत्रुगणान्क्षितौ क्षिणौत्।।

varāyudhānpāṇigataiḥ śaraiḥ saha kṣurairnyakṛntatprapatañśirāṃsi ca| hayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca yudhyato dhanañjayaṛ śatrugaṇānkṣitau kṣiṇaut||

Verse 18

ततोऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिःस्वनाः ससाधुवादा हृषितैः समीरिताः। निपेतुरप्युत्तमपुष्पवृष्टयः सुरूपगन्धाः पवनेरिताः शुभाः।।

tato'ntarikṣe suratūryaniḥsvanāḥ sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥ| nipeturapyuttamapuṣpavṛṣṭayaḥ surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śubhāḥ||

Verse 19

तदद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं समीक्ष्य भूतानि विसिस्मियुस्तदा। तवात्मजः सूतसुतश्च न व्यथां न विस्मयं जग्मतुरेकनिश्चयौ।।

tadadbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ samīkṣya bhūtāni visismiyustadā| tavātmajaḥ sūtasutaśca na vyathāṃ na vismayaṃ jagmaturekaniścayau||

Verse 20

अथाब्रवीद्द्रोणसुतस्तवात्मजं करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन्। प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवै-- रलं विरोधेन धिगस्तु विग्रहम्।।

athābravīddroṇasutastavātmajaṃ karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan| prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavai-- ralaṃ virodhena dhigastu vigraham||

Verse 21

हतो गुरुर्ब्रह्मसमो महास्त्रवि-- त्तथैव भीष्मप्रमुखा महारथाः। अहं त्ववध्यो मम चापि मातुलः प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश्चिरम्।।

hato gururbrahmasamo mahāstravi-- ttathaiva bhīṣmapramukhā mahārathāḥ| ahaṃ tvavadhyo mama cāpi mātulaḥ praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiściram||

Verse 22

धनञ्जयः स्यास्यति वारितो मया जनार्दनो नैव विरोधमिच्छति। युधिष्ठिरो भूतहिते रतः सदा वृकोदरस्तद्वशगस्तथा यमौ।।

dhanañjayaḥ syāsyati vārito mayā janārdano naiva virodhamicchati| yudhiṣṭhiro bhūtahite rataḥ sadā vṛkodarastadvaśagastathā yamau||

Verse 23

ध्रुवं हि तप्तोऽसि हतोऽरिभिर्युधि।। नच अभिसर्तव्यं नापयातव्यमिति नियमेन प्रचोदिताः प्रेरिताः।।

dhruvaṃ hi tapto'si hato'ribhiryudhi|| naca abhisartavyaṃ nāpayātavyamiti niyamena pracoditāḥ preritāḥ||

Verse 24

वृद्धं पितरमालोक्य गान्धारीं च यशस्विनीम्। कृपालुर्धर्मराजो हि याचितः शममेष्यति।।

vṛddhaṃ pitaramālokya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm| kṛpālurdharmarājo hi yācitaḥ śamameṣyati||

Verse 25

यथोचितं च वै राज्यमनुज्ञास्यति ते प्रभुः। विपश्चित्सुमतिर्वीरः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्।।

yathocitaṃ ca vai rājyamanujñāsyati te prabhuḥ| vipaścitsumatirvīraḥ sarvaśāstrārthatattvavit||

Verse 26

वैरं नेष्यति धर्मात्मा स्वजने नास्त्यतिक्रमः। न विग्रहमतिः कृष्णा स्वजने प्रतिनन्दति।।

vairaṃ neṣyati dharmātmā svajane nāstyatikramaḥ| na vigrahamatiḥ kṛṣṇā svajane pratinandati||

Verse 27

भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। वासुदेवमते चैव पाण्डवस्य च धीमतः। स्थास्यन्ति पुरुषव्याघ्रास्तयोर्वचनगौरवात्।।

bhīmasenārjunau cobhau mādrīputrau ca pāṇḍavau| vāsudevamate caiva pāṇḍavasya ca dhīmataḥ| sthāsyanti puruṣavyāghrāstayorvacanagauravāt||

Verse 28

रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम्। जीवने यत्नमातिष्ठ जीवन्भद्राणि पश्यति।।

rakṣa duryodhanātmānamātmā sarvasya bhājanam| jīvane yatnamātiṣṭha jīvanbhadrāṇi paśyati||

Verse 29

राज्यं श्रीश्चैव भद्रं ते जीवमाने च कल्पते। मृतस्य तु खलु कौरव्य नैव राज्यं कुतः सुखम्।।

rājyaṃ śrīścaiva bhadraṃ te jīvamāne ca kalpate| mṛtasya tu khalu kauravya naiva rājyaṃ kutaḥ sukham||

Verse 30

लोकवृत्तमिदं वृत्तं प्रवृत्तं पश्य भारत। शाम्य त्वं पाण्डवैः सार्धं शेषं रक्ष कुलस्य च।।

lokavṛttamidaṃ vṛttaṃ pravṛttaṃ paśya bhārata| śāmya tvaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śeṣaṃ rakṣa kulasya ca||

Verse 31

मा भूत्स कालः कौरव्य यदाऽहमहितं वचः। ब्रूयां कामं महाबाहो माऽवमंस्था वचो मम।।

mā bhūtsa kālaḥ kauravya yadā'hamahitaṃ vacaḥ| brūyāṃ kāmaṃ mahābāho mā'vamaṃsthā vaco mama||

Verse 32

धर्मिष्ठमिदमत्यर्थं राज्ञश्चैव कुलस्य च। एतद्धि परमं श्रेयः कुरुवंशस्य वृद्धये। प्रयाहि तं च गान्धारे कुलस्य च सुखावहम्।।

dharmiṣṭhamidamatyarthaṃ rājñaścaiva kulasya ca| etaddhi paramaṃ śreyaḥ kuruvaṃśasya vṛddhaye| prayāhi taṃ ca gāndhāre kulasya ca sukhāvaham||

Verse 33

पथ्यमायतिसंयुक्तं कर्णोऽप्यर्जुनमाहवे। न जेष्यति नरव्याघ्र इति मे निश्चिता मतिः।।

pathyamāyatisaṃyuktaṃ karṇo'pyarjunamāhave| na jeṣyati naravyāghra iti me niścitā matiḥ||

Verse 34

रोचतां ते नरश्रेष्ठ ममैतद्वचनं शुभम्। अतोऽन्यथा हि राजेन्द्र विनाशः सुमहान्भवेत्।।

rocatāṃ te naraśreṣṭha mamaitadvacanaṃ śubham| ato'nyathā hi rājendra vināśaḥ sumahānbhavet||

Verse 35

इदं च दृष्टं जगता सह त्वया कृतं यदेकेन किरीटमालिना। यथा न कुर्याद्बलभिन्न चान्तको न च प्रचेता भगवान्न यक्षराट्।।

idaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā kṛtaṃ yadekena kirīṭamālinā| yathā na kuryādbalabhinna cāntako na ca pracetā bhagavānna yakṣarāṭ||

Verse 36

अतोऽपि भूयान्स्वगुणैर्धनञ्जयो न चातिवर्तिष्यति मे वचोऽखिलम्। तवानुयात्रां च सदा करिष्यति प्रसीद राजेन्द्र शमं त्वमाप्नुहि।।

ato'pi bhūyānsvaguṇairdhanañjayo na cātivartiṣyati me vaco'khilam| tavānuyātrāṃ ca sadā kariṣyati prasīda rājendra śamaṃ tvamāpnuhi||

Verse 37

ममाभिमानः परमः सदा त्वयि ब्रवीम्यतस्त्वां परमाच्च सौहृदात्। निवारयिष्यामि च कर्णमाहवे महान्हि मेऽस्ति प्रणयोऽथ सूतजे।।

mamābhimānaḥ paramaḥ sadā tvayi bravīmyatastvāṃ paramācca sauhṛdāt| nivārayiṣyāmi ca karṇamāhave mahānhi me'sti praṇayo'tha sūtaje||

Verse 38

वदन्ति मैत्रीं सहजां विचक्षणा-- स्तथैव साम्ना च धनेन चार्जिताम्। प्रतापतश्चोपनतां चतुर्विधां तदस्ति सर्वं तव पाण्डवेषु।।

vadanti maitrīṃ sahajāṃ vicakṣaṇā-- stathaiva sāmnā ca dhanena cārjitām| pratāpataścopanatāṃ caturvidhāṃ tadasti sarvaṃ tava pāṇḍaveṣu||

Verse 39

निसर्गतस्ते तव वीर बान्धवाः पुनश्च साम्ना हितमाप्नुयुः प्रभो। त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रतां गते हितं कृतं स्याज्जगतस्त्वयाऽतुलम्।।

nisargataste tava vīra bāndhavāḥ punaśca sāmnā hitamāpnuyuḥ prabho| tvayi prasanne yadi mitratāṃ gate hitaṃ kṛtaṃ syājjagatastvayā'tulam||

Verse 40

इतीदमुक्तः सुहृदा वचो हितं विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाऽब्रवीत्। यथा भवानाह सखे तथैव त-- न्ममापि विज्ञापयतो वचः शृणु।।

itīdamuktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ vicintya niḥśvasya ca durmanā'bravīt| yathā bhavānāha sakhe tathaiva ta-- nmamāpi vijñāpayato vacaḥ śṛṇu||

Verse 41

निहत्य दुःशासनमुक्तवान्बहु प्रहस्य शार्दूलवदेष दुर्मतिः। वृकोदरस्तद्वृदये मम स्थितं न तत्परोक्षं भवतः कुतः शमः।। ध्रुवं हि तप्तासि इति क.ख.ड.पाठः।।

nihatya duḥśāsanamuktavānbahu prahasya śārdūlavadeṣa durmatiḥ| vṛkodarastadvṛdaye mama sthitaṃ na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ|| dhruvaṃ hi taptāsi iti ka.kha.ḍa.pāṭhaḥ||

Verse 42

न चापि कर्णं प्रसहेद्रणेऽर्जुनो महागिरिं मेरुमिवोग्रमारुतः। न चाश्वसिष्यन्ति पृथात्मजा मयि प्रसह्य वैरं बहुशो विचिन्त्य।।

na cāpi karṇaṃ prasahedraṇe'rjuno mahāgiriṃ merumivogramārutaḥ| na cāśvasiṣyanti pṛthātmajā mayi prasahya vairaṃ bahuśo vicintya||

Verse 43

न चापि कर्णं गुरुपुत्र संयुगा-- दुपारमेत्यर्हसि वीर भाषितुम्। श्रमेण युक्तो महताद्य फल्गुन-- स्तमेष कर्णः प्रसभं हनिष्यति।।

na cāpi karṇaṃ guruputra saṃyugā-- dupārametyarhasi vīra bhāṣitum| śrameṇa yukto mahatādya phalguna-- stameṣa karṇaḥ prasabhaṃ haniṣyati||

Verse 44

वसुन्धरायाः परिवर्तनं भवे-- द्व्रजेच्च शोषं मकरालयोऽर्णवः। प्लवेयुरप्यद्रिवरा महाम्बुधौ न चार्जुनो जेष्यति कर्णमाहवे।।

vasundharāyāḥ parivartanaṃ bhave-- dvrajecca śoṣaṃ makarālayo'rṇavaḥ| plaveyurapyadrivarā mahāmbudhau na cārjuno jeṣyati karṇamāhave||

Verse 45

अपां पृथिव्या नभसो नभस्वतः सुतिग्मदीप्तेश्च हिरण्यरेतसः। अभाव एषामपि सर्वतो भवे-- न्न चार्जुनो जेष्यति कर्णमाहवे।।

apāṃ pṛthivyā nabhaso nabhasvataḥ sutigmadīpteśca hiraṇyaretasaḥ| abhāva eṣāmapi sarvato bhave-- nna cārjuno jeṣyati karṇamāhave||

Verse 46

तमेवमुक्त्वाऽप्यनुनीय चासकृ-- त्तवात्मजः स्वाननुशास्ति सैनिकान्। द्रुतं घ्नताभिद्रवताहितानिमा-- नहीनसत्वाः किमु जोषमासते।।

tamevamuktvā'pyanunīya cāsakṛ-- ttavātmajaḥ svānanuśāsti sainikān| drutaṃ ghnatābhidravatāhitānimā-- nahīnasatvāḥ kimu joṣamāsate||

Verse 94

दुःशासनमुक्तवान्वच इति झ.पाठः तत्र वचो दुर्योधनस्य हतस्य शिरः पदा ताडयिष्यामीत्येवंरूपम्।।

duḥśāsanamuktavānvaca iti jha.pāṭhaḥ tatra vaco duryodhanasya hatasya śiraḥ padā tāḍayiṣyāmītyevaṃrūpam||