Adhyaya 86

Verse 1

सङ्कलयुद्धम्।। 1 ।। भीमदुःशासनयोः समागमः संवादश्च।। 2 ।। सञ्जय उवाच। ततः कर्णः कुरुषु प्रद्रुतेषु वरूथिना श्वेतहयेन राजन्। पाञ्चालपुत्रान्व्यधमत्सूतपुत्रो महेषुमिर्वात इवाभ्रसङ्घान्।।

saṅkalayuddham|| 1 || bhīmaduḥśāsanayoḥ samāgamaḥ saṃvādaśca|| 2 || sañjaya uvāca| tataḥ karṇaḥ kuruṣu pradruteṣu varūthinā śvetahayena rājan| pāñcālaputrānvyadhamatsūtaputro maheṣumirvāta ivābhrasaṅghān||

Verse 2

सूतं रथादञ्जलिकैर्निपात्य जघान चाश्वाञ्जनमेजयस्य। शतानीकं सुतसोमं च भल्लै-- रवाकिरद्धनुषी चाप्यकृन्तत्।।

sūtaṃ rathādañjalikairnipātya jaghāna cāśvāñjanamejayasya| śatānīkaṃ sutasomaṃ ca bhallai-- ravākiraddhanuṣī cāpyakṛntat||

Verse 3

धृष्टद्युम्नं निर्बिभेदाथ षड्भि-- र्जघानाश्वान्दक्षिणांस्तस्य सङ्ख्ये। हत्वा चाश्वान्सात्यकेः सूतपुत्रः कैकेयपुत्रं न्यवधीद्विशोकम्।।

dhṛṣṭadyumnaṃ nirbibhedātha ṣaḍbhi-- rjaghānāśvāndakṣiṇāṃstasya saṅkhye| hatvā cāśvānsātyakeḥ sūtaputraḥ kaikeyaputraṃ nyavadhīdviśokam||

Verse 4

तमभ्यधावन्निहते कुमारे सेनापतिः कैकयो मित्रवर्मा। शरैर्विधुन्वन्भृशमुग्रवेगैः कर्णात्मजं चाप्यहनत्सुदेवम्।।

tamabhyadhāvannihate kumāre senāpatiḥ kaikayo mitravarmā| śarairvidhunvanbhṛśamugravegaiḥ karṇātmajaṃ cāpyahanatsudevam||

Verse 5

तस्यार्धचन्द्रैस्त्रिभिरुच्चकर्त प्रहस्य बाहू च शिरश्च कर्णः। स स्यन्दनाद्गामगमद्गतासुः परश्वथैः साल इवावरुग्णः।।

tasyārdhacandraistribhiruccakarta prahasya bāhū ca śiraśca karṇaḥ| sa syandanādgāmagamadgatāsuḥ paraśvathaiḥ sāla ivāvarugṇaḥ||

Verse 6

हताश्वमञ्जोगमिभिः सुषेणः शिनिप्रवीरं निशितैः पृषत्कैः। प्रच्छाद्य नृत्यन्निव कर्णपुत्रः शैनेयबाणाभिहतः पपात।।

hatāśvamañjogamibhiḥ suṣeṇaḥ śinipravīraṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ| pracchādya nṛtyanniva karṇaputraḥ śaineyabāṇābhihataḥ papāta||

Verse 7

पुत्रे हते क्रोधपरीतयेताः कर्णः शिनीनां प्रवरं जिघांसुः। हतोऽसि हे सात्यक इत्युदीर्य व्यवासृजद्बाणममित्रसाहम्।।

putre hate krodhaparītayetāḥ karṇaḥ śinīnāṃ pravaraṃ jighāṃsuḥ| hato'si he sātyaka ityudīrya vyavāsṛjadbāṇamamitrasāham||

Verse 8

तमस्य चिच्छेद शरं शिखण्डी त्रिभिस्त्रिभिश्च प्रतुतोद कर्णम्। शिखण्डिनः कार्मुकं च ध्वजं च च्छित्त्वा क्षुराभ्यां न्यहनत्सुजातः।।

tamasya ciccheda śaraṃ śikhaṇḍī tribhistribhiśca pratutoda karṇam| śikhaṇḍinaḥ kārmukaṃ ca dhvajaṃ ca cchittvā kṣurābhyāṃ nyahanatsujātaḥ||

Verse 9

शिखण्डिनं षड्भिरविध्यदुग्रो धार्ष्टद्युम्नेः स शिरश्चोच्चकर्त। ततोऽभिनत्सुतसोमं क्षुरेण सुसञ्झितेनाधिरथिर्महात्मा।।

śikhaṇḍinaṃ ṣaḍbhiravidhyadugro dhārṣṭadyumneḥ sa śiraścoccakarta| tato'bhinatsutasomaṃ kṣureṇa susañjhitenādhirathirmahātmā||

Verse 10

अथाक्रन्दे तुमुले वर्तमाने धार्ष्टद्युम्ने निहते तत्र कृष्णः। अपाञ्चाल्यं क्रियते याहि पार्थ कर्णं जहीलाब्रवीद्राजसिंह।।

athākrande tumule vartamāne dhārṣṭadyumne nihate tatra kṛṣṇaḥ| apāñcālyaṃ kriyate yāhi pārtha karṇaṃ jahīlābravīdrājasiṃha||

Verse 11

ततः प्रहस्याशु नरप्रवीरो रथं रथेनाधिरथेर्जगाम। भये तेषां त्राणमिच्छन्सुबाहु-- रभ्याहतानां रथयूथपेन।।

tataḥ prahasyāśu narapravīro rathaṃ rathenādhiratherjagāma| bhaye teṣāṃ trāṇamicchansubāhu-- rabhyāhatānāṃ rathayūthapena||

Verse 12

ततोऽपरे भारत दुष्प्रकम्प्याः पाञ्चालानां रथसङ्घाः समेताः। प्रतिश्रिता ह्यन्तरिक्षे ग्रहाभा धनुःप्रवीरास्तु रथप्रवीराः।।

tato'pare bhārata duṣprakampyāḥ pāñcālānāṃ rathasaṅghāḥ sametāḥ| pratiśritā hyantarikṣe grahābhā dhanuḥpravīrāstu rathapravīrāḥ||

Verse 13

विस्फार्य गाण्डीवमथोग्रघोषं ज्यया समाहत्य तले भृशं च। बाणान्धकारं सहसैव कृत्वा जघान नागाश्वरथध्वजांश्च।।

visphārya gāṇḍīvamathograghoṣaṃ jyayā samāhatya tale bhṛśaṃ ca| bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā jaghāna nāgāśvarathadhvajāṃśca||

Verse 14

[प्रतिश्रुतः प्राचरदन्तरिक्षे गुहा गिरीणामपतन्वयांसि। यन्मण्डलज्येन विजृम्भमाणो रौद्रे मुहूर्तेऽभ्यपतत्किरीटी।।] ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे षडशीतितमोऽध्यायः।। 86 ।।

[pratiśrutaḥ prācaradantarikṣe guhā girīṇāmapatanvayāṃsi| yanmaṇḍalajyena vijṛmbhamāṇo raudre muhūrte'bhyapatatkirīṭī||] || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ|| 86 ||

Verse 15

तं भीमसेनोऽनुययौ रथेन पृष्ठे रक्षन्पाण्डवमेकवीरः। तौ राजपुत्रौ त्वरितौ रथाभ्यां कर्णाय यातावरिभिर्विषक्तौ।।

taṃ bhīmaseno'nuyayau rathena pṛṣṭhe rakṣanpāṇḍavamekavīraḥ| tau rājaputrau tvaritau rathābhyāṃ karṇāya yātāvaribhirviṣaktau||

Verse 16

तत्रान्तरे सुमहान्सूतपुत्र-- श्चक्रे युद्धं सोमकान्सम्प्रमथ्य। रथाश्वमातङ्गणाञ्जघान प्रच्छादयामास शरैर्दिशश्च।।

tatrāntare sumahānsūtaputra-- ścakre yuddhaṃ somakānsampramathya| rathāśvamātaṅgaṇāñjaghāna pracchādayāmāsa śarairdiśaśca||

Verse 17

तमुत्तमौजा जनमेजयश्च क्रुद्धौ युधामन्युशिखण्डिनौ च। कर्णं बिभेदुः सहिताः पृषत्कैः सन्नर्दमानाः सह पार्षतेन।।

tamuttamaujā janamejayaśca kruddhau yudhāmanyuśikhaṇḍinau ca| karṇaṃ bibheduḥ sahitāḥ pṛṣatkaiḥ sannardamānāḥ saha pārṣatena||

Verse 18

ते पञ्च पाञ्चालरथाः समेता वैकर्तनं कर्णमभिद्रवन्तः। तस्माद्रथाच्च्यावयितुं न शेकु-- र्धैर्यात्कृतात्मानमिवेन्द्रियार्थाः।।

te pañca pāñcālarathāḥ sametā vaikartanaṃ karṇamabhidravantaḥ| tasmādrathāccyāvayituṃ na śeku-- rdhairyātkṛtātmānamivendriyārthāḥ||

Verse 19

तेषां धनूंषि ध्वजवाजिसूतां-- स्तूर्णं पताकाश्च निकृत्य बाणैः। तान्पाञ्चालानभ्यहनत्पृवत्कैः कर्णस्ततः सिंह इवोन्ननाद।।

teṣāṃ dhanūṃṣi dhvajavājisūtāṃ-- stūrṇaṃ patākāśca nikṛtya bāṇaiḥ| tānpāñcālānabhyahanatpṛvatkaiḥ karṇastataḥ siṃha ivonnanāda||

Verse 20

तस्यास्यतस्तानभिनिघ्नतश्च ज्याबाणहस्तस्य धनुःस्वेनन। साद्रिद्रुमा स्यात्पृथिवी विशीर्णे-- त्यतीव मत्वा जनता व्यपीदत्।।

tasyāsyatastānabhinighnataśca jyābāṇahastasya dhanuḥsvenana| sādridrumā syātpṛthivī viśīrṇe-- tyatīva matvā janatā vyapīdat||

Verse 21

स शक्रचापप्रतिमेन धन्वना भृशायतेनाधिरथिः शरान्सृजन्। बभौ रणे दीप्तमरीचिमण्डलो यथांशुमाली परिवेषवांस्तथा।।

sa śakracāpapratimena dhanvanā bhṛśāyatenādhirathiḥ śarānsṛjan| babhau raṇe dīptamarīcimaṇḍalo yathāṃśumālī pariveṣavāṃstathā||

Verse 22

शिखण्डिनं द्वादशभिः पराभिन-- च्छितैः शरैः षड्भिरथोत्तमौजसम्। त्रिभिर्युधामन्युमविध्यदाशुगै-- स्त्रिभिस्त्रिभिः सोमकपार्षतात्मजौ।।

śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhiḥ parābhina-- cchitaiḥ śaraiḥ ṣaḍbhirathottamaujasam| tribhiryudhāmanyumavidhyadāśugai-- stribhistribhiḥ somakapārṣatātmajau||

Verse 23

पराजिताः पञ्च महारथास्तु ते महाहवे सूतसुतेन मारिष। निरुद्यमास्तस्थुरमित्रनन्दना यथेन्द्रियार्थात्मवता पराजिताः।।

parājitāḥ pañca mahārathāstu te mahāhave sūtasutena māriṣa| nirudyamāstasthuramitranandanā yathendriyārthātmavatā parājitāḥ||

Verse 24

निमज्जतस्तानथ कर्णसागरे विपन्ननावो वणिजो यथार्णवे। उद्दध्रिरे नौभिरिवार्णवाद्रथैः सुकल्पितैर्द्रौपदिजाः स्वमातुलान्।।

nimajjatastānatha karṇasāgare vipannanāvo vaṇijo yathārṇave| uddadhrire naubhirivārṇavādrathaiḥ sukalpitairdraupadijāḥ svamātulān||

Verse 25

ततः शिनीनामृषभः शितैः शरै-- र्निकृत्य कर्णप्रहितानिषून्वहून्। विदार्य कर्णं निशितैरयस्मयै-- स्तवात्मजं ज्येष्ठमविध्यदष्टमिः।।

tataḥ śinīnāmṛṣabhaḥ śitaiḥ śarai-- rnikṛtya karṇaprahitāniṣūnvahūn| vidārya karṇaṃ niśitairayasmayai-- stavātmajaṃ jyeṣṭhamavidhyadaṣṭamiḥ||

Verse 26

कृपोऽथ भोजश्च तवात्मजस्तथा स्वयं च कर्णो निशितैरताडयत्। स तैश्चतुर्भिर्युयुधे यदूत्तमो दिगीश्वरैर्दैत्यपतिर्यथा तथा।।

kṛpo'tha bhojaśca tavātmajastathā svayaṃ ca karṇo niśitairatāḍayat| sa taiścaturbhiryuyudhe yadūttamo digīśvarairdaityapatiryathā tathā||

Verse 27

समाततेनेष्वसनेन कूजता महास्वनेनाशनिपातदीधितिः। बभूव दुर्धर्षतरः स सात्यकिः शरन्नभोमध्यगतो यथा रविः।।

samātateneṣvasanena kūjatā mahāsvanenāśanipātadīdhitiḥ| babhūva durdharṣataraḥ sa sātyakiḥ śarannabhomadhyagato yathā raviḥ||

Verse 28

पुनः समास्थाय रथान्सुदंशिताः शिनिप्रवीरं जुगुपुः परन्तपाः। समेत्य पाञ्चालमहारथा रणे मरुद्रणाः शक्रमिवारिनिग्रहे।।

punaḥ samāsthāya rathānsudaṃśitāḥ śinipravīraṃ jugupuḥ parantapāḥ| sametya pāñcālamahārathā raṇe marudraṇāḥ śakramivārinigrahe||

Verse 29

ततोऽभवद्युद्धमतीव दारुणं तवाहितानां तव सैनिकैः सह। रथाश्वमातङ्गविनाशनं तथा यथा सुराणामसुरैः पुराऽभवत्।।

tato'bhavadyuddhamatīva dāruṇaṃ tavāhitānāṃ tava sainikaiḥ saha| rathāśvamātaṅgavināśanaṃ tathā yathā surāṇāmasuraiḥ purā'bhavat||

Verse 30

रथा द्विपा वाजिपदातयस्तथा भ्रमन्ति नानाविधशस्त्रवेष्टिताः। परस्परेणाभिहताश्च चस्खलु-- र्विनेदुरार्ता व्यसवोऽपतंस्तथा।।

rathā dvipā vājipadātayastathā bhramanti nānāvidhaśastraveṣṭitāḥ| paraspareṇābhihatāśca caskhalu-- rvinedurārtā vyasavo'pataṃstathā||

Verse 31

तथागतं भीममभीस्तवात्मजः ससार राजावरजः किरञ्शरैः। तमभ्यधावत्त्वरितो वृकोदरो महारुरुं सिंह इवाभिपेदिवान्।।

tathāgataṃ bhīmamabhīstavātmajaḥ sasāra rājāvarajaḥ kirañśaraiḥ| tamabhyadhāvattvarito vṛkodaro mahāruruṃ siṃha ivābhipedivān||

Verse 32

ततस्तयोर्युद्धमतीव दारुणं प्रदीव्यतोः प्राणदुरोदरं द्वयोः। परस्परेणाभिनिविष्टरोषयो-- रुदग्रयोः शम्बरशक्रयोर्यथा।।

tatastayoryuddhamatīva dāruṇaṃ pradīvyatoḥ prāṇadurodaraṃ dvayoḥ| paraspareṇābhiniviṣṭaroṣayo-- rudagrayoḥ śambaraśakrayoryathā||

Verse 33

शरैः शरीरार्तिकरैः सुतेजनै-- र्निजघ्नतुस्तावितरेतरं भृशम्। सकृत्प्रभिन्नाविव वासितान्तरे महागजौ दोर्भिरदीनघातिनौ।।

śaraiḥ śarīrārtikaraiḥ sutejanai-- rnijaghnatustāvitaretaraṃ bhṛśam| sakṛtprabhinnāviva vāsitāntare mahāgajau dorbhiradīnaghātinau||

Verse 34

आलोक्य तौ चैव परस्परं ततः समं च शूरौ च ससारथी तदा। भीमोऽब्रवीद्याहि दुःशासनाय दुःशासनो याहि वृकोदराय।।

ālokya tau caiva parasparaṃ tataḥ samaṃ ca śūrau ca sasārathī tadā| bhīmo'bravīdyāhi duḥśāsanāya duḥśāsano yāhi vṛkodarāya||

Verse 35

तयो रथौ सारथिसम्प्रचोदितौ समं रथौ तौ महसा समीयतुः। नानायुधच्छत्रपताकिकाध्वजौ दिवीव पूर्वं बलशक्रयो रणे।।

tayo rathau sārathisampracoditau samaṃ rathau tau mahasā samīyatuḥ| nānāyudhacchatrapatākikādhvajau divīva pūrvaṃ balaśakrayo raṇe||

Verse 36

भीम उवाच। दिष्ट्याऽसि दुःशासन अद्य दृष्टः क्षणं प्रतीच्छे सहवृद्धि मूलम्। चिरोदितं यन्मया ते सभायां कृष्णाभिमर्शेन गृहाण मत्तः।।

bhīma uvāca| diṣṭyā'si duḥśāsana adya dṛṣṭaḥ kṣaṇaṃ pratīcche sahavṛddhi mūlam| ciroditaṃ yanmayā te sabhāyāṃ kṛṣṇābhimarśena gṛhāṇa mattaḥ||

Verse 37

स एवमुक्तस्तु ततो महात्मा दुःशासनो वाक्यमुवाच वीरः। सर्वं स्मरन्नेव विसंस्मरामि उदीर्यमाणं शृणु भीमसेन।।

sa evamuktastu tato mahātmā duḥśāsano vākyamuvāca vīraḥ| sarvaṃ smaranneva visaṃsmarāmi udīryamāṇaṃ śṛṇu bhīmasena||

Verse 38

स्मरामि चात्मप्रभवं चिराय यज्जातुषे वेश्मनि रात्र्यहानि। विश्वासहीना मृगयां चरन्तो वसन्ति सर्वत्र निराकृतास्तु।।

smarāmi cātmaprabhavaṃ cirāya yajjātuṣe veśmani rātryahāni| viśvāsahīnā mṛgayāṃ caranto vasanti sarvatra nirākṛtāstu||

Verse 39

महाभयं रात्र्यहानि स्मरन्त-- स्तथोपभोगाच्च सुखाच्च हीनाः। वनेष्वटन्तो गिरिगह्वराणि पाञ्चालराजस्य पुरं प्रविष्टाः।।

mahābhayaṃ rātryahāni smaranta-- stathopabhogācca sukhācca hīnāḥ| vaneṣvaṭanto girigahvarāṇi pāñcālarājasya puraṃ praviṣṭāḥ||

Verse 40

मायां यूयं कामपि सम्प्रविष्टा यतो वृतः कृष्णया फल्गुनो वः। संभूय पापैस्तदनार्यवृत्तं कृतं तदा मातृकृतानुरूपम्।।

māyāṃ yūyaṃ kāmapi sampraviṣṭā yato vṛtaḥ kṛṣṇayā phalguno vaḥ| saṃbhūya pāpaistadanāryavṛttaṃ kṛtaṃ tadā mātṛkṛtānurūpam||

Verse 41

एका वृता पञ्चभिः साभिपन्ना। ह्यलज्जमानेश्च परस्परस्य। स्मरे सभायां सुबलात्मजेन दासीकृता यत्सह कृष्णया च।।

ekā vṛtā pañcabhiḥ sābhipannā| hyalajjamāneśca parasparasya| smare sabhāyāṃ subalātmajena dāsīkṛtā yatsaha kṛṣṇayā ca||

Verse 42

सञ्जय उवाच। इत्येवमुक्तस्तु तवात्मजेन पाण्डोः सुतः कोपवशं भृशं धनुः क्षुराभ्यां ध्वजमेव चाच्छिनत्। ललाटमप्यस्य बिभेद पत्रिणा

sañjaya uvāca| ityevamuktastu tavātmajena pāṇḍoḥ sutaḥ kopavaśaṃ bhṛśaṃ dhanuḥ kṣurābhyāṃ dhvajameva cācchinat| lalāṭamapyasya bibheda patriṇā

Verse 43

शिरश्च कायात्प्रजहार सारथेः।। स राजपुत्रोऽन्यदवाप्य कार्मुकं वृकोदरं द्वादशभिः पराभिनत्। स्वयं नियच्छंस्तुरगानजिह्मगैः

śiraśca kāyātprajahāra sāratheḥ|| sa rājaputro'nyadavāpya kārmukaṃ vṛkodaraṃ dvādaśabhiḥ parābhinat| svayaṃ niyacchaṃsturagānajihmagaiḥ

Verse 44

शरैश्च भीमं पुनरप्यवीवृषत्।।

śaraiśca bhīmaṃ punarapyavīvṛṣat||

Verse 86

प्रतिश्रुतः प्रतिस्वनः।।

pratiśrutaḥ pratisvanaḥ||