Adhyaya 85

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। तमायान्तं महावेगैरश्वैः कपिवरध्वजम्। युद्धायाभ्यद्रवन्दीराः कुरूणां नवतीं रथाः।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| tamāyāntaṃ mahāvegairaśvaiḥ kapivaradhvajam| yuddhāyābhyadravandīrāḥ kurūṇāṃ navatīṃ rathāḥ||

Verse 2

कृत्वा संशप्तका घोरं शपथं पारलौकिकम्। परिवव्रुर्नरव्याघ्रा नरव्याघ्रं रणेऽर्जुनम्।।

kṛtvā saṃśaptakā ghoraṃ śapathaṃ pāralaukikam| parivavrurnaravyāghrā naravyāghraṃ raṇe'rjunam||

Verse 3

कृष्णः श्वेतान्महावेगानश्वान्काञ्चनभूषणान्। मुक्ताजालप्रतिच्छन्नान्प्रैषीत्कर्णरथं प्रति।।

kṛṣṇaḥ śvetānmahāvegānaśvānkāñcanabhūṣaṇān| muktājālapraticchannānpraiṣītkarṇarathaṃ prati||

Verse 4

प्रेक्ष्य कर्णरथं यान्तमरिघ्नं तं धनञ्जयम्। बाणवर्षैरभिघ्नन्तः संशप्तकगणा ययुः।।

prekṣya karṇarathaṃ yāntamarighnaṃ taṃ dhanañjayam| bāṇavarṣairabhighnantaḥ saṃśaptakagaṇā yayuḥ||

Verse 5

त्वरमाणांस्तु तान्सर्वान्ससूतेष्वसनध्वजान्। जघान नवतिं वीरानर्जुनो निशितैः शरैः।।

tvaramāṇāṃstu tānsarvānsasūteṣvasanadhvajān| jaghāna navatiṃ vīrānarjuno niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 6

तेऽपतन्त हता बाणैर्नानारूपैः किरीटिना। विमानेभ्यः सुकृतिनः स्वर्गात्पुण्यक्षये यथा।।

te'patanta hatā bāṇairnānārūpaiḥ kirīṭinā| vimānebhyaḥ sukṛtinaḥ svargātpuṇyakṣaye yathā||

Verse 7

ततः सरथनागाश्वाः कुरवः कुरुसत्तमम्। निर्भया भरतश्रेष्ठमभ्यवर्तन्त फल्गुनम्।।

tataḥ sarathanāgāśvāḥ kuravaḥ kurusattamam| nirbhayā bharataśreṣṭhamabhyavartanta phalgunam||

Verse 8

तदायस्तमनुष्याश्वमुदीर्णवरवारणम्। पुत्राणां ते महासैन्यं समरौत्सीद्धनञ्जयम्।।

tadāyastamanuṣyāśvamudīrṇavaravāraṇam| putrāṇāṃ te mahāsainyaṃ samarautsīddhanañjayam||

Verse 9

शक्त्यृष्टितोमरप्रासैर्गदानिस्त्रिंशसायकैः। प्राच्छादयन्महेष्वासाः कुरवः कुरुनन्दनम्।।

śaktyṛṣṭitomaraprāsairgadānistriṃśasāyakaiḥ| prācchādayanmaheṣvāsāḥ kuravaḥ kurunandanam||

Verse 10

तामन्तरिक्षे विततां शस्त्रवृष्टिं समन्ततः। व्यधमत्पाण्डवो बाणैस्तमः सूर्य इवांशुभिः।।

tāmantarikṣe vitatāṃ śastravṛṣṭiṃ samantataḥ| vyadhamatpāṇḍavo bāṇaistamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ||

Verse 11

ततो म्लेच्छाः स्थिता मत्तैस्त्रयोदशशतैर्गजैः। पार्श्वतो व्यहनन्पार्थं तव पुत्रस्य शासनात्।।

tato mlecchāḥ sthitā mattaistrayodaśaśatairgajaiḥ| pārśvato vyahananpārthaṃ tava putrasya śāsanāt||

Verse 12

कर्णिनालीकनाराचैस्तोमरप्रासशक्तिभिः। कर्पणैर्भिण्डिपालैश्च रथस्थं पार्थमार्दयन्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे पञ्चाशीतितमोऽध्यायः।। 85 ।।

karṇinālīkanārācaistomaraprāsaśaktibhiḥ| karpaṇairbhiṇḍipālaiśca rathasthaṃ pārthamārdayan|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe pañcāśītitamo'dhyāyaḥ|| 85 ||

Verse 13

तां शस्त्रवृष्टिमतुलां द्विपस्थैः प्रेषितां प्रभुः। चिच्छेद निशितैर्भल्लैरर्धचन्द्रैश्च फल्गुनः।।

tāṃ śastravṛṣṭimatulāṃ dvipasthaiḥ preṣitāṃ prabhuḥ| ciccheda niśitairbhallairardhacandraiśca phalgunaḥ||

Verse 14

अथ तान्द्विरदान्सर्वान्नानालिङ्गैः शरोत्तमैः। सपताकध्वजारोहान्गिरीन्वज्रैरिवाभिनत्।।

atha tāndviradānsarvānnānāliṅgaiḥ śarottamaiḥ| sapatākadhvajārohāngirīnvajrairivābhinat||

Verse 15

ते हेमपुङ्खैरिषुभिरर्दिता हेममालिनः। हताः पेतुर्महानागाः साग्रिज्वाला इवाद्रयः।।

te hemapuṅkhairiṣubhirarditā hemamālinaḥ| hatāḥ peturmahānāgāḥ sāgrijvālā ivādrayaḥ||

Verse 16

ततो गाण्डीवनिर्घोषो महानासीद्विशाम्पते। स्तनतां कूजतां चैव मनुष्यगजवाजिनाम्।।

tato gāṇḍīvanirghoṣo mahānāsīdviśāmpate| stanatāṃ kūjatāṃ caiva manuṣyagajavājinām||

Verse 17

कुञ्चराश्च हता राजन्दद्रुवुस्ते समन्ततः। अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश।।

kuñcarāśca hatā rājandadruvuste samantataḥ| aśvāśca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa||

Verse 18

रथा हीना नहाराज रथिभिर्वाजिभिस्तथा। गन्धर्वनगराकारा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः।।

rathā hīnā nahārāja rathibhirvājibhistathā| gandharvanagarākārā dṛśyante sma sahasraśaḥ||

Verse 19

अश्वारोहा महाराज धावमाना इतस्ततः। तत्रतत्रैव दृश्यन्ते निहताः पार्थसायकैः।।

aśvārohā mahārāja dhāvamānā itastataḥ| tatratatraiva dṛśyante nihatāḥ pārthasāyakaiḥ||

Verse 20

तस्मिन्क्षणे पाण्डवस्य बाह्वोर्बलमदृश्यत। यत्सादिनो वारणांश्च रथांश्चैकोऽजयद्युधि।।

tasminkṣaṇe pāṇḍavasya bāhvorbalamadṛśyata| yatsādino vāraṇāṃśca rathāṃścaiko'jayadyudhi||

Verse 21

असंयुक्ताश्च ते राजन्परिवृत्ता रणं प्रति। नरा नागा रथाश्चैव नदन्तोऽर्जुनमभ्ययुः।।

asaṃyuktāśca te rājanparivṛttā raṇaṃ prati| narā nāgā rathāścaiva nadanto'rjunamabhyayuḥ||

Verse 22

ततस्त्र्येङ्गेण महता बलेन भरतर्षभ। दृष्ट्वा परिवृतं राजन्भीमसेनः किरीटिनम्।।

tatastryeṅgeṇa mahatā balena bharatarṣabha| dṛṣṭvā parivṛtaṃ rājanbhīmasenaḥ kirīṭinam||

Verse 23

हतावशेषानुत्सृज्य त्वदीयान्कतिचिद्रथान्। जवेनाभ्यद्रवद्भीमो धनञ्जयरथं प्रति।।

hatāvaśeṣānutsṛjya tvadīyānkaticidrathān| javenābhyadravadbhīmo dhanañjayarathaṃ prati||

Verse 24

ततस्तत्प्राद्रवत्सैन्यं हतभूयिष्ठमातुरम्। दृष्ट्वाऽर्जुनं तदा भीममागतं भ्रातरं प्रति।।

tatastatprādravatsainyaṃ hatabhūyiṣṭhamāturam| dṛṣṭvā'rjunaṃ tadā bhīmamāgataṃ bhrātaraṃ prati||

Verse 25

हतावशिष्टांस्तुरगानर्जुनेन महाबलः। भीमो व्यधमदश्रान्तो गदापाणिर्महाहवे।।

hatāvaśiṣṭāṃsturagānarjunena mahābalaḥ| bhīmo vyadhamadaśrānto gadāpāṇirmahāhave||

Verse 26

गदापाणिं तदा दृष्ट्वा भीमं भारत भारताः। मेनिरे तमनुप्राप्तं दण्डपाणिमिवान्तकम्।।

gadāpāṇiṃ tadā dṛṣṭvā bhīmaṃ bhārata bhāratāḥ| menire tamanuprāptaṃ daṇḍapāṇimivāntakam||

Verse 27

कालरात्रिमिवात्युग्रां नरनागाश्वभोजनाम्। प्राकाराट्टपुरद्वारदारणीमतिदारुणाम्।।

kālarātrimivātyugrāṃ naranāgāśvabhojanām| prākārāṭṭapuradvāradāraṇīmatidāruṇām||

Verse 28

गदां तुरगनाशाय त्वरन्भीमो व्यवासृजत्। सा जघान बहूनश्वानश्वारोहांश्च मारिष।।

gadāṃ turaganāśāya tvaranbhīmo vyavāsṛjat| sā jaghāna bahūnaśvānaśvārohāṃśca māriṣa||

Verse 29

कांस्यायसतनुत्रांश्च नरानश्वांश्च पाण्डवः। पोथयामास गदया सशब्दं तेऽपतन्हताः।।

kāṃsyāyasatanutrāṃśca narānaśvāṃśca pāṇḍavaḥ| pothayāmāsa gadayā saśabdaṃ te'patanhatāḥ||

Verse 30

दन्तैर्दशन्तो वसुधां शेरते क्षतजोक्षिताः। भग्नमूर्धास्थिचरणाः क्रव्यादगणभोजनाः।।

dantairdaśanto vasudhāṃ śerate kṣatajokṣitāḥ| bhagnamūrdhāsthicaraṇāḥ kravyādagaṇabhojanāḥ||

Verse 31

असृङ्मांसवसाभिश्च तृप्तिमभ्यागता गदा। अस्थीन्यप्यश्नती तस्थौ कालरात्रीव दुर्दृशा।।

asṛṅmāṃsavasābhiśca tṛptimabhyāgatā gadā| asthīnyapyaśnatī tasthau kālarātrīva durdṛśā||

Verse 32

सहस्राणि दशाश्वानां हत्वा पत्तींश्च भूयसः। भीमोऽभ्यधावत्सङ्क्रुद्धो गदापाणिरितस्ततः।।

sahasrāṇi daśāśvānāṃ hatvā pattīṃśca bhūyasaḥ| bhīmo'bhyadhāvatsaṅkruddho gadāpāṇiritastataḥ||

Verse 33

गदापाणिं ततो भीमं दृष्ट्वा भारत तावकाः। मेनिरे समनुप्राप्तं कालदण्‍डोद्यतं यमम्।।

gadāpāṇiṃ tato bhīmaṃ dṛṣṭvā bhārata tāvakāḥ| menire samanuprāptaṃ kāladaṇ‍ḍodyataṃ yamam||

Verse 34

स मत्त इव मातङ्गः सङ्क्रुद्धः पाण्डुनन्दनः। प्रविवेश गजानीकं मकरः सागरं यथा।।

sa matta iva mātaṅgaḥ saṅkruddhaḥ pāṇḍunandanaḥ| praviveśa gajānīkaṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā||

Verse 35

विगाह्य च गजानीकं प्रगृह्य महतीं गदाम्। क्षणेन भीमः सङ्क्रुद्धस्तन्निन्ये यमसादनम्।।

vigāhya ca gajānīkaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām| kṣaṇena bhīmaḥ saṅkruddhastanninye yamasādanam||

Verse 36

गजान्सकङ्कटान्मत्तान्सारोहान्सपताकिनः। पततः समपश्याम सपक्षान्पर्वतानिव।।

gajānsakaṅkaṭānmattānsārohānsapatākinaḥ| patataḥ samapaśyāma sapakṣānparvatāniva||

Verse 37

हत्वा तु तद्गजानीकं भीमसेनो महाबलः। पुनः स्वरथमास्थाय पृष्ठतोऽर्जुनमभ्ययात्।।

hatvā tu tadgajānīkaṃ bhīmaseno mahābalaḥ| punaḥ svarathamāsthāya pṛṣṭhato'rjunamabhyayāt||

Verse 38

ततः पराङ्मुखीभूतं निरुत्साहं बलं तव। तदानीं तु महाराज प्रायशः शस्त्रवेष्टितम्।।

tataḥ parāṅmukhībhūtaṃ nirutsāhaṃ balaṃ tava| tadānīṃ tu mahārāja prāyaśaḥ śastraveṣṭitam||

Verse 39

विलम्बमानं तत्सैन्यभप्रगल्भमवस्थितम्। दृष्ट्वा प्राच्छादयद्बाणैरर्जुनः शस्त्रवृष्टिभिः।।

vilambamānaṃ tatsainyabhapragalbhamavasthitam| dṛṣṭvā prācchādayadbāṇairarjunaḥ śastravṛṣṭibhiḥ||

Verse 40

नराश्वरथमातङ्गा युधि गाण्डीवधन्वना। शरव्रातैश्चिता रेजुः कदम्बा इव केसरैः।।

narāśvarathamātaṅgā yudhi gāṇḍīvadhanvanā| śaravrātaiścitā rejuḥ kadambā iva kesaraiḥ||

Verse 41

ततः कुरुणामभवदार्तनादो महान्नृप। नराश्वनागासुहनान्दृष्ट्वा बाणान्किरीटिनः।।

tataḥ kuruṇāmabhavadārtanādo mahānnṛpa| narāśvanāgāsuhanāndṛṣṭvā bāṇānkirīṭinaḥ||

Verse 42

हाहाकृतं भृशं त्रस्तं लीयमानं परस्परम्। अलातचक्रवत्सैन्यं तदा बभ्राम तावकम्।।

hāhākṛtaṃ bhṛśaṃ trastaṃ līyamānaṃ parasparam| alātacakravatsainyaṃ tadā babhrāma tāvakam||

Verse 43

ततोऽर्जुनशरध्वस्तं कुरूणां सुमहद्बलम्। न ह्यत्रासीदनिर्भिन्नो रथः सादी हयो गजः।।

tato'rjunaśaradhvastaṃ kurūṇāṃ sumahadbalam| na hyatrāsīdanirbhinno rathaḥ sādī hayo gajaḥ||

Verse 44

आदीप्तमिव तत्सैन्यं शरैश्छिन्नतनुच्छदम्। आसीत्स्वशोणितक्लिन्नं रौद्रं नष्टं विशाम्पते।।

ādīptamiva tatsainyaṃ śaraiśchinnatanucchadam| āsītsvaśoṇitaklinnaṃ raudraṃ naṣṭaṃ viśāmpate||

Verse 45

तत्सैन्यं हतभूयिष्ठमाहतं निशितैः शरैः। न जहौ समरं प्राप्य फल्गुनं शत्रुतापनम्।।

tatsainyaṃ hatabhūyiṣṭhamāhataṃ niśitaiḥ śaraiḥ| na jahau samaraṃ prāpya phalgunaṃ śatrutāpanam||

Verse 46

तत्राद्भुतमपश्याम कौरवाणां पराक्रमम्। वध्यमानोऽपि यत्पार्थं न जहौ भरतर्षभ।।

tatrādbhutamapaśyāma kauravāṇāṃ parākramam| vadhyamāno'pi yatpārthaṃ na jahau bharatarṣabha||

Verse 47

तं दृष्ट्वा विक्रमं तस्य कुरवः सव्यसाचिनः। निराशाः समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते।।

taṃ dṛṣṭvā vikramaṃ tasya kuravaḥ savyasācinaḥ| nirāśāḥ samapadyanta sarve karṇasya jīvite||

Verse 48

अविषह्यं तु पार्थस्य शरसंस्पर्शमाहवे। मत्वा न्यवर्तन्कुरवो जिता गाण्डीवधन्वना।।

aviṣahyaṃ tu pārthasya śarasaṃsparśamāhave| matvā nyavartankuravo jitā gāṇḍīvadhanvanā||

Verse 49

ते हित्वा समरे पार्थं वध्यमानाश्च सायकैः। प्रदुद्रुवुर्दिशो भीताश्चुक्रुशुश्चापि सूतजम्।।

te hitvā samare pārthaṃ vadhyamānāśca sāyakaiḥ| pradudruvurdiśo bhītāścukruśuścāpi sūtajam||

Verse 50

तान्विद्रावयते पार्थः किरञ्शरशतान्बहून्। हर्षयन्पाण्डवीं सेनां राजानं च युधिष्ठिरम्।।

tānvidrāvayate pārthaḥ kirañśaraśatānbahūn| harṣayanpāṇḍavīṃ senāṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram||

Verse 51

पुत्रास्तव महाराज जग्मुः कर्णरथं प्रति। अगाधे मज्जतां तेषां द्वीपः कर्णोऽभवत्तदा।।

putrāstava mahārāja jagmuḥ karṇarathaṃ prati| agādhe majjatāṃ teṣāṃ dvīpaḥ karṇo'bhavattadā||

Verse 52

कुरवो हि महाराज निर्विषाः पन्नगा इव। कर्णमेवोपलीयन्त भयाद्गाण्डीवघन्वनः।।

kuravo hi mahārāja nirviṣāḥ pannagā iva| karṇamevopalīyanta bhayādgāṇḍīvaghanvanaḥ||

Verse 53

यथा सर्वाणि भूतानि मृत्योर्भीतानि मारिष। उपलीयन्ति सन्त्रासाद्धर्मं लोकपरायणम्।।

yathā sarvāṇi bhūtāni mṛtyorbhītāni māriṣa| upalīyanti santrāsāddharmaṃ lokaparāyaṇam||

Verse 54

तथा कर्णं महेष्वासं पुत्रास्तव नराधिप। उपालीयन्त सन्त्रासात्पाण्डवस्य महात्मनः।।

tathā karṇaṃ maheṣvāsaṃ putrāstava narādhipa| upālīyanta santrāsātpāṇḍavasya mahātmanaḥ||

Verse 55

ताञ्शोणितपरिक्लिन्नान्विषमस्थाञ्शरातुरान्। मा भैष्टेत्यब्रवीत्कर्णो भीतानाविष्टचेतसः।।

tāñśoṇitapariklinnānviṣamasthāñśarāturān| mā bhaiṣṭetyabravītkarṇo bhītānāviṣṭacetasaḥ||

Verse 56

सम्भग्नं हि बलं दृष्ट्वा बलात्पार्थेन तावकम्। धनुर्विस्फारयन्कर्णस्तस्थौ शत्रुजिघांसया।।

sambhagnaṃ hi balaṃ dṛṣṭvā balātpārthena tāvakam| dhanurvisphārayankarṇastasthau śatrujighāṃsayā||

Verse 57

तान्प्रद्रुतान्कुरून्दृष्ट्वा कर्णः शस्त्रभृतां वरः। सञ्चिन्तयित्वा पार्थस्य वधे दध्रे मनः श्वसन्।।

tānpradrutānkurūndṛṣṭvā karṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ| sañcintayitvā pārthasya vadhe dadhre manaḥ śvasan||

Verse 58

विस्फार्य सुमहच्चापं ततश्चाधिरथिर्वृषः। पाञ्चालान्पुनराधावत्पश्यतः सव्यसाचिनः।।

visphārya sumahaccāpaṃ tataścādhirathirvṛṣaḥ| pāñcālānpunarādhāvatpaśyataḥ savyasācinaḥ||

Verse 59

ततः क्षणेन क्षितिपाः क्षतजप्रतिमेक्षणाः। शरौघैश्छादयामासुर्महामेघा इवाचलम्।।

tataḥ kṣaṇena kṣitipāḥ kṣatajapratimekṣaṇāḥ| śaraughaiśchādayāmāsurmahāmeghā ivācalam||

Verse 60

ततः शरसहस्राणि कर्णमुक्तानि मारिष। पाञ्चालानां हरत्प्राणांस्तमांसीव तमोनुदः।।

tataḥ śarasahasrāṇi karṇamuktāni māriṣa| pāñcālānāṃ haratprāṇāṃstamāṃsīva tamonudaḥ||

Verse 61

महदासीत्तदा युद्धं पाञ्चालानां महामते। वध्यतां सूतपुत्रेण मित्रार्थे मित्रगृद्धिना।।

mahadāsīttadā yuddhaṃ pāñcālānāṃ mahāmate| vadhyatāṃ sūtaputreṇa mitrārthe mitragṛddhinā||

Verse 85

मुसलैर्भिन्दिपालैश्च इति झ.पाठः।।

musalairbhindipālaiśca iti jha.pāṭhaḥ||