Adhyaya 87

Verse 1

भीमेन राज्ञां समक्षं दुःशासनवक्षसो रक्तपानम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। सर राजपुत्रेण समार्च्छदुग्र-- दुःशासनेन निकृतो निकृत्या।।

bhīmena rājñāṃ samakṣaṃ duḥśāsanavakṣaso raktapānam|| 1 || sañjaya uvāca| sara rājaputreṇa samārcchadugra-- duḥśāsanena nikṛto nikṛtyā||

Verse 2

तत्राकरोद्दुष्करं राजपुत्रो दुःशासनः कुरुवीरो महात्मा। यद्भीमसेनं प्रतियोधयद्रणे जम्भो यथा शक्रमुदारवीर्यम्।।

tatrākarodduṣkaraṃ rājaputro duḥśāsanaḥ kuruvīro mahātmā| yadbhīmasenaṃ pratiyodhayadraṇe jambho yathā śakramudāravīryam||

Verse 3

धनुच्छित्त्वा भीमसेनस्य सङ्ख्ये षड्भिः शरैः सारथिमभ्यविध्यत्। ततोऽविध्यत्त्रिंशता भीमसेनं वरेषुभिर्वन्यमिव द्विपेन्द्रम्।।

dhanucchittvā bhīmasenasya saṅkhye ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sārathimabhyavidhyat| tato'vidhyattriṃśatā bhīmasenaṃ vareṣubhirvanyamiva dvipendram||

Verse 4

स कार्मुकं गृह्य तु भारसाधनं भीमस्तदा राजपुत्रं ह्यविध्यत्। पञ्चाशतैर्बाणगणैः स्तनानन्तरे तोत्रैर्यथा तीव्रवेगं द्विपेन्द्रम्।।

sa kārmukaṃ gṛhya tu bhārasādhanaṃ bhīmastadā rājaputraṃ hyavidhyat| pañcāśatairbāṇagaṇaiḥ stanānantare totrairyathā tīvravegaṃ dvipendram||

Verse 5

ततस्तु राजन्विरथं महात्मा दुःशासनो भीमसेनं चकार। निहत्य सङ्ख्ये चतुरोऽस्य बाहा-- ञ्छित्त्वा रथेषां पुनरेव चाक्षिपत्।।

tatastu rājanvirathaṃ mahātmā duḥśāsano bhīmasenaṃ cakāra| nihatya saṅkhye caturo'sya bāhā-- ñchittvā ratheṣāṃ punareva cākṣipat||

Verse 6

ततः क्षितिस्वो ह्यबरुह्य याना-- द्वृकोदरो मदया तस्य वाहान्। यमक्षयं प्रेषयित्वा महात्मा रथं समाकर्पत राजसूनोः।।

tataḥ kṣitisvo hyabaruhya yānā-- dvṛkodaro madayā tasya vāhān| yamakṣayaṃ preṣayitvā mahātmā rathaṃ samākarpata rājasūnoḥ||

Verse 7

तस्मादवप्लुत्य रथात्ससर्ज दुःशासनस्तोमरमुग्रवेगम्। स तेन विद्धो ह्युरसि ह्यप्रमेयो गदां तस्मै विससर्जाप्रमेयाम्।।

tasmādavaplutya rathātsasarja duḥśāsanastomaramugravegam| sa tena viddho hyurasi hyaprameyo gadāṃ tasmai visasarjāprameyām||

Verse 8

ततः क्रोधाद्भीमसेनः कृतानि सर्वाणि दुःखान्यनुसंस्मरन्वै। संस्मृत्य संस्मृत्य तथा प्रतिज्ञा-- मुग्रामसौ राजपुत्रौ व्यषीदत्।।

tataḥ krodhādbhīmasenaḥ kṛtāni sarvāṇi duḥkhānyanusaṃsmaranvai| saṃsmṛtya saṃsmṛtya tathā pratijñā-- mugrāmasau rājaputrau vyaṣīdat||

Verse 9

सञ्चिन्तितं रोषमतीव वेगा- त्त्रयोदशाब्दं पुरुषप्रवीरः। प्रगृह्य वज्राशनितुल्यवेगां गदां करेणाथ वृकोदरो रुषा।।

sañcintitaṃ roṣamatīva vegā- ttrayodaśābdaṃ puruṣapravīraḥ| pragṛhya vajrāśanitulyavegāṃ gadāṃ kareṇātha vṛkodaro ruṣā||

Verse 10

निपातयित्वा पृथिवीतले भृशं स ताजयामा वृकोदरो बली। अतीव सन्ताडितभिन्नगात्रो दुःशासनो वै निपपात भूमौ।।

nipātayitvā pṛthivītale bhṛśaṃ sa tājayāmā vṛkodaro balī| atīva santāḍitabhinnagātro duḥśāsano vai nipapāta bhūmau||

Verse 11

आक्रम्य कण्ठे युधि राजपुत्रं संरक्तनेत्रो ह्यब्रवीद्धार्तराष्ट्रम्। तद्ब्रूहि किं त्वं परिमार्गमाणो ह्यस्मान्पराभूय इहागतः पुनः।।

ākramya kaṇṭhe yudhi rājaputraṃ saṃraktanetro hyabravīddhārtarāṣṭram| tadbrūhi kiṃ tvaṃ parimārgamāṇo hyasmānparābhūya ihāgataḥ punaḥ||

Verse 12

दिदीपयंस्तद्भृशदीपितं मे चिरार्जितं रोषमतिप्रदीप्तम्। मधु प्रपास्ये तव कोष्टभाजना-- दित्यब्रवीद्भीमसेनस्तरस्वी।।

didīpayaṃstadbhṛśadīpitaṃ me cirārjitaṃ roṣamatipradīptam| madhu prapāsye tava koṣṭabhājanā-- dityabravīdbhīmasenastarasvī||

Verse 13

दुःशासनं कण्ठदेशे प्रमृद्रं-- स्ततः क्रूरं भीमसेनश्चकार। कतं व्यंसयित्वा सहसा ससार बलादसौ धार्तराष्ट्रस्तरस्वी।।

duḥśāsanaṃ kaṇṭhadeśe pramṛdraṃ-- stataḥ krūraṃ bhīmasenaścakāra| kataṃ vyaṃsayitvā sahasā sasāra balādasau dhārtarāṣṭrastarasvī||

Verse 14

भीमोऽभिदुद्राव सुतं त्वदीयं सपत्रतां दर्शयन्धार्तराष्ट्रे। मृगं मुहुः सिंहशिशुर्यथा वने तथाश्वभिद्रुत्य महाबलं बली।।

bhīmo'bhidudrāva sutaṃ tvadīyaṃ sapatratāṃ darśayandhārtarāṣṭre| mṛgaṃ muhuḥ siṃhaśiśuryathā vane tathāśvabhidrutya mahābalaṃ balī||

Verse 15

निगृह्य चैनं परमेण कर्मणा उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य च तूर्णमेनम्। भूमौ तदा निष्पिपेषाथ वीर असिं विकोशं विमलं चकार।।

nigṛhya cainaṃ parameṇa karmaṇā utkṣipya cotkṣipya ca tūrṇamenam| bhūmau tadā niṣpipeṣātha vīra asiṃ vikośaṃ vimalaṃ cakāra||

Verse 16

तं पातयित्वा तु वृकोदरोऽथ जगर्ज हर्षेण विनादयन्दिशः। नादेन तेनाखिलपार्श्ववर्तिनो मूर्च्छाकुलाः पतितास्त्वाजमीढ।।

taṃ pātayitvā tu vṛkodaro'tha jagarja harṣeṇa vinādayandiśaḥ| nādena tenākhilapārśvavartino mūrcchākulāḥ patitāstvājamīḍha||

Verse 17

दुःशासनं तत्र समीक्ष्य राज-- न्भीमो महाबाहुरचिन्त्यकर्मा। स्मृत्वा च केशग्रहणं च देव्या वस्त्रापहारं च रजस्वलायाः।।

duḥśāsanaṃ tatra samīkṣya rāja-- nbhīmo mahābāhuracintyakarmā| smṛtvā ca keśagrahaṇaṃ ca devyā vastrāpahāraṃ ca rajasvalāyāḥ||

Verse 18

अनागसो भर्तृपराङ्मुखाया दुःखानि दत्तान्यपि विप्रचिन्त्या। जज्वाल कोपादथ भीमसेन आज्यप्रसिक्तो हि यथा हुताशः।।

anāgaso bhartṛparāṅmukhāyā duḥkhāni dattānyapi vipracintyā| jajvāla kopādatha bhīmasena ājyaprasikto hi yathā hutāśaḥ||

Verse 19

तत्राह कर्णं च सुयोधनं च कृपं द्रौणिं कृतवर्माणमेव। निहन्मि दुःशासनमद्य पापं संरक्ष्यतामद्य समस्तयोधाः।।

tatrāha karṇaṃ ca suyodhanaṃ ca kṛpaṃ drauṇiṃ kṛtavarmāṇameva| nihanmi duḥśāsanamadya pāpaṃ saṃrakṣyatāmadya samastayodhāḥ||

Verse 20

सुयोधनस्याधिरथेः समक्षम्।।

suyodhanasyādhiratheḥ samakṣam||

Verse 21

असिं समुद्यम्य सितं सुधारं कण्ठे पदाक्रम्य च वेपमानम्। उवाच तद्गौरिति यद्ब्रुवाणो हृष्टोऽवदः कर्णसुयोधनाभ्याम्।।

asiṃ samudyamya sitaṃ sudhāraṃ kaṇṭhe padākramya ca vepamānam| uvāca tadgauriti yadbruvāṇo hṛṣṭo'vadaḥ karṇasuyodhanābhyām||

Verse 22

ये राजसूयावभृथे पवित्रा जाताः कछा याज्ञसेन्या दुरात्मन्। ते पाणिना कतरेणावकृष्टा-- स्तद्ब्रूहि त्वां पृच्छति भीमसेनः।।

ye rājasūyāvabhṛthe pavitrā jātāḥ kachā yājñasenyā durātman| te pāṇinā katareṇāvakṛṣṭā-- stadbrūhi tvāṃ pṛcchati bhīmasenaḥ||

Verse 23

जगाद भीमं परिवृत्तनेत्रः।।

jagāda bhīmaṃ parivṛttanetraḥ||

Verse 24

अयं करिकराकारः पीनस्तनविमर्दनः। गोसहस्रप्रदाता च क्षत्रियान्तकरः करः।।

ayaṃ karikarākāraḥ pīnastanavimardanaḥ| gosahasrapradātā ca kṣatriyāntakaraḥ karaḥ||

Verse 25

अनेन याज्ञसेन्या मे भीम केशा विकर्षिताः। पश्यतां कुरुमुख्यानां युष्माकं च सभासदाम्।।

anena yājñasenyā me bhīma keśā vikarṣitāḥ| paśyatāṃ kurumukhyānāṃ yuṣmākaṃ ca sabhāsadām||

Verse 26

एवं त्वसौ राजसुतं निशम्य ब्रुवन्तमाजौ विनिपीड्य वक्षः। भीमो बलात्तं प्रतिगृह्य दोर्भ्या-- मुच्चैर्ननादाथ समस्तयोधान्।।

evaṃ tvasau rājasutaṃ niśamya bruvantamājau vinipīḍya vakṣaḥ| bhīmo balāttaṃ pratigṛhya dorbhyā-- muccairnanādātha samastayodhān||

Verse 27

उवाच यस्यास्ति बलं स रक्ष-- त्वसौ भवेदद्य निरस्तबाहुः। दुःशानं जीवितं प्रोत्सृजन्त-- माक्षिप्य योधांस्तरसा महाबलः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे सप्तशीतितमोऽध्यायः।। 87 ।।

uvāca yasyāsti balaṃ sa rakṣa-- tvasau bhavedadya nirastabāhuḥ| duḥśānaṃ jīvitaṃ protsṛjanta-- mākṣipya yodhāṃstarasā mahābalaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe saptaśītitamo'dhyāyaḥ|| 87 ||

Verse 28

एवं क्रुद्धो भीमसेनः करेण उत्पाटयामास भुजं महात्मा। दुःशासनं तेन स वीरमध्ये जघान वज्राशनिसन्निभेन।।

evaṃ kruddho bhīmasenaḥ kareṇa utpāṭayāmāsa bhujaṃ mahātmā| duḥśāsanaṃ tena sa vīramadhye jaghāna vajrāśanisannibhena||

Verse 29

कण्ठे समाक्रम्य च वेपमानं कृत्वाऽनु रूपं परमं सुघोरम्। कालान्तकाभ्यां सदृशं तदानीं विदार्य वक्षश्च महारथस्य।।

kaṇṭhe samākramya ca vepamānaṃ kṛtvā'nu rūpaṃ paramaṃ sughoram| kālāntakābhyāṃ sadṛśaṃ tadānīṃ vidārya vakṣaśca mahārathasya||

Verse 30

दुःशासनस्य निपुशासनस्य उद्धृत्य वक्षः पतितस्य भूमौ। ततोऽपिबच्छोणितमस्य कोष्ण-- मास्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः।।

duḥśāsanasya nipuśāsanasya uddhṛtya vakṣaḥ patitasya bhūmau| tato'pibacchoṇitamasya koṣṇa-- māsvādya cāsvādya ca vīkṣamāṇaḥ||

Verse 31

क्रुद्धः प्रहृष्टो निजगाद वाक्यं स्तन्यस्य मातुः पयसोऽमृतस्य। माध्वीकजस्येव रसस्य तस्य मधोश्च पानाद्यवकस्य पानात्।।

kruddhaḥ prahṛṣṭo nijagāda vākyaṃ stanyasya mātuḥ payaso'mṛtasya| mādhvīkajasyeva rasasya tasya madhośca pānādyavakasya pānāt||

Verse 32

पयोदधिभ्यां मथिताच्च मुख्या-- त्तथेक्षुसारस्य मनोहरस्य। सर्वेभ्य एवाभ्यधिको रसोऽस्य मतो ममाद्याहितलोहितस्य।। योधानाक्षिप्य उवाचेत्यन्वयः।।

payodadhibhyāṃ mathitācca mukhyā-- ttathekṣusārasya manoharasya| sarvebhya evābhyadhiko raso'sya mato mamādyāhitalohitasya|| yodhānākṣipya uvācetyanvayaḥ||

Verse 33

एवं ब्रुवाणं पुनरुत्थितं त-- मास्फोट्य वल्गन्तमतिप्रहृष्टम्। ये भीमसेनं ददृशुस्तदानीं प्रायेण तेऽपि व्यथिता निपेतुः।।

evaṃ bruvāṇaṃ punarutthitaṃ ta-- māsphoṭya valgantamatiprahṛṣṭam| ye bhīmasenaṃ dadṛśustadānīṃ prāyeṇa te'pi vyathitā nipetuḥ||

Verse 34

ये चापि नासन्पतिता मनुष्या-- स्तेषां करेभ्यः पतितं तु शस्त्रम्। भयाच्च सञ्चुक्रुशुरस्वरैस्तदा निमीलिताक्षा मुमुहुश्च तत्र।।

ye cāpi nāsanpatitā manuṣyā-- steṣāṃ karebhyaḥ patitaṃ tu śastram| bhayācca sañcukruśurasvaraistadā nimīlitākṣā mumuhuśca tatra||

Verse 35

ये तत्र भीमं रुधिरं पिबन्तं दुःशासनस्य ददृशुः प्रपन्नाः। नायं मनुष्यस्त्विति भाषमाणाः सर्वेऽपलायन्त भयाभिपन्नाः।।

ye tatra bhīmaṃ rudhiraṃ pibantaṃ duḥśāsanasya dadṛśuḥ prapannāḥ| nāyaṃ manuṣyastviti bhāṣamāṇāḥ sarve'palāyanta bhayābhipannāḥ||

Verse 87

अहितस्य शत्रोःदुःशासनस्य लोहितस्य रक्तस्य।।

ahitasya śatroḥduḥśāsanasya lohitasya raktasya||