Adhyaya 83

Verse 1

पार्थचोदनया कृष्णेन कर्णसमीपम्प्रति रथप्रापणम्।। 1 ।। शल्येन कर्णप्रोत्साहनम्।। 2 ।। कर्णेन पार्थप्रशंसनपूर्वकं तद्वधप्रतिज्ञा।। 3 ।। सङ्कुलयुद्धम्।। 4 ।। सञ्जय उवाच। हत्वा तु फल्गुनः सेनां कौरवाणां पृथक्पृथक्। सूतपुत्रस्य संरम्भं दृष्ट्वा चैव महारणे।।

pārthacodanayā kṛṣṇena karṇasamīpamprati rathaprāpaṇam|| 1 || śalyena karṇaprotsāhanam|| 2 || karṇena pārthapraśaṃsanapūrvakaṃ tadvadhapratijñā|| 3 || saṅkulayuddham|| 4 || sañjaya uvāca| hatvā tu phalgunaḥ senāṃ kauravāṇāṃ pṛthakpṛthak| sūtaputrasya saṃrambhaṃ dṛṣṭvā caiva mahāraṇe||

Verse 2

शोणितोदां नदीं कृत्वा मांसमज्जास्थिपङ्किलाम्। मनुष्यशीर्षपाषाणां हस्त्यश्वकृतरोधसम्।।

śoṇitodāṃ nadīṃ kṛtvā māṃsamajjāsthipaṅkilām| manuṣyaśīrṣapāṣāṇāṃ hastyaśvakṛtarodhasam||

Verse 3

शूरास्थित्तयसङ्कीर्णां काकगृध्रानुनादिताम्। छत्रहंसप्लुवोपेतां वीरवृक्षापहारिणीम्।।

śūrāsthittayasaṅkīrṇāṃ kākagṛdhrānunāditām| chatrahaṃsapluvopetāṃ vīravṛkṣāpahāriṇīm||

Verse 4

हारपद्माकरवतीमुष्णीषवरफेनिलाम्। धनुःशरध्वजोपेतां नरक्षुद्रकपालिनीम्।।

hārapadmākaravatīmuṣṇīṣavaraphenilām| dhanuḥśaradhvajopetāṃ narakṣudrakapālinīm||

Verse 5

चर्मवर्मभ्रमोपेतां रथोडुपसमाकुलाम्। जयैषिणां च सुतरां भीरूणां च सुदुस्तराम्।।

carmavarmabhramopetāṃ rathoḍupasamākulām| jayaiṣiṇāṃ ca sutarāṃ bhīrūṇāṃ ca sudustarām||

Verse 6

नदीं प्रावर्तयित्वा च बीभत्सुः परवीरहा। वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्पुरुषर्षभः।।

nadīṃ prāvartayitvā ca bībhatsuḥ paravīrahā| vāsudevamidaṃ vākyamabravītpuruṣarṣabhaḥ||

Verse 7

अर्जुन उवाच। एष केतू रणे कृष्ण सूतपुत्रस्य दृश्यते। भीमसेनादयश्चैते योधयन्ति महारथम्।।

arjuna uvāca| eṣa ketū raṇe kṛṣṇa sūtaputrasya dṛśyate| bhīmasenādayaścaite yodhayanti mahāratham||

Verse 8

एते द्रवन्ति पाञ्चालाः कर्मत्रस्ता जनार्दन। एष दुर्योधनो राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यते।।

ete dravanti pāñcālāḥ karmatrastā janārdana| eṣa duryodhano rājā śvetacchatreṇa dhāryate||

Verse 9

कर्णेन भग्नान्पाञ्चालान्द्रावयन्बहु शोभते। कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः।।

karṇena bhagnānpāñcālāndrāvayanbahu śobhate| kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiścaiva mahārathaḥ||

Verse 10

एते रक्षन्ति राजानं सूतपुत्रेण रक्षिताः। अवध्यमानास्तेऽस्माभिर्योधयिष्यन्ति सोमकान्।।

ete rakṣanti rājānaṃ sūtaputreṇa rakṣitāḥ| avadhyamānāste'smābhiryodhayiṣyanti somakān||

Verse 11

एष शल्यो रथोपस्थे रश्मिसङ्ग्राहकोविदः। सूतपुत्ररथं कृष्ण वाहयन्बहु शोभते।।

eṣa śalyo rathopasthe raśmisaṅgrāhakovidaḥ| sūtaputrarathaṃ kṛṣṇa vāhayanbahu śobhate||

Verse 12

तत्र मे बुद्धिरुत्पन्ना वाहयात्र रथं मम। नाहत्वा समरे कर्णं निवर्तिष्ये कथञ्चन।।

tatra me buddhirutpannā vāhayātra rathaṃ mama| nāhatvā samare karṇaṃ nivartiṣye kathañcana||

Verse 13

मा स्म कर्णो रणे पार्थान्सृञ्जयांश्च महारथान्। निःशेषान्समरे कुर्यात्पश्यतां नो जनार्दन।।

mā sma karṇo raṇe pārthānsṛñjayāṃśca mahārathān| niḥśeṣānsamare kuryātpaśyatāṃ no janārdana||

Verse 14

सञ्जय उवाच। ततः प्रायाज्जवेनाशु केशवस्तव वाहिनीम्। कर्णं प्रति महेष्वासं द्वैरथे सव्यसाचिनः।।

sañjaya uvāca| tataḥ prāyājjavenāśu keśavastava vāhinīm| karṇaṃ prati maheṣvāsaṃ dvairathe savyasācinaḥ||

Verse 15

स प्रयातो रथेनाशु कृष्णो राजन्महाहवे। आश्वासयन्रणे चाशु पाण्डुसैन्यानि सर्वशः।।

sa prayāto rathenāśu kṛṣṇo rājanmahāhave| āśvāsayanraṇe cāśu pāṇḍusainyāni sarvaśaḥ||

Verse 16

रथघोषस्ततस्तस्य पाण्डवस्य बभूव ह। वासवास्त्रनिपातेन पर्वतेष्विव मारिष।।

rathaghoṣastatastasya pāṇḍavasya babhūva ha| vāsavāstranipātena parvateṣviva māriṣa||

Verse 17

महता रथघोषेण पाण्डवः सत्यविक्रमः। अभ्ययादप्रमेयात्मा निर्जयंस्तव वाहिनीम्।।

mahatā rathaghoṣeṇa pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ| abhyayādaprameyātmā nirjayaṃstava vāhinīm||

Verse 18

तमायान्तं समीक्ष्यैव श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्। मद्रराजोऽब्रवीत्कर्णं केतुं दृष्ट्वा महात्मनः।।

tamāyāntaṃ samīkṣyaiva śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim| madrarājo'bravītkarṇaṃ ketuṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ||

Verse 19

अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः। निघ्नन्नमित्रान्समरे यं कर्ण परिपृच्छसि।।

ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ| nighnannamitrānsamare yaṃ karṇa paripṛcchasi||

Verse 20

एष तिष्ठति कौन्तेयः संस्पृशन्गाण्डिवं धनुः। तं हनिष्यसि चेदद्य तन्नः श्रेयो भविष्यति।।

eṣa tiṣṭhati kaunteyaḥ saṃspṛśangāṇḍivaṃ dhanuḥ| taṃ haniṣyasi cedadya tannaḥ śreyo bhaviṣyati||

Verse 21

धनुर्ज्या चन्द्रताराङ्का पताकाकिङ्किणीयुता। पश्य कर्णार्जुनस्यैषा सौदामन्यम्बरे यथा।।

dhanurjyā candratārāṅkā patākākiṅkiṇīyutā| paśya karṇārjunasyaiṣā saudāmanyambare yathā||

Verse 22

एष ध्वजाग्रे पार्थस्य प्रेक्षमाणः समन्ततः। दृश्यते वानरो भीमो वीक्षतां भयवर्धनः।।

eṣa dhvajāgre pārthasya prekṣamāṇaḥ samantataḥ| dṛśyate vānaro bhīmo vīkṣatāṃ bhayavardhanaḥ||

Verse 23

एतच्चक्रं गदा शङ्खः शार्ङ्गं कृष्णस्य च प्रभो। दृश्यते पाण्डवरथे वाहयानस्य वाजिनः।।

etaccakraṃ gadā śaṅkhaḥ śārṅgaṃ kṛṣṇasya ca prabho| dṛśyate pāṇḍavarathe vāhayānasya vājinaḥ||

Verse 24

एतत्कूजति गाण्डीवं विसृष्टं सव्यसाचिना। एते हस्तवता मुक्ता घ्नन्त्यमित्राञ्शिताः शराः।।

etatkūjati gāṇḍīvaṃ visṛṣṭaṃ savyasācinā| ete hastavatā muktā ghnantyamitrāñśitāḥ śarāḥ||

Verse 25

विशालायतताम्राक्षैः पूर्णचन्द्रनिभाननैः। एषा भूः कीर्यते राज्ञां शिरोभिरपलायिनाम्।।

viśālāyatatāmrākṣaiḥ pūrṇacandranibhānanaiḥ| eṣā bhūḥ kīryate rājñāṃ śirobhirapalāyinām||

Verse 26

एते परिघसङ्काशाः पुण्यगन्धानुलेपनाः। उद्धता रणशूराणां पात्यन्ते सायुधा भुजाः।।

ete parighasaṅkāśāḥ puṇyagandhānulepanāḥ| uddhatā raṇaśūrāṇāṃ pātyante sāyudhā bhujāḥ||

Verse 27

निरस्तजिह्वा नेत्रान्ता वाजिनः सह सादिभिः। पतिताः पात्यमानाश्च क्षितौ क्षीणा विशेरते।।

nirastajihvā netrāntā vājinaḥ saha sādibhiḥ| patitāḥ pātyamānāśca kṣitau kṣīṇā viśerate||

Verse 28

एते पर्वतशृङ्गाणां तुल्या हैमवता गजाः। सञ्छिन्नकुम्भाः पार्थेन प्रपतन्त्यद्रयो यथा।।

ete parvataśṛṅgāṇāṃ tulyā haimavatā gajāḥ| sañchinnakumbhāḥ pārthena prapatantyadrayo yathā||

Verse 29

गन्धर्वनगराकारा रथा हतनरेश्वराः। विमानादिव पुण्यान्ते स्वर्गिणो निपतन्त्यमी।।

gandharvanagarākārā rathā hatanareśvarāḥ| vimānādiva puṇyānte svargiṇo nipatantyamī||

Verse 30

व्याकुलीकृतमत्यर्थं पश्य सैन्यं किरीटिना। नानामृगसहस्राणां यूथं केसरिणा यथा।।

vyākulīkṛtamatyarthaṃ paśya sainyaṃ kirīṭinā| nānāmṛgasahasrāṇāṃ yūthaṃ kesariṇā yathā||

Verse 31

त्वामभिप्रेप्सुरायाति कर्ण निघ्नन्वरान्रथान्। असज्जमानो राधेय तं याहि प्रति भारत।।

tvāmabhiprepsurāyāti karṇa nighnanvarānrathān| asajjamāno rādheya taṃ yāhi prati bhārata||

Verse 32

एषा विदीर्यते सेना धार्तराष्ट्री समन्ततः। अर्जुनस्य भयात्तूर्णं निघ्नतः शात्रवान्बहून्।।

eṣā vidīryate senā dhārtarāṣṭrī samantataḥ| arjunasya bhayāttūrṇaṃ nighnataḥ śātravānbahūn||

Verse 33

वर्जयन्सर्वसैन्यानि त्वरते हि धनञ्जयः। त्वदर्थमिति मन्येऽहं यथास्योदीर्यते वपुः।।

varjayansarvasainyāni tvarate hi dhanañjayaḥ| tvadarthamiti manye'haṃ yathāsyodīryate vapuḥ||

Verse 34

न ह्यवस्थास्यते पार्थो युयुत्सुः केनचित्सह। त्वामृते क्रोधदीप्तो हि पीड्यमाने वृकोदरे।।

na hyavasthāsyate pārtho yuyutsuḥ kenacitsaha| tvāmṛte krodhadīpto hi pīḍyamāne vṛkodare||

Verse 35

विरथं धर्मराजं तु दृष्ट्वा सुदृढविक्षतम्। शिखण्डिनं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्।।

virathaṃ dharmarājaṃ tu dṛṣṭvā sudṛḍhavikṣatam| śikhaṇḍinaṃ sātyakiṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam||

Verse 36

द्रौपदेयान्युधामन्युमुत्तमौजसमेव च। नकुलं सहदेवं च वशगांस्ते समीक्ष्य तु।।

draupadeyānyudhāmanyumuttamaujasameva ca| nakulaṃ sahadevaṃ ca vaśagāṃste samīkṣya tu||

Verse 37

सहसैकरथः पार्थस्त्वामभ्येति परन्तपः। क्रोधरक्तेक्षणः क्रुद्धो जिघांसुः सर्वपार्थिवान्।।

sahasaikarathaḥ pārthastvāmabhyeti parantapaḥ| krodharaktekṣaṇaḥ kruddho jighāṃsuḥ sarvapārthivān||

Verse 38

त्वरितोऽभिपतत्यस्मांस्त्यक्त्वा सैन्यान्यसंशयम्। त्वं कर्ण प्रतियाह्येनं नास्त्यन्यो हि धनुर्धरः।।

tvarito'bhipatatyasmāṃstyaktvā sainyānyasaṃśayam| tvaṃ karṇa pratiyāhyenaṃ nāstyanyo hi dhanurdharaḥ||

Verse 39

न तं पश्यामि लोकेऽस्मिंस्त्वत्तो ह्यन्यं धनुर्धरम्। अर्जुनं समरे क्रुद्धं यो वेलामिव वारयेत्।।

na taṃ paśyāmi loke'smiṃstvatto hyanyaṃ dhanurdharam| arjunaṃ samare kruddhaṃ yo velāmiva vārayet||

Verse 40

न चास्य रक्षां पश्यामि पार्श्वतो न च पृष्ठतः। एक एवाभियाति त्वां पश्य साफल्यमात्मनः।।

na cāsya rakṣāṃ paśyāmi pārśvato na ca pṛṣṭhataḥ| eka evābhiyāti tvāṃ paśya sāphalyamātmanaḥ||

Verse 41

त्वं हि कृष्णौ रणे शक्तो योद्धुमेतौ परन्तपौ। तवैव भारो राधेय प्रत्युद्याहि धनञ्जयम्।।

tvaṃ hi kṛṣṇau raṇe śakto yoddhumetau parantapau| tavaiva bhāro rādheya pratyudyāhi dhanañjayam||

Verse 42

समानो ह्यसि भीष्मेण द्रोमद्रौणिकृपेण च। सव्यसाचिनमायान्तं निवारय महारणे।।

samāno hyasi bhīṣmeṇa dromadrauṇikṛpeṇa ca| savyasācinamāyāntaṃ nivāraya mahāraṇe||

Verse 43

लेलिहानं यथा सर्पं गर्जन्तमृषभं यथा। वनस्थितं यथा व्याघ्रं जहि कर्ण धनञ्जयम्।।

lelihānaṃ yathā sarpaṃ garjantamṛṣabhaṃ yathā| vanasthitaṃ yathā vyāghraṃ jahi karṇa dhanañjayam||

Verse 44

एते द्रवन्ति समरान्निरपेक्षा नराधिपाः। अर्जुनस्य भयत्रस्ता धार्तराष्ट्रा महाबलाः।।

ete dravanti samarānnirapekṣā narādhipāḥ| arjunasya bhayatrastā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ||

Verse 45

द्रवतामथ तेषां तु नान्योऽस्ति युधि मानवः। भयहा यो भवेद्वीरस्त्वामृते सूतनन्दन।।

dravatāmatha teṣāṃ tu nānyo'sti yudhi mānavaḥ| bhayahā yo bhavedvīrastvāmṛte sūtanandana||

Verse 46

एते त्वां कुरवः सर्वे द्वीपमासाद्य संयुगे। धिष्ठिताः पुरुषव्याघ्र त्वत्तः शरणकाङ्क्षिणः।।

ete tvāṃ kuravaḥ sarve dvīpamāsādya saṃyuge| dhiṣṭhitāḥ puruṣavyāghra tvattaḥ śaraṇakāṅkṣiṇaḥ||

Verse 47

वैदेहाम्बष्ठकाम्भोजास्तथा नग्नजितस्त्वया। गान्धाराश्च यया धृत्या जिताः सङ्ख्ये सुदुर्जयाः। तां धृतिं कुरुराधेय ततः प्रत्येहि पाण्डवम्।।

vaidehāmbaṣṭhakāmbhojāstathā nagnajitastvayā| gāndhārāśca yayā dhṛtyā jitāḥ saṅkhye sudurjayāḥ| tāṃ dhṛtiṃ kururādheya tataḥ pratyehi pāṇḍavam||

Verse 48

वासुदेवं च वार्ष्णेयं प्रीयमाणं किरीटिना। प्रत्युद्याहि महाबाहो पौरुषे महति स्थितः।।

vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ prīyamāṇaṃ kirīṭinā| pratyudyāhi mahābāho pauruṣe mahati sthitaḥ||

Verse 49

कर्ण उवाच। प्रकृतिस्थोऽसि मे शल्य इदानीं सम्मतस्तथा। प्रतिभासि महाबाहो अभीतश्च धनञ्जयात्।।

karṇa uvāca| prakṛtistho'si me śalya idānīṃ sammatastathā| pratibhāsi mahābāho abhītaśca dhanañjayāt||

Verse 50

पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य शिक्षितस्य च पश्य मे। एकोऽद्य निहनिष्यामि पाण्डवानां महाचमूम्।।

paśya bāhvorbalaṃ me'dya śikṣitasya ca paśya me| eko'dya nihaniṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahācamūm||

Verse 51

कृष्णौ च पुरुषव्याघ्र ततः सत्यं ब्रवीमि ते। नाहत्वा युधि तौ वीरौ व्यपयास्ये कथञ्चन।।

kṛṣṇau ca puruṣavyāghra tataḥ satyaṃ bravīmi te| nāhatvā yudhi tau vīrau vyapayāsye kathañcana||

Verse 52

शिश्ये वा निहतस्ताभ्यामनित्यो हि रणे जयः। कृतार्थोऽद्य भविष्यामि हत्वा वाप्यथ वा हतः।।

śiśye vā nihatastābhyāmanityo hi raṇe jayaḥ| kṛtārtho'dya bhaviṣyāmi hatvā vāpyatha vā hataḥ||

Verse 53

शल्य उवाच। अजय्यमेनं प्रवदन्ति युद्धे महारथाः कर्ण रथप्रवीरम्। एकाकिन किमु कृष्णाभिगुप्तं विजेतुमेनं क इहोत्सहेत।।

śalya uvāca| ajayyamenaṃ pravadanti yuddhe mahārathāḥ karṇa rathapravīram| ekākina kimu kṛṣṇābhiguptaṃ vijetumenaṃ ka ihotsaheta||

Verse 54

कर्ण उवाच। नैतादृशो जातु बभूव लोके रथोत्तमो यावदुपश्रुतं नः। तमीदृशं प्रतियोत्स्यामि पार्थं महाहवे पश्य च पौरुषं मे ।।

karṇa uvāca| naitādṛśo jātu babhūva loke rathottamo yāvadupaśrutaṃ naḥ| tamīdṛśaṃ pratiyotsyāmi pārthaṃ mahāhave paśya ca pauruṣaṃ me ||

Verse 55

रणे चरत्येष रथप्रवीरः सितैर्हयैः कौरवराजपुत्रः। स वाऽद्य मां नेष्यति कृच्छ्रमेत-- त्कर्णोऽस्यान्तेऽप्यत्र भवेत्समर्थः।।

raṇe caratyeṣa rathapravīraḥ sitairhayaiḥ kauravarājaputraḥ| sa vā'dya māṃ neṣyati kṛcchrameta-- tkarṇo'syānte'pyatra bhavetsamarthaḥ||

Verse 56

अस्वेदिनौ राजपुत्रस्य हस्ता-- ववेपमानौ जातकिणौ बृहन्तौ। दृढायुधः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो न पाण्डवेयेन समोऽस्ति योधः।।

asvedinau rājaputrasya hastā-- vavepamānau jātakiṇau bṛhantau| dṛḍhāyudhaḥ kṛtimānkṣiprahasto na pāṇḍaveyena samo'sti yodhaḥ||

Verse 57

गृह्णात्यनेकानपि कङ्कपत्रा-- नेकं यथा तान्प्रतियोज्य चाशु। ते क्रोशमात्रे निपतन्त्यमोधाः कस्तेन योधोऽस्ति समः पृथिव्याम्।।

gṛhṇātyanekānapi kaṅkapatrā-- nekaṃ yathā tānpratiyojya cāśu| te krośamātre nipatantyamodhāḥ kastena yodho'sti samaḥ pṛthivyām||

Verse 58

अतोषयत्स्वाण्डवे यो हुताशं कृष्णद्वितीयोऽतिरथस्तरस्वी। लेभे चक्रं यत्र कृष्णो महात्मा धनुर्गाण्डीवं पाण्डवः सव्यसाची।।

atoṣayatsvāṇḍave yo hutāśaṃ kṛṣṇadvitīyo'tirathastarasvī| lebhe cakraṃ yatra kṛṣṇo mahātmā dhanurgāṇḍīvaṃ pāṇḍavaḥ savyasācī||

Verse 59

श्वेताश्वयुक्तं च सुघोषमुग्रं रथं महाबाहुरदीनसत्वः। महेषुधी चाक्षये दिव्यरूपे शस्त्राणि दिव्यानि च हव्यवाहात्।।

śvetāśvayuktaṃ ca sughoṣamugraṃ rathaṃ mahābāhuradīnasatvaḥ| maheṣudhī cākṣaye divyarūpe śastrāṇi divyāni ca havyavāhāt||

Verse 60

यस्त्विन्द्रलोके निजघान दैत्या-- नसङ्ख्येयान्कालकेयांश्च सर्वान्। लेभे शङ्खं देवदत्तं स्म तत्र को नाम तेनाभ्यधिकः पृथिव्याम्।।

yastvindraloke nijaghāna daityā-- nasaṅkhyeyānkālakeyāṃśca sarvān| lebhe śaṅkhaṃ devadattaṃ sma tatra ko nāma tenābhyadhikaḥ pṛthivyām||

Verse 61

महादेवं तोषयामास योऽस्त्रैः साक्षात्सुयुद्धेन महानुभावः। लेभे ततः पाशुपतं सुघोरं त्रैलोक्यसंहारकरं महास्त्रम्।।

mahādevaṃ toṣayāmāsa yo'straiḥ sākṣātsuyuddhena mahānubhāvaḥ| lebhe tataḥ pāśupataṃ sughoraṃ trailokyasaṃhārakaraṃ mahāstram||

Verse 62

पृथक्पृथग्लोकपालाः समेता ददुर्महास्त्राण्यप्रमेयाणि सङ्ख्ये। यैस्ताञ्जघानाशु रणे नृसिंहः सकालकेयानसुरान्समेतान्।।

pṛthakpṛthaglokapālāḥ sametā dadurmahāstrāṇyaprameyāṇi saṅkhye| yaistāñjaghānāśu raṇe nṛsiṃhaḥ sakālakeyānasurānsametān||

Verse 63

तथा विराटस्य पुरे समेता-- न्सर्वानस्मानेकरथेन जित्वा। जहार तद्रोधनमाजिमध्ये वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्यः।।

tathā virāṭasya pure sametā-- nsarvānasmānekarathena jitvā| jahāra tadrodhanamājimadhye vastrāṇi cādatta mahārathebhyaḥ||

Verse 64

तमीदृशं वीर्यगुणोपपन्नं कृष्णद्वितीयं परमं नृपाणाम्। तमाह्वयन्साहसमुत्तमं वै जाने स्वयं सर्वलोकस्य शल्य।।

tamīdṛśaṃ vīryaguṇopapannaṃ kṛṣṇadvitīyaṃ paramaṃ nṛpāṇām| tamāhvayansāhasamuttamaṃ vai jāne svayaṃ sarvalokasya śalya||

Verse 65

अनन्तवीर्येण च केशवेन नारायणेनाप्रतिमेन गुप्तः। वर्षायुतैर्यस्य गुणा न शक्या वक्तुं समेतैरपि सर्वलोकैः।।

anantavīryeṇa ca keśavena nārāyaṇenāpratimena guptaḥ| varṣāyutairyasya guṇā na śakyā vaktuṃ sametairapi sarvalokaiḥ||

Verse 66

महात्मनः शङ्खचक्रासिपाणे-- र्विष्णोर्जिष्णोर्वसुदेवात्मजस्य। भयं न मे जायते साध्वसं च दृष्ट्वा कृष्णावेकरथे समेतौ।।

mahātmanaḥ śaṅkhacakrāsipāṇe-- rviṣṇorjiṣṇorvasudevātmajasya| bhayaṃ na me jāyate sādhvasaṃ ca dṛṣṭvā kṛṣṇāvekarathe sametau||

Verse 67

अतीवायं धनुषि राजपुत्रे-- ष्वतीवान्यान्केशवश्चक्रयुद्धे। एवंविधौ पाण्डववासुदेवौ चलेत्स्वदेशाद्विमवान्न कृष्णौ।।

atīvāyaṃ dhanuṣi rājaputre-- ṣvatīvānyānkeśavaścakrayuddhe| evaṃvidhau pāṇḍavavāsudevau caletsvadeśādvimavānna kṛṣṇau||

Verse 68

उभौ हि शूरौ बलिनौ दृढायुधौ महारथौ संहननोपपन्नौ। एतौ वीरौ नरवीरौ समेतौ स्थानाच्च्युतौ देवकुमाररूपौ।।

ubhau hi śūrau balinau dṛḍhāyudhau mahārathau saṃhananopapannau| etau vīrau naravīrau sametau sthānāccyutau devakumārarūpau||

Verse 69

जेतुं प्रसह्यार्जुनं चाच्युतं च।।

jetuṃ prasahyārjunaṃ cācyutaṃ ca||

Verse 70

एतौ हि तावर्जुनवासुदेवौ कोऽन्यः प्रतीयान्मदृते तु शल्य।।

etau hi tāvarjunavāsudevau ko'nyaḥ pratīyānmadṛte tu śalya||

Verse 71

सर्वेषां वृष्णिवीराणां कृष्णे लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता। सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जयः पार्थे प्रतिष्ठितः।।

sarveṣāṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ kṛṣṇe lakṣmīḥ pratiṣṭhitā| sarveṣāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayaḥ pārthe pratiṣṭhitaḥ||

Verse 72

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ समाने स्यन्दने स्थितौ। मामेकमभियोद्धारौ सुजातं बत शल्य मे।।

tāvubhau puruṣavyāghrau samāne syandane sthitau| māmekamabhiyoddhārau sujātaṃ bata śalya me||

Verse 73

नैतच्चिरं क्षिप्रमिमं रथं मे प्रवर्तयैतावभियामि चैवम्। अस्मिन्मुहूर्ते निहतौ पश्य कृष्णौ ताभ्यां हतं वा युधि मां रिपुभ्याम्।।

naitacciraṃ kṣipramimaṃ rathaṃ me pravartayaitāvabhiyāmi caivam| asminmuhūrte nihatau paśya kṛṣṇau tābhyāṃ hataṃ vā yudhi māṃ ripubhyām||

Verse 74

एवं ब्रुवाणः सहसा महारथ-- स्त्वभ्यद्रवत्पाण्डवं सूतपुत्रः।।

evaṃ bruvāṇaḥ sahasā mahāratha-- stvabhyadravatpāṇḍavaṃ sūtaputraḥ||

Verse 75

पदातिसङ्घा द्विरदास्तथा तदा।।

padātisaṅghā dviradāstathā tadā||

Verse 76

निरुध्यताभिद्रवताच्युतार्जुनौ श्रमेण संयोजयताशु सर्वशः। यथा भवद्भिर्भृशविक्षतावुभौ सुखेन हन्यान्मम वाहिनीपतिः।।

nirudhyatābhidravatācyutārjunau śrameṇa saṃyojayatāśu sarvaśaḥ| yathā bhavadbhirbhṛśavikṣatāvubhau sukhena hanyānmama vāhinīpatiḥ||

Verse 77

यथा तथा तान्समरेऽर्जुनोऽग्रसत्।।

yathā tathā tānsamare'rjuno'grasat||

Verse 78

न सन्दधानो न तथा शरोत्तमान् प्रमुञ्चमानो रिपुभिः प्रदृश्यते। धनञ्जयास्तैः स्म शरैर्विदारिता हता निपेतुर्नरवाजिकुञ्जराः।।

na sandadhāno na tathā śarottamān pramuñcamāno ripubhiḥ pradṛśyate| dhanañjayāstaiḥ sma śarairvidāritā hatā nipeturnaravājikuñjarāḥ||

Verse 79

शरार्चिषं गाण्डिवचारुमण्डलं युगान्तसूर्यप्रतिमानतेजसम्। न कौरवाः शेकुरुदीक्षितुं जयं यथा रविं व्याधितचक्षुषो जनाः।।

śarārciṣaṃ gāṇḍivacārumaṇḍalaṃ yugāntasūryapratimānatejasam| na kauravāḥ śekurudīkṣituṃ jayaṃ yathā raviṃ vyādhitacakṣuṣo janāḥ||

Verse 80

शरोत्तमान्सम्प्रहितान्महारथै श्चिच्छेद पार्थः प्रहसञ्छरौधैः। भूयश्च तानहनद्बाणसङ्घान् गाण्डीवधन्वायतपूर्णमण्डलम्।।

śarottamānsamprahitānmahārathai ściccheda pārthaḥ prahasañcharaudhaiḥ| bhūyaśca tānahanadbāṇasaṅghān gāṇḍīvadhanvāyatapūrṇamaṇḍalam||

Verse 81

यथोग्ररश्मिः शुचिशुक्रमध्यगः सुखं विवस्वान्हरते जलौघान्। तथार्जुनो बाणगणान्निरस्य ददाह सेनां तव पार्थिवेन्द्र।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि त्र्यशीतितमोऽध्यायः।। 83 ।।

yathograraśmiḥ śuciśukramadhyagaḥ sukhaṃ vivasvānharate jalaughān| tathārjuno bāṇagaṇānnirasya dadāha senāṃ tava pārthivendra|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi tryaśītitamo'dhyāyaḥ|| 83 ||

Verse 82

तमभ्यधावद्विसृजन्कृपः शरां-- स्तथैव भोजस्तव चात्मजः स्वयम्। महारथो द्रोणसुतश्च सायकै-- रवाकिरंस्तोयधरा यथाऽचलम्।।

tamabhyadhāvadvisṛjankṛpaḥ śarāṃ-- stathaiva bhojastava cātmajaḥ svayam| mahāratho droṇasutaśca sāyakai-- ravākiraṃstoyadharā yathā'calam||

Verse 83

जिघांसुभिस्तान्कुशलैः शरोत्तमान् महात्मभिः सम्प्रहितान्प्रयत्नतः। शरैः प्रतिच्छेद स पाण्डवस्त्वरन् परान्विनिर्भिद्य च तांस्त्रिभिस्त्रिभिः।। तथार्जुनस्याविरथेन केशव इति ख.ट.पाठः। अथार्जुनस्याधिरथेश्च केशव इति क.ङ.पाठः।।

jighāṃsubhistānkuśalaiḥ śarottamān mahātmabhiḥ samprahitānprayatnataḥ| śaraiḥ praticcheda sa pāṇḍavastvaran parānvinirbhidya ca tāṃstribhistribhiḥ|| tathārjunasyāvirathena keśava iti kha.ṭa.pāṭhaḥ| athārjunasyādhiratheśca keśava iti ka.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 84

स गाण्डिवव्यायतपूर्णमण्डल-- स्तपन्रिपूनर्जुनभास्करो वभौ। शरोग्रश्मिः शुचिशुक्रमध्यगो यथैव सूर्यः परिवेयवांस्तथा।।

sa gāṇḍivavyāyatapūrṇamaṇḍala-- stapanripūnarjunabhāskaro vabhau| śarograśmiḥ śuciśukramadhyago yathaiva sūryaḥ pariveyavāṃstathā||

Verse 85

अथाग्र्यबाणैर्दशभिर्धनञ्जयं पराभिनद्दोणसुतोऽच्युतं त्रिभिः। चतुर्भिरश्वांश्चतुरः कपिं ततः शरैश्च नाराचवरैरवाकिरत्।।

athāgryabāṇairdaśabhirdhanañjayaṃ parābhinaddoṇasuto'cyutaṃ tribhiḥ| caturbhiraśvāṃścaturaḥ kapiṃ tataḥ śaraiśca nārācavarairavākirat||

Verse 86

तथा ततः प्रस्फुरदस्य कार्मुकं त्रिभिः शरैर्यन्तृशिरश्चकर्त ह। हयांश्चतुर्भिश्चतुरस्त्रिभिर्ध्वजं धनञ्जयो द्रौणिरथादपातयत्।।

tathā tataḥ prasphuradasya kārmukaṃ tribhiḥ śarairyantṛśiraścakarta ha| hayāṃścaturbhiścaturastribhirdhvajaṃ dhanañjayo drauṇirathādapātayat||

Verse 87

स रोषपूर्णो ह्मतिवज्रहाटकै--- रलङ्कृतं तक्षकभोगवर्चसम्। स तद्वधे कार्मुकमन्यदाददे यथा महाहिप्रवरं तथैव च।।

sa roṣapūrṇo hmativajrahāṭakai--- ralaṅkṛtaṃ takṣakabhogavarcasam| sa tadvadhe kārmukamanyadādade yathā mahāhipravaraṃ tathaiva ca||

Verse 88

स्वमायुधं चापि विकीर्य भूतले धनुश्च कृत्वा सगुणं गुणाधिकः। समानयंसल्तावजितौ नरोत्तमौ शरोत्तमैर्द्रौणिरविध्यदन्तिकात्।।

svamāyudhaṃ cāpi vikīrya bhūtale dhanuśca kṛtvā saguṇaṃ guṇādhikaḥ| samānayaṃsaltāvajitau narottamau śarottamairdrauṇiravidhyadantikāt||

Verse 89

कृपश्च भोजश्च तवात्मजश्च ते शरैरनेकैर्युधि पाण्डवर्षभम्। महारथाः संयुगमूर्धनि स्थिता-- स्तमोनुदं वारिधरा इवापतन्।।

kṛpaśca bhojaśca tavātmajaśca te śarairanekairyudhi pāṇḍavarṣabham| mahārathāḥ saṃyugamūrdhani sthitā-- stamonudaṃ vāridharā ivāpatan||

Verse 90

कृपस्य पार्थः शरं शरासनं हयान्ध्वजान्सारधिमेव पत्रिभिः। [समार्पयद्वाहुसहस्रविक्रम-- स्तथा यथा वज्रधरः पुरा बलेः।।

kṛpasya pārthaḥ śaraṃ śarāsanaṃ hayāndhvajānsāradhimeva patribhiḥ| [samārpayadvāhusahasravikrama-- stathā yathā vajradharaḥ purā baleḥ||

Verse 91

स पार्थबाणैर्विनिपातितायुधो ध्वजावमर्दे च कृते महाहवे। कृतः कृपो बाणसहस्रयनितो यथापगेयः प्रथमं किरीटिना।।]

sa pārthabāṇairvinipātitāyudho dhvajāvamarde ca kṛte mahāhave| kṛtaḥ kṛpo bāṇasahasrayanito yathāpageyaḥ prathamaṃ kirīṭinā||]

Verse 92

शरैः प्रचिच्छेद तवात्मजस्य ध्वजं धनुश्च प्रचकर्त नर्दतः। जघान चाश्वान्कृतवर्मणः शुभान् ध्वजं च चिच्छेद तवात्मजस्य ह।।

śaraiḥ praciccheda tavātmajasya dhvajaṃ dhanuśca pracakarta nardataḥ| jaghāna cāśvānkṛtavarmaṇaḥ śubhān dhvajaṃ ca ciccheda tavātmajasya ha||

Verse 93

सवाजिसूतेष्वसनान्सकेतना-- ञ्जयान नागाश्वरथांश्च स त्वरन्। ततः प्रकीर्णं सुमहद्वलं तव प्रपीडितं सवितुरिवौजसा भृशम्।।

savājisūteṣvasanānsaketanā-- ñjayāna nāgāśvarathāṃśca sa tvaran| tataḥ prakīrṇaṃ sumahadvalaṃ tava prapīḍitaṃ saviturivaujasā bhṛśam||

Verse 94

रथैः सुयुक्तैरपरे युयुत्सवः।। शुचिशुकयोः आषाढज्येष्ठयोर्मध्ये गतः।।

rathaiḥ suyuktairapare yuyutsavaḥ|| śuciśukayoḥ āṣāḍhajyeṣṭhayormadhye gataḥ||

Verse 95

अथाभिसृत्य प्रतिवार्य चाहितान् धनञ्जयस्यानुचरान्महारथाः। शिखण्डिशैनेययमाः शितैः शरै--- र्विदारयन्तो व्यनदन्सुभैरवम्।।

athābhisṛtya prativārya cāhitān dhanañjayasyānucarānmahārathāḥ| śikhaṇḍiśaineyayamāḥ śitaiḥ śarai--- rvidārayanto vyanadansubhairavam||

Verse 96

ततोऽभिजघ्नुः कुपिताः परस्परं शरैस्तदाञ्चोगतिभिः सुतेजनैः। कुरुप्रवीराः सह पृञ्जयैर्यथा सुरारयो देवपतिं यथा तथा।।

tato'bhijaghnuḥ kupitāḥ parasparaṃ śaraistadāñcogatibhiḥ sutejanaiḥ| kurupravīrāḥ saha pṛñjayairyathā surārayo devapatiṃ yathā tathā||

Verse 97

जयेप्सवः स्वर्गमनाय चोत्सुकाः पतन्ति नागाश्वरथाः परन्तप। तथैव सर्वे बहवश्च विव्यधुः शरैः सुमुक्तैरितरेतरं पृथक्।।

jayepsavaḥ svargamanāya cotsukāḥ patanti nāgāśvarathāḥ parantapa| tathaiva sarve bahavaśca vivyadhuḥ śaraiḥ sumuktairitaretaraṃ pṛthak||

Verse 98

शरान्धकारे तु महात्मभिः कृते महामृधे योधवरैः परस्परम्। चतुर्दिशो वै विदिशश्च पार्थिव प्रभा च सूर्यस्य तमोवृताऽभवत्।।

śarāndhakāre tu mahātmabhiḥ kṛte mahāmṛdhe yodhavaraiḥ parasparam| caturdiśo vai vidiśaśca pārthiva prabhā ca sūryasya tamovṛtā'bhavat||