Adhyaya 82

Verse 1

कर्णपराक्रमवर्णनम्।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। ततो भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे। दुर्योधनोऽब्रवीत्किं नु सौबलो वाऽपि सञ्जय।।

karṇaparākramavarṇanam|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| tato bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṃyuge| duryodhano'bravītkiṃ nu saubalo vā'pi sañjaya||

Verse 2

कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि। कृपो वा कृतवर्मा वा द्रौणिर्दुःशासनोऽपि वा।।

karṇo vā jayatāṃ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhi| kṛpo vā kṛtavarmā vā drauṇirduḥśāsano'pi vā||

Verse 3

अत्यद्भुतमहं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम्। यदेकः समरे सर्वान्योधयामास मामकान्।।

atyadbhutamahaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramam| yadekaḥ samare sarvānyodhayāmāsa māmakān||

Verse 4

यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवानपि। कुरूणामथ सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः। शर्म वर्म प्रतिष्ठा च जीविताशा च सञ्जय।।

yathāpratijñaṃ yodhānāṃ rādheyaḥ kṛtavānapi| kurūṇāmatha sarveṣāṃ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥ| śarma varma pratiṣṭhā ca jīvitāśā ca sañjaya||

Verse 5

तद्भग्रं स्वबलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा। धनुर्दराणां प्रवरः कर्णः किमकरोद्युधि।।

tadbhagraṃ svabalaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasā| dhanurdarāṇāṃ pravaraḥ karṇaḥ kimakarodyudhi||

Verse 6

पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाः। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि सञ्जय।।

putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥ| etanme sarvamācakṣva kuśalo hyasi sañjaya||

Verse 7

सञ्जय उवाच। अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्। जघान सोमकान्सर्वान्भीमसेनस्य पश्यतः।।

sañjaya uvāca| aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān| jaghāna somakānsarvānbhīmasenasya paśyataḥ||

Verse 8

भीमोऽप्यतिबलं सैन्यं धार्तराष्ट्रं व्यपोथयत्।।

bhīmo'pyatibalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vyapothayat||

Verse 9

द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता। यन्तारमब्रवीत्कर्णः पाञ्चालानेव मां वह।।

drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena dhīmatā| yantāramabravītkarṇaḥ pāñcālāneva māṃ vaha||

Verse 10

मद्रराजस्ततः शल्यः श्वेतानश्वान्महाजवान्। प्राहिणोच्चेदिपाञ्चालान्करूशांश्च महाबलः।।

madrarājastataḥ śalyaḥ śvetānaśvānmahājavān| prāhiṇoccedipāñcālānkarūśāṃśca mahābalaḥ||

Verse 11

प्रविश्य च महत्सैन्यं शल्यः परबलार्दनः। न्ययच्छत्तुरगान्हृष्टो यत्रयत्र च ते रथाः।।

praviśya ca mahatsainyaṃ śalyaḥ parabalārdanaḥ| nyayacchatturagānhṛṣṭo yatrayatra ca te rathāḥ||

Verse 12

तं रथं मेघसङ्काशं वैयाघ्रपरिवारणम्। संदृश्य पाण्डुपञ्चालास्त्रस्ता ह्यासन्विशाम्पते।।

taṃ rathaṃ meghasaṅkāśaṃ vaiyāghraparivāraṇam| saṃdṛśya pāṇḍupañcālāstrastā hyāsanviśāmpate||

Verse 13

ततो रथस्य निनदः प्रादुरासीन्महारणे। पर्जन्यसमनिर्घोषः पर्वतस्येव दीर्यतः।।

tato rathasya ninadaḥ prādurāsīnmahāraṇe| parjanyasamanirghoṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ||

Verse 14

ततः शरशतैस्तीक्षणैः कर्ण आकर्णनिःसृतैः। जघान पाण्डवबलं शतशोऽथ सहस्रशः।।

tataḥ śaraśataistīkṣaṇaiḥ karṇa ākarṇaniḥsṛtaiḥ| jaghāna pāṇḍavabalaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 15

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमपराजितम्। परिवव्रुर्महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः।।

taṃ tathā samare karma kurvāṇamaparājitam| parivavrurmaheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ||

Verse 16

तं शिखण्डी च भीमश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाश्च सात्यकिः।।

taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ| nakulaḥ sahadevaśca draupadeyāśca sātyakiḥ||

Verse 17

परिवव्रुर्जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः। सात्यकिस्तु तदा कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः।।

parivavrurjighāṃsanto rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ| sātyakistu tadā karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 18

अताडयद्रणे शूरो जत्रुदेशे नरोत्तमः। शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश्च सप्तभिः।।

atāḍayadraṇe śūro jatrudeśe narottamaḥ| śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaśca saptabhiḥ||

Verse 19

द्रौपदेयाश्चतुःषष्ट्या सहदेवश्च सप्तभिः। नकुलश्च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः।।

draupadeyāścatuḥṣaṣṭyā sahadevaśca saptabhiḥ| nakulaśca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ||

Verse 20

भीमसेनस्तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम्। विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः।।

bhīmasenastu rādheyaṃ navatyā nataparvaṇām| vivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ||

Verse 21

अथ प्रहस्याधिरथिर्व्याक्षिपद्धनुरुत्तमम्। मुमोच निशितान्बाणान्पीडयन्सुमहाबलः।।

atha prahasyādhirathirvyākṣipaddhanuruttamam| mumoca niśitānbāṇānpīḍayansumahābalaḥ||

Verse 22

तान्प्रत्यविध्यद्राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः। सात्यकेस्तु धनुश्छित्त्वा ध्वजं च भरतर्षभ।।

tānpratyavidhyadrādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ| sātyakestu dhanuśchittvā dhvajaṃ ca bharatarṣabha||

Verse 23

तं तथा नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे। भीमसेनं ततः क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैः।।

taṃ tathā navabhirbāṇairājaghāna stanāntare| bhīmasenaṃ tataḥ kruddho vivyādha triṃśatā śaraiḥ||

Verse 24

सहदेवस्य भल्लेन ध्वजं चिच्छेद मारिष। सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान परन्तपः।।

sahadevasya bhallena dhvajaṃ ciccheda māriṣa| sārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna parantapaḥ||

Verse 25

विरथान्द्रौपदेयांश्च चकार भरतर्षभ। अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण तदद्भुतमिवाभवत्।।

virathāndraupadeyāṃśca cakāra bharatarṣabha| akṣṇornimeṣamātreṇa tadadbhutamivābhavat||

Verse 26

विमुखीकृत्य तान्सर्वाञ्शरैः सन्नतपर्वभिः। पाञ्चालानहनञ्छूरांश्चेदीनां च महारथान्।।

vimukhīkṛtya tānsarvāñśaraiḥ sannataparvabhiḥ| pāñcālānahanañchūrāṃścedīnāṃ ca mahārathān||

Verse 27

ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशाम्पते। कर्णमेकमभिद्रुत्य शरसङ्खैः समार्पयन्।।

te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāmpate| karṇamekamabhidrutya śarasaṅkhaiḥ samārpayan||

Verse 28

ताञ्जघान शितैर्बाणैः सूतपुत्रो महारथः। ते वध्यमानाः समरे चेदिमात्स्या विशाम्पते। प्राद्रवन्त रणे भीताः सिंहत्रस्ता मृगा इव।।

tāñjaghāna śitairbāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ| te vadhyamānāḥ samare cedimātsyā viśāmpate| prādravanta raṇe bhītāḥ siṃhatrastā mṛgā iva||

Verse 29

एतदत्युद्भतं कर्म दृष्ट्वानस्मि भारत। यदेकः समरे शूरान्सूतपुत्रः प्रतापवान्।।

etadatyudbhataṃ karma dṛṣṭvānasmi bhārata| yadekaḥ samare śūrānsūtaputraḥ pratāpavān||

Verse 30

यतमानान्परं शक्त्या योधयानांश्च धन्विनः। पाण्डवेयान्महाराज शरैर्वारितवान्रणे।।

yatamānānparaṃ śaktyā yodhayānāṃśca dhanvinaḥ| pāṇḍaveyānmahārāja śarairvāritavānraṇe||

Verse 31

तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनः। तुतुषुर्देवताः सर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः।।

tatra bhārata karṇasya lāghavena mahātmanaḥ| tutuṣurdevatāḥ sarvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ||

Verse 32

अपूजयन्महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम्। कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम्।।

apūjayanmaheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamam| karṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām||

Verse 33

ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम्। कक्षमिद्धो यथा वह्निर्निदाधे ज्वलितो महान्।।

tataḥ karṇo mahārāja dadāha ripuvāhinīm| kakṣamiddho yathā vahnirnidādhe jvalito mahān||

Verse 34

ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्ततः। प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महारथम्।।

te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyāstatastataḥ| prādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahāratham||

Verse 35

तत्राक्रन्दो महानासीत्पाञ्चालानां महारणे। वध्यतां सायकैस्तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः।।

tatrākrando mahānāsītpāñcālānāṃ mahāraṇe| vadhyatāṃ sāyakaistīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ||

Verse 36

तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः। कर्णमेकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः।।

tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ| karṇamekaṃ raṇe yodhaṃ menire tatra śātravāḥ||

Verse 37

तत्राद्भुतं पुनश्चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः। यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरभिवीक्षितुम्।।

tatrādbhutaṃ punaścakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ| yadenaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekurabhivīkṣitum||

Verse 38

जलौघः पर्वतश्रेष्ठं यथासाद्य प्रभिद्यते। तथा तत्पाण्डवं सैन्यं कर्णमासाद्य दीर्यते।।

jalaughaḥ parvataśreṣṭhaṃ yathāsādya prabhidyate| tathā tatpāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇamāsādya dīryate||

Verse 39

कर्णोऽपि समरे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलत्। दहंस्तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम्।।

karṇo'pi samare rājanvidhūmo'gniriva jvalat| dahaṃstasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm||

Verse 40

शिरांसि च महाराज कर्णां श्चैव सकुण्डलान्। बाहूंश्च वीरो वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः।।

śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃ ścaiva sakuṇḍalān| bāhūṃśca vīro vīrāṇāṃ ciccheda laghu ceṣubhiḥ||

Verse 41

हस्तिदन्तत्सरून्खङ्गान्ध्वजाञ्शक्तीर्हयान्गजान्। रथांश्च विविधान्राजन्पताका व्यजनानि च।।

hastidantatsarūnkhaṅgāndhvajāñśaktīrhayāngajān| rathāṃśca vividhānrājanpatākā vyajanāni ca||

Verse 42

अक्षं च युगयोक्त्राणि चक्राणि विविधानि च। चिच्छेद बहुधा कर्णो योधव्रतमनुष्ठितः।।

akṣaṃ ca yugayoktrāṇi cakrāṇi vividhāni ca| ciccheda bahudhā karṇo yodhavratamanuṣṭhitaḥ||

Verse 43

तत्र भारत कर्णेन निहतैर्गजवाजिभिः। अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।।

tatra bhārata karṇena nihatairgajavājibhiḥ| agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā||

Verse 44

विषमं च समं चैव हतैरश्वपदातिभिः। रथैश्च कुञ्जरैश्चैव न प्राज्ञायत किञ्चन।।

viṣamaṃ ca samaṃ caiva hatairaśvapadātibhiḥ| rathaiśca kuñjaraiścaiva na prājñāyata kiñcana||

Verse 45

नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम्। घोरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते।।

nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam| ghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite||

Verse 46

राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषणैः। सञ्छादिता महाराज पाण्डवानां महारथाः।।

rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ| sañchāditā mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ||

Verse 47

ते पाण्डवेयाः समरे राधेयेन पुनः पुनः। अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः।।

te pāṇḍaveyāḥ samare rādheyena punaḥ punaḥ| abhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ||

Verse 48

मृगसङ्घान्यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने। पञ्चालानां रथश्रेष्ठान्द्रावयञ्शात्रवांस्तथा।।

mṛgasaṅghānyathā kruddhaḥ siṃho drāvayate vane| pañcālānāṃ rathaśreṣṭhāndrāvayañśātravāṃstathā||

Verse 49

कर्णस्तु समरे योधांस्त्रासयुन्सुमहायशाः। कालयामास तत्सैन्यं यथा पशुगणान्वृकः।।

karṇastu samare yodhāṃstrāsayunsumahāyaśāḥ| kālayāmāsa tatsainyaṃ yathā paśugaṇānvṛkaḥ||

Verse 50

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं मेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्युखीम्। तत्राजग्मुर्महेष्वासा रुदन्तो भैरवात्रवान् ।।

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ menāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅyukhīm| tatrājagmurmaheṣvāsā rudanto bhairavātravān ||

Verse 51

दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः। वादयामास संहृष्टो नानावाद्यानि सर्वशः।।

duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥ| vādayāmāsa saṃhṛṣṭo nānāvādyāni sarvaśaḥ||

Verse 52

पाञ्चालाश्च महेष्वासा भग्नास्तत्र नरोत्तमाः। न्यवर्तन्त तदा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।।

pāñcālāśca maheṣvāsā bhagnāstatra narottamāḥ| nyavartanta tadā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam||

Verse 53

तान्निवृत्तान्रणे शूरान्राधेयः शत्रुतापनः। अनेकशो महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः।।

tānnivṛttānraṇe śūrānrādheyaḥ śatrutāpanaḥ| anekaśo mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ||

Verse 54

तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः। निहताः सायकैः क्रोधाच्चेदयश्च परंशताः।।

tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥ| nihatāḥ sāyakaiḥ krodhāccedayaśca paraṃśatāḥ||

Verse 55

कृत्वा शून्यान्रथोपस्थान्वाजिपृष्ठांश्च भारत। निर्मनुष्यान्गजस्कन्धान्पादातांश्चैव विद्रुतान्।।

kṛtvā śūnyānrathopasthānvājipṛṣṭhāṃśca bhārata| nirmanuṣyāngajaskandhānpādātāṃścaiva vidrutān||

Verse 56

आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परन्तपः। कालान्तकवपुः शूरः सूतपुत्रोऽभ्यराजत।।

āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ parantapaḥ| kālāntakavapuḥ śūraḥ sūtaputro'bhyarājata||

Verse 57

एवमेतन्महाराज नरवाजिरथद्विपान्। हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णोऽरिगणसूदनः।।

evametanmahārāja naravājirathadvipān| hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo'rigaṇasūdanaḥ||

Verse 58

यथा भूतगणान्हत्वा कालस्तिष्ठेन्महाबलः। तथा स सोमकान्हत्वा तस्थावेको महारथः।।

yathā bhūtagaṇānhatvā kālastiṣṭhenmahābalaḥ| tathā sa somakānhatvā tasthāveko mahārathaḥ||

Verse 59

तत्राद्भुतमपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम्। वध्यमानाऽपि यत्कर्णं नाजहू रणमूर्धनि।।

tatrādbhutamapaśyāma pāñcālānāṃ parākramam| vadhyamānā'pi yatkarṇaṃ nājahū raṇamūrdhani||

Verse 60

राजा दुःशासनश्चैव कृपः शारद्वतस्तथा। अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश्च महाबलः। व्यहनन्पाण्डवीं सेनां शतशोऽथ सहस्रशः।।

rājā duḥśāsanaścaiva kṛpaḥ śāradvatastathā| aśvatthāmā kṛtavarmā śakuniśca mahābalaḥ| vyahananpāṇḍavīṃ senāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 61

कर्मपुत्रौ तु राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौ। निजघ्नाते बलं क्रुद्धौ पाण्डवानामितस्ततः।।

karmaputrau tu rājendra bhrātarau satyavikramau| nijaghnāte balaṃ kruddhau pāṇḍavānāmitastataḥ||

Verse 62

तत्र युद्धं महच्चासीत्क्रूरं विशसनं महत्।।

tatra yuddhaṃ mahaccāsītkrūraṃ viśasanaṃ mahat||

Verse 63

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ। द्रौपदेयाश्च सङ्क्रुद्धा अभ्यघ्नंस्तावकं बलम्।।

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau| draupadeyāśca saṅkruddhā abhyaghnaṃstāvakaṃ balam||

Verse 64

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस्ततः। तावकानामपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम्।।

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatastataḥ| tāvakānāmapi raṇe bhīmaṃ prāpya mahābalam||