Adhyaya 80

Verse 1

भीमसेनविशोकयोः संवादः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। र्नयाम्येतान्धार्तराष्ट्रान्यमाय।।

bhīmasenaviśokayoḥ saṃvādaḥ|| 1 || sañjaya uvāca| rnayāmyetāndhārtarāṣṭrānyamāya||

Verse 2

सञ्चोदितो भीमसेनेन चैवं स सारथिः पुत्रबलं त्वदीयम्। प्रायात्ततः सत्वरमुग्रवेगो यतो भीमस्तद्बलं गन्तुमैच्छत्।।

sañcodito bhīmasenena caivaṃ sa sārathiḥ putrabalaṃ tvadīyam| prāyāttataḥ satvaramugravego yato bhīmastadbalaṃ gantumaicchat||

Verse 3

ततोऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः प्रत्युद्ययुस्तं कुरवः समन्तात्। भीमस्य वाहाग्र्यमुदारवेगं समन्ततो बाणगणैर्निजघ्नुः।।

tato'pare nāgarathāśvapattibhiḥ pratyudyayustaṃ kuravaḥ samantāt| bhīmasya vāhāgryamudāravegaṃ samantato bāṇagaṇairnijaghnuḥ||

Verse 4

ततः शरानापततो महात्मा चिच्छेद बाणैस्तपीनयपुङ्खैः। ते वै निपेतुस्तपनीयपुङ्खा द्विधा त्रिधा भीमशरैर्निकृत्ताः।।

tataḥ śarānāpatato mahātmā ciccheda bāṇaistapīnayapuṅkhaiḥ| te vai nipetustapanīyapuṅkhā dvidhā tridhā bhīmaśarairnikṛttāḥ||

Verse 5

ततो राजन्नागरथाश्वयूनां भीमाहतानां वरराजमध्ये। घोरो निनादः सुमहानभूत्तदा वज्राहतानामिव पर्वतानाम्।।

tato rājannāgarathāśvayūnāṃ bhīmāhatānāṃ vararājamadhye| ghoro ninādaḥ sumahānabhūttadā vajrāhatānāmiva parvatānām||

Verse 6

ते वध्यमानाश्च नरेन्द्रमुख्या निर्भिद्यन्तो भीमशरप्रवेकैः। भीमं समन्तात्समरेऽभ्यरोहन् वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतोः।।

te vadhyamānāśca narendramukhyā nirbhidyanto bhīmaśarapravekaiḥ| bhīmaṃ samantātsamare'bhyarohan vṛkṣaṃ śakuntā iva puṣpahetoḥ||

Verse 7

ततोऽभियाते तव सैन्ये स भीमः प्रादुश्चक्रे वेगमनन्तवेगः। यथाऽन्तकाले क्षपयन्दिधक्षु-- र्भूतान्तकृत्काल इवात्तदण्डः।।

tato'bhiyāte tava sainye sa bhīmaḥ prāduścakre vegamanantavegaḥ| yathā'ntakāle kṣapayandidhakṣu-- rbhūtāntakṛtkāla ivāttadaṇḍaḥ||

Verse 8

तस्यातिवेगस्य रणेऽतिवेगं नाशक्नुवन्धारयितुं त्वदीयाः। व्यात्ताननस्यापततो यथैव कालस्य काले हरतः प्रजा वै।।

tasyātivegasya raṇe'tivegaṃ nāśaknuvandhārayituṃ tvadīyāḥ| vyāttānanasyāpatato yathaiva kālasya kāle harataḥ prajā vai||

Verse 9

ततो बलं भारत भारतानां प्रदह्यमानं समरे महात्मना। भीतं दिशोऽकीर्यत भीमनुन्नं महानिलेनाभ्रगणा यथैव।।

tato balaṃ bhārata bhāratānāṃ pradahyamānaṃ samare mahātmanā| bhītaṃ diśo'kīryata bhīmanunnaṃ mahānilenābhragaṇā yathaiva||

Verse 10

ततो धीमान्सारथिमब्रवीद्बली स भीमसेनः पुनरेव हृष्टः।।

tato dhīmānsārathimabravīdbalī sa bhīmasenaḥ punareva hṛṣṭaḥ||

Verse 11

सूताभिजानीहि परान्स्वकान्वा रथान्ध्वजांश्चापततः समेतान्। युध्यन्ह्यहं नाभिजानामि किञ्चि-- न्मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये प्रमत्तः।।

sūtābhijānīhi parānsvakānvā rathāndhvajāṃścāpatataḥ sametān| yudhyanhyahaṃ nābhijānāmi kiñci-- nmā sainyaṃ svaṃ chādayiṣye pramattaḥ||

Verse 12

अरीन्विशोकान्हि निरीक्ष्य सर्वतो महांश्च मन्युः पुनरेति मां भृशम्। राजातुरो नागमद्यत्किरीटी बहूनि दुःखान्यभिचिन्तयामि।।

arīnviśokānhi nirīkṣya sarvato mahāṃśca manyuḥ punareti māṃ bhṛśam| rājāturo nāgamadyatkirīṭī bahūni duḥkhānyabhicintayāmi||

Verse 13

एतद्दुःखं धारये धर्मराजो यन्मां हित्वा यातवाञ्शत्रुमध्ये। नैनं जीवं नाभिजानाम्यजीवं बीभत्सुं वा तन्ममाद्यातिदुःखम्।।

etadduḥkhaṃ dhāraye dharmarājo yanmāṃ hitvā yātavāñśatrumadhye| nainaṃ jīvaṃ nābhijānāmyajīvaṃ bībhatsuṃ vā tanmamādyātiduḥkham||

Verse 14

सोऽहं द्विषत्सैन्यमुदग्रकल्पं विनाशयिष्ये परमप्रतीतः। एतन्निहत्याजिमध्ये समेतं प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य।।

so'haṃ dviṣatsainyamudagrakalpaṃ vināśayiṣye paramapratītaḥ| etannihatyājimadhye sametaṃ prīto bhaviṣyāmi saha tvayādya||

Verse 15

ह्याचक्ष्व मे सारथे क्षिप्रमेव।।

hyācakṣva me sārathe kṣiprameva||

Verse 16

विशोक उवाच। सर्वं विदित्वैवमहं वदामि तवार्थसिद्धिप्रदमद्य वीर। कैकेयकाम्भोजसुराष्ट्रबाह्लिका म्लेच्छाश्च सुह्माः परतङ्कणाश्च।

viśoka uvāca| sarvaṃ viditvaivamahaṃ vadāmi tavārthasiddhipradamadya vīra| kaikeyakāmbhojasurāṣṭrabāhlikā mlecchāśca suhmāḥ parataṅkaṇāśca|

Verse 17

मद्राश्च वङ्गा मगधाः कुणिन्दा आनर्तकावर्तकाः पार्वतीयाः। सर्वे गृहीतप्रवरायुधास्त्वां संवेष्ट्य संवेष्ट्य ततो विवेदुः।।

madrāśca vaṅgā magadhāḥ kuṇindā ānartakāvartakāḥ pārvatīyāḥ| sarve gṛhītapravarāyudhāstvāṃ saṃveṣṭya saṃveṣṭya tato viveduḥ||

Verse 18

रथे तवास्मिन्निशिताः सुपीता-- स्ततो भल्ला द्वादश वै सहस्राः। षण्मार्गणानामयुतानि वीर क्षुराश्च भल्लाश्च तथायुताख्याः।।

rathe tavāsminniśitāḥ supītā-- stato bhallā dvādaśa vai sahasrāḥ| ṣaṇmārgaṇānāmayutāni vīra kṣurāśca bhallāśca tathāyutākhyāḥ||

Verse 19

नाराचानां द्वे सहस्रे च वीर त्रीण्येप च प्रदराणां स्म पार्थ। अस्त्यायुधं पाण्डवेयावशिष्टं न यद्वहेच्छकटं षङ्गवीयम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे अशीतितमोऽध्यायः।। 80 ।।

nārācānāṃ dve sahasre ca vīra trīṇyepa ca pradarāṇāṃ sma pārtha| astyāyudhaṃ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṃ na yadvahecchakaṭaṃ ṣaṅgavīyam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe aśītitamo'dhyāyaḥ|| 80 ||

Verse 20

एतद्विद्वन्मुञ्च सहस्रशोऽपि गदासिबाहुद्रविणं च तेऽस्ति। प्रासाश्च मुद्रराः शक्तयस्तोमराश्च माभैषीस्त्वं संक्षयादायुधानाम्।।

etadvidvanmuñca sahasraśo'pi gadāsibāhudraviṇaṃ ca te'sti| prāsāśca mudrarāḥ śaktayastomarāśca mābhaiṣīstvaṃ saṃkṣayādāyudhānām||

Verse 21

भीमसेन उवाच। तन्मे देवाः सकलं साधयन्तु।।

bhīmasena uvāca| tanme devāḥ sakalaṃ sādhayantu||

Verse 22

सूताद्य मद्बाहुयुतैः समस्ता-- न्समाहनद्भिः पार्थिवानाशुवेगैः। च्छन्नं बाणैराहवं घोररूपं नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम्।।

sūtādya madbāhuyutaiḥ samastā-- nsamāhanadbhiḥ pārthivānāśuvegaiḥ| cchannaṃ bāṇairāhavaṃ ghorarūpaṃ naṣṭādityaṃ mṛtyulokena tulyam||

Verse 23

अद्यैतद्यै विदितं पार्थिवानां भविष्यति ह्याकुमारं च सूत। निमग्नो वा समरे भीमसेन एकः कुरून्वा समरे व्यजैषीत्।।

adyaitadyai viditaṃ pārthivānāṃ bhaviṣyati hyākumāraṃ ca sūta| nimagno vā samare bhīmasena ekaḥ kurūnvā samare vyajaiṣīt||

Verse 24

सर्वे सङ्ख्ये कुरवो निष्पतन्तु मां वा लोकाः कीर्तयन्त्वाकुमारम्। सर्वानेकस्तानहं पातयिष्ये ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु।।

sarve saṅkhye kuravo niṣpatantu māṃ vā lokāḥ kīrtayantvākumāram| sarvānekastānahaṃ pātayiṣye te vā sarve bhīmasenaṃ tudantu||

Verse 25

आशास्तारः कर्म चाप्युत्तमं ये तन्मे देवाः सफलं साधयन्तु। आयातीह केशवसारथी रथी शक्रस्तूर्णं यज्ञ इवोपहूतः।।

āśāstāraḥ karma cāpyuttamaṃ ye tanme devāḥ saphalaṃ sādhayantu| āyātīha keśavasārathī rathī śakrastūrṇaṃ yajña ivopahūtaḥ||

Verse 26

ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणा-- मेते कस्माद्विद्रवन्ते नरेन्द्राः। व्यक्तं धीमान्सव्यसाची नराग्र्यः सैन्यं ह्येतच्छादयत्याशु बाणैः।।

īkṣasvaitāṃ bhāratīṃ dīryamāṇā-- mete kasmādvidravante narendrāḥ| vyaktaṃ dhīmānsavyasācī narāgryaḥ sainyaṃ hyetacchādayatyāśu bāṇaiḥ||

Verse 27

पश्य ध्वजांश्च द्रवतो विशोक नागान्हयान्पत्तिसङ्घांश्च सङ्ख्ये। रथान्विकीर्णाञ्शरशक्तिताडिता-- न्पश्यस्वैतान्रथिनश्चैव सूत।।

paśya dhvajāṃśca dravato viśoka nāgānhayānpattisaṅghāṃśca saṅkhye| rathānvikīrṇāñśaraśaktitāḍitā-- npaśyasvaitānrathinaścaiva sūta||

Verse 28

आपूर्यते कौरवी चाप्यभीक्ष्णं सेना ह्यसौ सुभृशं हन्यमाना। धनञ्जयस्याशनितुल्यवेगै-- र्ग्रस्ता शरैः काञ्चनबर्हजालैः।।

āpūryate kauravī cāpyabhīkṣṇaṃ senā hyasau subhṛśaṃ hanyamānā| dhanañjayasyāśanitulyavegai-- rgrastā śaraiḥ kāñcanabarhajālaiḥ||

Verse 29

एते द्रवन्ति स्म रथाश्वनागाः पदातिसङ्घानतिमर्दयन्तः। सम्मुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव द्रवन्ति नागा इव दाहभीताः।।

ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ padātisaṅghānatimardayantaḥ| sammuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva dravanti nāgā iva dāhabhītāḥ||

Verse 30

हाहाकृताश्चैव रणे विशोक मुञ्चन्ति नादान्विपुलान्गजेन्द्राः।।

hāhākṛtāścaiva raṇe viśoka muñcanti nādānvipulāngajendrāḥ||

Verse 31

विशोक उवाच। किं भीम नैनं त्वमिहाशृणोषि विस्फारितं गाण्डिवस्यातिघोरम्। क्रुद्धेन पार्थेन विकृष्यतोऽद्य कच्चिन्नेमौ तव कर्णौ विनष्टौ।।

viśoka uvāca| kiṃ bhīma nainaṃ tvamihāśṛṇoṣi visphāritaṃ gāṇḍivasyātighoram| kruddhena pārthena vikṛṣyato'dya kaccinnemau tava karṇau vinaṣṭau||

Verse 32

सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः कपिर्ह्यसौ दृश्यते हस्तिसैन्ये। नीलाद्धनाद्विद्युतमुच्चरन्तीं तथा पश्य विस्फुरन्तीं धनुर्ज्याम्।।

sarve kāmāḥ pāṇḍava te samṛddhāḥ kapirhyasau dṛśyate hastisainye| nīlāddhanādvidyutamuccarantīṃ tathā paśya visphurantīṃ dhanurjyām||

Verse 33

कपिर्ह्यसौ वीक्षते सर्वतो वै ध्वजाग्रमारुह्य धनञ्जयस्य। वित्रासयन्रि पुसङ्घान्विमर्दे बिभेम्यस्मादात्मनैवाभिवीक्ष्य।।

kapirhyasau vīkṣate sarvato vai dhvajāgramāruhya dhanañjayasya| vitrāsayanri pusaṅghānvimarde bibhemyasmādātmanaivābhivīkṣya||

Verse 34

विभ्राजते चातिमात्रं किरीटं विचित्रमेतच्च धनञ्जयस्य। दिवाकराभो मणिरेष दिव्यो विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः।।

vibhrājate cātimātraṃ kirīṭaṃ vicitrametacca dhanañjayasya| divākarābho maṇireṣa divyo vibhrājate caiva kirīṭasaṃsthaḥ||

Verse 35

पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं पश्यस्व सङ्खं देवदत्तं सुघोषम्। अभीषुहस्तस्य जनार्दनस्य विगाहमानस्य चमूं परेषाम्।।

pārśve bhīmaṃ pāṇḍurābhraprakāśaṃ paśyasva saṅkhaṃ devadattaṃ sughoṣam| abhīṣuhastasya janārdanasya vigāhamānasya camūṃ pareṣām||

Verse 36

रविप्रभं वज्रनाभं क्षुरान्तं पार्श्वे स्थितं पश्य जनार्दनस्य। चक्रं यशोवर्धनं केशवस्य सदार्चितं यदिभिः पश्य वीर।।

raviprabhaṃ vajranābhaṃ kṣurāntaṃ pārśve sthitaṃ paśya janārdanasya| cakraṃ yaśovardhanaṃ keśavasya sadārcitaṃ yadibhiḥ paśya vīra||

Verse 37

महाद्विपानां सरलद्रुमोपमाः करा निकृत्ताः प्रपतन्त्यमी क्षुरैः। किरीटिना तेन पुनः ससादिनः शरैर्निकृत्ताः कुलिशैरिवाद्रयः।।

mahādvipānāṃ saraladrumopamāḥ karā nikṛttāḥ prapatantyamī kṣuraiḥ| kirīṭinā tena punaḥ sasādinaḥ śarairnikṛttāḥ kuliśairivādrayaḥ||

Verse 38

तथैव कृष्णस्य च पाञ्चजन्यं महार्हमेतं द्विजराजवर्णम्। कौन्तेय पश्योरसि कौस्तुभं च जाज्वल्यमानं विजयां स्रजं च।।

tathaiva kṛṣṇasya ca pāñcajanyaṃ mahārhametaṃ dvijarājavarṇam| kaunteya paśyorasi kaustubhaṃ ca jājvalyamānaṃ vijayāṃ srajaṃ ca||

Verse 39

ध्रवं रथाग्र्यः समुपैति पार्थो विद्रावयन्सैन्यमिदं परेषाम्। सिताभ्रवर्णैरसितप्रयुक्तै-- र्हयैर्महार्है रथिनां वरिष्ठः।। प्रदरा बाणविशेषः।।

dhravaṃ rathāgryaḥ samupaiti pārtho vidrāvayansainyamidaṃ pareṣām| sitābhravarṇairasitaprayuktai-- rhayairmahārhai rathināṃ variṣṭhaḥ|| pradarā bāṇaviśeṣaḥ||

Verse 40

रथान्हयान्पत्तिगणांश्च सायकै-- र्विदारितान्पश्य पतन्त्यमी यथा। तवानुजेनामरराजतेजसा महावनानीव सुपर्णवायुना।।

rathānhayānpattigaṇāṃśca sāyakai-- rvidāritānpaśya patantyamī yathā| tavānujenāmararājatejasā mahāvanānīva suparṇavāyunā||

Verse 41

चतुः शतान्पश्य रथानिमान्हतान् सवाजिसूतान्समरे किरीटिना। महेषुभिः सप्तशतानि दन्तिनां पदातिसादींश्च रथाननेकशः।।

catuḥ śatānpaśya rathānimānhatān savājisūtānsamare kirīṭinā| maheṣubhiḥ saptaśatāni dantināṃ padātisādīṃśca rathānanekaśaḥ||

Verse 42

अयं समभ्येति तवान्तिकं बली निघ्नन्कुरूंश्चित्र इव ग्रहोऽर्जुनः। समृद्धकामोऽसि हतास्तवाहिता बलं तवायुश्च चिराय वर्धताम्।।

ayaṃ samabhyeti tavāntikaṃ balī nighnankurūṃścitra iva graho'rjunaḥ| samṛddhakāmo'si hatāstavāhitā balaṃ tavāyuśca cirāya vardhatām||

Verse 43

भीमसेन उवाच। ददानि ते ग्रामवरांश्चतुर्दश प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्नः। दासीशतं चापि रथांश्च विंशतिं यदर्जुनं वेदयसे विशोक।।

bhīmasena uvāca| dadāni te grāmavarāṃścaturdaśa priyākhyāne sārathe suprasannaḥ| dāsīśataṃ cāpi rathāṃśca viṃśatiṃ yadarjunaṃ vedayase viśoka||

Verse 80

असितप्रयुक्तैः कृष्णप्रयुक्तैः।।

asitaprayuktaiḥ kṛṣṇaprayuktaiḥ||