Adhyaya 72

Verse 1

xxxxxxxxxxxxx तेन तन्निवेदनम्।। 1 ।। कृष्णेन वधप्रतिनिधित्वेन युधिष्ठिराधिक्षेपxxxxxxx।। 2 ।। सञ्जय उवाच। युधिष्ठिरेणैxxxxक्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः। असिं जग्राह सङ्क्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम्।।

xxxxxxxxxxxxx tena tannivedanam|| 1 || kṛṣṇena vadhapratinidhitvena yudhiṣṭhirādhikṣepaxxxxxxx|| 2 || sañjaya uvāca| yudhiṣṭhireṇaixxxxktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ| asiṃ jagrāha saṅkruddho jighāṃsurbharatarṣabham||

Verse 2

तस्य कोपं समाज्ञाय चित्तज्ञः केशवस्तदा। उवाच किमिदं खङ्गं गृह्णास्यर्जुन शंम मे।।

tasya kopaṃ samājñāya cittajñaḥ keśavastadā| uvāca kimidaṃ khaṅgaṃ gṛhṇāsyarjuna śaṃma me||

Verse 3

नेह पश्यामि योद्धव्यं त्वया किञ्चिद्वनञ्जय। नेहागता धार्तराष्ट्राः सर्वे भीमेन वारिताः।।

neha paśyāmi yoddhavyaṃ tvayā kiñcidvanañjaya| nehāgatā dhārtarāṣṭrāḥ sarve bhīmena vāritāḥ||

Verse 4

उपागतोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यसौ। स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः।।

upāgato'si kaunteya rājā draṣṭavya ityasau| sa rājā bhavatā dṛṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 5

तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम्। हर्षकाले च सम्प्राप्ते कस्मात्त्वां मन्युराविशत्।।

taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam| harṣakāle ca samprāpte kasmāttvāṃ manyurāviśat||

Verse 6

न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिह। प्रहर्तुमिच्छसे कस्मात्किं वा ते चित्तविभ्रमः।।

na taṃ paśyāmi kaunteya yaste vadhyo bhavediha| prahartumicchase kasmātkiṃ vā te cittavibhramaḥ||

Verse 7

कस्माद्भवान्महाखङ्गं परिगृह्णात्यकारणात्।

kasmādbhavānmahākhaṅgaṃ parigṛhṇātyakāraṇāt|

Verse 8

तत्त्वां पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम्। परामृशसि यत्क्रुद्धः खङ्गमद्भुतविक्रम।।

tattvāṃ pṛcchāmi kaunteya kimidaṃ te cikīrṣitam| parāmṛśasi yatkruddhaḥ khaṅgamadbhutavikrama||

Verse 9

एवमुक्तः कटाक्षेण प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम्। अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्।।

evamuktaḥ kaṭākṣeṇa prekṣamāṇo yudhiṣṭhiram| arjunaḥ prāha govindaṃ kruddhaḥ sarpa iva śvasan||

Verse 10

अन्यस्मै देहि गाण्डीवमिति मां यः प्रचोदयेत्। भिन्द्यामहं तस्य शिर इत्युपांशु व्रतं मम। युधिष्ठिरेण तेनाहमुक्तश्चास्मि जनार्दन।।

anyasmai dehi gāṇḍīvamiti māṃ yaḥ pracodayet| bhindyāmahaṃ tasya śira ityupāṃśu vrataṃ mama| yudhiṣṭhireṇa tenāhamuktaścāsmi janārdana||

Verse 11

यदुक्तोऽहमदीनार्थं राज्ञाऽनेन यशस्विना। समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे।।

yadukto'hamadīnārthaṃ rājñā'nena yaśasvinā| samakṣaṃ tava govinda na tatkṣantumihotsahe||

Verse 12

तस्मादेनं विधिष्यामि राजानं धर्मचारिणाम्। प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वैनं नरसत्तमम्।।

tasmādenaṃ vidhiṣyāmi rājānaṃ dharmacāriṇām| pratijñāṃ pālayiṣyāmi hatvainaṃ narasattamam||

Verse 13

एतदर्थं मया खह्गो गृहीतो यदुनन्दन। सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्यस्यानृण्यतां गतः। विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन।।

etadarthaṃ mayā khahgo gṛhīto yadunandana| so'haṃ yudhiṣṭhiraṃ hatvā satyasyānṛṇyatāṃ gataḥ| viśoko vijvaraścāpi bhaviṣyāmi janārdana||

Verse 14

किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्कार्य उपस्थिते। त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम्।।

kiṃ vā tvaṃ manyase prāptamasminkārya upasthite| tvamasya jagatastāta vettha sarvaṃ gatāgatam||

Verse 15

जातस्त्वत्तो हि धर्मश्चाधर्मश्चेति परा श्रुतिः। तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान्।।

jātastvatto hi dharmaścādharmaśceti parā śrutiḥ| tattathā prakariṣyāmi yathā māṃ vakṣyate bhavān||

Verse 16

सञ्जय उवाच। धिग्धिगित्येव गोविन्दः पार्थमुक्त्वाब्रवीत्पुनः।।

sañjaya uvāca| dhigdhigityeva govindaḥ pārthamuktvābravītpunaḥ||

Verse 17

कृष्ण उवाच। इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया। अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भं यद्भवानगात्।।

kṛṣṇa uvāca| idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayā| akāle puruṣavyāghra saṃrambhaṃ yadbhavānagāt||

Verse 18

न हि धर्मविगज्ञैरेवं कार्यं धनञ्जय। यथा त्वं पाण्डवाद्येह धर्मभीरुरण्डितः।।

na hi dharmavigajñairevaṃ kāryaṃ dhanañjaya| yathā tvaṃ pāṇḍavādyeha dharmabhīruraṇḍitaḥ||

Verse 19

योऽकार्याणां क्रियायाश्च संयोगं नावबुध्यते। कार्याणामक्रियायाश्च स पार्थ पुरुषाधमः।।

yo'kāryāṇāṃ kriyāyāśca saṃyogaṃ nāvabudhyate| kāryāṇāmakriyāyāśca sa pārtha puruṣādhamaḥ||

Verse 20

अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः। समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम्।।

anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥ| samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam||

Verse 21

अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये। एवं स मुह्यत्यवशो यथा त्वं पार्थ मुह्यसि।।

aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye| evaṃ sa muhyatyavaśo yathā tvaṃ pārtha muhyasi||

Verse 22

न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथञ्चन। श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावहुध्यसे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे द्विसप्ततितमोऽध्यायः।। 72 ।।

na hi kāryamakāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathañcana| śrutena jñāyate sarvaṃ tacca tvaṃ nāvahudhyase|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe dvisaptatitamo'dhyāyaḥ|| 72 ||

Verse 23

अविज्ञानादिह भवान्सत्यं रक्षति धर्मवित्। प्राणिनां त्वं वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे।।

avijñānādiha bhavānsatyaṃ rakṣati dharmavit| prāṇināṃ tvaṃ vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyase||

Verse 24

प्राणिनां हि वधात्तात वृथा धर्मो मतो मम। अनृतं तु भवेद्वाच्यं न तु हिंसा कदाचन।।

prāṇināṃ hi vadhāttāta vṛthā dharmo mato mama| anṛtaṃ tu bhavedvācyaṃ na tu hiṃsā kadācana||

Verse 25

स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम्। हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव।।

sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidam| hanyādbhavānnaraśreṣṭha prākṛto'nyaḥ pumāniva||

Verse 26

अयुध्यमानस्य गुरोस्तथाऽशत्रोश्च मानद। पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं चापि गच्छतः।। सुखं अनधीत्येत्यर्थः। श्रुतेन शास्त्रेण।।

ayudhyamānasya gurostathā'śatrośca mānada| parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ cāpi gacchataḥ|| sukhaṃ anadhītyetyarthaḥ| śrutena śāstreṇa||

Verse 27

कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य प्रमत्तस्य तथैव च। न वधः पूज्यते सद्भिस्तच्च सर्वं गुरौ तव।।

kṛtāñjaleḥ prapannasya pramattasya tathaiva ca| na vadhaḥ pūjyate sadbhistacca sarvaṃ gurau tava||

Verse 28

त्वया चैतद्व्रतं पार्थ बालेनेव कृतं पुरा। तस्मादधर्मसंयुक्तं मौर्ख्यादेव व्यवस्यसि।।

tvayā caitadvrataṃ pārtha bāleneva kṛtaṃ purā| tasmādadharmasaṃyuktaṃ maurkhyādeva vyavasyasi||

Verse 29

स्वगुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्तुकामोऽभिधावसि। असम्प्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम्।।

svaguruṃ pārtha kasmāttvaṃ hantukāmo'bhidhāvasi| asampradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duratyayām||

Verse 30

इदं धर्मरहस्यं च तव वक्ष्यामि पाण्डव। यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा राजा वापि युधिष्ठिरः।।

idaṃ dharmarahasyaṃ ca tava vakṣyāmi pāṇḍava| yadbrūyāttava bhīṣmo vā rājā vāpi yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 31

विदुरो वा पुनः क्षत्ता गान्धारी वा यशस्विनी। कुन्ती वा भरतश्रेष्ठ द्रौपदी वा यशस्विनी। तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन निबोधैतद्धनञ्जय।।

viduro vā punaḥ kṣattā gāndhārī vā yaśasvinī| kuntī vā bharataśreṣṭha draupadī vā yaśasvinī| tatte vakṣyāmi tattvena nibodhaitaddhanañjaya||

Verse 32

सत्यस्यं वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्। सुदुर्विदं हि तत्त्वेन तत्सत्यमिति मे सतिः।।

satyasyaṃ vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param| sudurvidaṃ hi tattvena tatsatyamiti me satiḥ||

Verse 33

भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत्। यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत्।।

bhavetsatyamavaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavet| yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpyanṛtaṃ bhavet||

Verse 34

विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे प्राणात्यये सर्वत्रनापहारे। विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेत पञ्चानृतान्याहुरपातकानि।।

vivāhakāle ratisamprayoge prāṇātyaye sarvatranāpahāre| viprasya cārthe hyanṛtaṃ vadeta pañcānṛtānyāhurapātakāni||

Verse 35

सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत्।। तत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत्।।

sarvasvasyāpahāre tu vaktavyamanṛtaṃ bhavet|| tatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpyanṛtaṃ bhavet||

Verse 36

तादृशो हन्यते बालो यस्य सत्यमनिश्चितम्। सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्।।

tādṛśo hanyate bālo yasya satyamaniścitam| satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit||

Verse 37

किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः। सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव।।

kimāścaryaṃ kṛtaprajñaḥ puruṣo'pi sudāruṇaḥ| sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva||

Verse 38

किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामो ह्यपण्डितः। सुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगास्विव कौशिकः।।

kimāścaryaṃ punarmūḍho dharmakāmo hyapaṇḍitaḥ| sumahatprāpnuyātpāpamāpagāsviva kauśikaḥ||

Verse 39

अर्जुन उवाच। आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विन्दाम्यहं तथा। वलाकस्यानुसम्बद्धं नदीनां कौशिकस्य च।।

arjuna uvāca| ācakṣva bhagavannetadyathā vindāmyahaṃ tathā| valākasyānusambaddhaṃ nadīnāṃ kauśikasya ca||

Verse 40

वासुदेव उवाच। मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारत। यात्रार्थं पुत्रदाराणां मृगान्हन्ति न कामतः।।

vāsudeva uvāca| mṛgavyādho'bhavatkaścidbalāko nāma bhārata| yātrārthaṃ putradārāṇāṃ mṛgānhanti na kāmataḥ||

Verse 41

वृद्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान्। स्वधर्मनिरतो नित्यं संविभज्यानसूयकः।।

vṛddhau ca mātāpitarau bibhartyanyāṃśca saṃśritān| svadharmanirato nityaṃ saṃvibhajyānasūyakaḥ||

Verse 42

स कदाचिन्मृगप्रेप्सुर्नान्वविन्दन्मृगं क्वचित्। अथापश्यत्स पीवानं श्वापदं घ्राणचक्षुषम्।।

sa kadācinmṛgaprepsurnānvavindanmṛgaṃ kvacit| athāpaśyatsa pīvānaṃ śvāpadaṃ ghrāṇacakṣuṣam||

Verse 43

अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्वं तेन हतं तदा। अन्धे हते ततो व्योम्नः पुष्पवर्षं पपात च।।

adṛṣṭapūrvamapi tatsatvaṃ tena hataṃ tadā| andhe hate tato vyomnaḥ puṣpavarṣaṃ papāta ca||

Verse 44

अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम्। विमानमगमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया।।

apsarogītavāditrairnāditaṃ ca manoramam| vimānamagamatsvargānmṛgavyādhaninīṣayā||

Verse 45

तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन। तपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयम्भुवा।।

tadbhūtaṃ sarvabhūtānāmabhāvāya kilārjuna| tapastaptvā varaṃ prāptaṃ kṛtamandhaṃ svayambhuvā||

Verse 46

तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम्। बलाकोऽगात्स्वर्गलोकमेवं धर्मः सुदुर्विदः।।

taddhatvā sarvabhūtānāmabhāvakṛtaniścayam| balāko'gātsvargalokamevaṃ dharmaḥ sudurvidaḥ||

Verse 47

कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वीनो बहुश्रुतः। नदीनां सङ्गमे ग्रामाददूरे स किलावसत्।। अशत्रोः अशातनीयस्य अवध्यस्य।।

kauśiko'pyabhavadviprastapasvīno bahuśrutaḥ| nadīnāṃ saṅgame grāmādadūre sa kilāvasat|| aśatroḥ aśātanīyasya avadhyasya||

Verse 48

सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्द्वतम्। सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनञ्जय।।

satyaṃ mayā sadā vācyamiti tasyābhavaddvatam| satyavādīti vikhyātaḥ sa tadāsīddhanañjaya||

Verse 49

अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन्। तत्रापि दस्यवः क्रुद्धास्तानमार्गन्त यत्नतः।।

atha dasyubhayātkecittadā tadvanamāviśan| tatrāpi dasyavaḥ kruddhāstānamārganta yatnataḥ||

Verse 50

अथ कौशिकमभ्येत्य प्रोचुस्ते सत्यवादिनम्। कतरेण पथा याता भगवन्निति वै जनाः। सत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तद्वेत्थ शंस नः।।

atha kauśikamabhyetya procuste satyavādinam| katareṇa pathā yātā bhagavanniti vai janāḥ| satyena pṛṣṭaḥ prabrūhi yadi tadvettha śaṃsa naḥ||

Verse 51

श्रीकृष्ण उवाच। सत्यस्य त्वविभागज्ञः सत्यं तेभ्यः शशंस ह। बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्गहनमाश्रिताः। इति तान्ख्यापयामास तेभ्यस्तत्त्वं स कौशिकः।।

śrīkṛṣṇa uvāca| satyasya tvavibhāgajñaḥ satyaṃ tebhyaḥ śaśaṃsa ha| bahuvṛkṣalatāgulmametadgahanamāśritāḥ| iti tānkhyāpayāmāsa tebhyastattvaṃ sa kauśikaḥ||

Verse 52

ततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः। ततोऽधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः।। तपस्वीनः तपस्विनामिनः श्रेष्ठः।।

tataste tānsamāsādya krūrā jaghnuriti śrutiḥ| tato'dharmeṇa mahatā vāgduruktena kauśikaḥ|| tapasvīnaḥ tapasvināminaḥ śreṣṭhaḥ||

Verse 53

गतः सुकष्टं निरयं धर्मसूक्ष्मेष्वतत्त्ववित्। दृष्टपूर्वश्रुतो मूढो धर्माणामविशारदः।।

gataḥ sukaṣṭaṃ nirayaṃ dharmasūkṣmeṣvatattvavit| dṛṣṭapūrvaśruto mūḍho dharmāṇāmaviśāradaḥ||

Verse 54

वृद्धानपृच्छन्सन्देहानन्धः श्वभ्रमिवर्च्छति।।

vṛddhānapṛcchansandehānandhaḥ śvabhramivarcchati||

Verse 55

तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति। दुष्करं प्रतिसंख्यानं कार्त्स्न्येनात्र व्यवस्थितिः।।

tatra te lakṣaṇoddeśaḥ kaścideva bhaviṣyati| duṣkaraṃ pratisaṃkhyānaṃ kārtsnyenātra vyavasthitiḥ||

Verse 56

सत्यं धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः। न च पार्थाभ्यसूयामि नैतत्सर्वत्र शिष्यते।।

satyaṃ dharma iti hyeke vadanti bahavo janāḥ| na ca pārthābhyasūyāmi naitatsarvatra śiṣyate||

Verse 57

श्रुतिस्तु धार्या इत्येके वदन्ति बहवो जनाः। न त्वेतत्प्रत्यसूयामि तत्र सर्वं विधीयते।। यथा चाल्पश्रुतो मूढो धर्माणामविभागवित्। वृद्धानपृष्ट्वा सन्देहं महच्छ्वभ्रमिहार्हति। इति ङ. पाठः।।

śrutistu dhāryā ityeke vadanti bahavo janāḥ| na tvetatpratyasūyāmi tatra sarvaṃ vidhīyate|| yathā cālpaśruto mūḍho dharmāṇāmavibhāgavit| vṛddhānapṛṣṭvā sandehaṃ mahacchvabhramihārhati| iti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 58

यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः। अहिंसार्थाय हिंस्राणां धर्मप्रवचनं कृतम्। धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः।।

yatsyādahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ| ahiṃsārthāya hiṃsrāṇāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam| dhāraṇāddharmamityāhurdharmo dhārayate prajāḥ||

Verse 59

प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्। यस्मात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः।।

prabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam| yasmātprabhavasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ||

Verse 60

येऽन्यायेन जिगीषन्तो धर्मं पृच्छन्ति मानवाः। अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथञ्चन।।

ye'nyāyena jigīṣanto dharmaṃ pṛcchanti mānavāḥ| akūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathañcana||

Verse 61

अवश्यं कूजितव्ये ह शङ्केरन्वाप्यकूजनात्। येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धर्मं पृच्छन्ति कस्यचित्। श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विनिश्चित्म्।।

avaśyaṃ kūjitavye ha śaṅkeranvāpyakūjanāt| ye'nyāyena jihīrṣanto dharmaṃ pṛcchanti kasyacit| śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi viniścitm||

Verse 62

प्राणात्यये विवाहे वा सर्वजात्या महाभये। सर्वस्वस्य च लोपे वा वक्तव्यमनृतं भवेत्।। तत्र ते लक्षणोद्वेशात्कश्चिदत्र भविष्यति इति क.ड.पाठः। दुष्करं परमं ज्ञानं तर्केणानुव्यवस्याति इति ड.पाठः। दुष्करं प्रतिसङ्ख्यानं कार्त्स्न्येनास्य व्यवस्यति इति व.घ.ड.पाठः। श्रुतेर्धर्म इति ह्येके इति ड.पाठः।।

prāṇātyaye vivāhe vā sarvajātyā mahābhaye| sarvasvasya ca lope vā vaktavyamanṛtaṃ bhavet|| tatra te lakṣaṇodveśātkaścidatra bhaviṣyati iti ka.ḍa.pāṭhaḥ| duṣkaraṃ paramaṃ jñānaṃ tarkeṇānuvyavasyāti iti ḍa.pāṭhaḥ| duṣkaraṃ pratisaṅkhyānaṃ kārtsnyenāsya vyavasyati iti va.gha.ḍa.pāṭhaḥ| śruterdharma iti hyeke iti ḍa.pāṭhaḥ||

Verse 63

अधर्मं हि न पश्यन्ति मृषोद्यं तत्र पण्डिताः। सर्वथाऽभिवदेत्तत्तु नानृतं स्याद्विचक्षणः।। प्राणात्यये विधाहे वा सर्वज्ञातिवधात्यये। नर्मण्यभिप्रवृत्ते वा न च प्रोक्तं मृषा भवेत् इति झ.ङ.पाठः।।

adharmaṃ hi na paśyanti mṛṣodyaṃ tatra paṇḍitāḥ| sarvathā'bhivadettattu nānṛtaṃ syādvicakṣaṇaḥ|| prāṇātyaye vidhāhe vā sarvajñātivadhātyaye| narmaṇyabhipravṛtte vā na ca proktaṃ mṛṣā bhavet iti jha.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 64

यः स्तेनैः सह सम्बन्धो मुच्यते शपथादपि। भवेत्तत्रानृतं श्रेयः सत्यादिति विचारितम्।। अधर्मं नात्र पश्यन्ति धर्मतत्वार्थदर्शिनः इति ङ.पाठः।।

yaḥ stenaiḥ saha sambandho mucyate śapathādapi| bhavettatrānṛtaṃ śreyaḥ satyāditi vicāritam|| adharmaṃ nātra paśyanti dharmatatvārthadarśinaḥ iti ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 65

न च तेभ्यो धनं देयं सत्यादिति कथञ्चन। पापेभ्योऽपि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्। तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्‌वा नानृतवाग्भवेत्।। यः स्तेनैः सह सम्बन्धान्मुच्यते शपथैरपि। श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्सत्यमविचारितम्। इति ङ. पाठः।।

na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ satyāditi kathañcana| pāpebhyo'pi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet| tasmāddharmārthamanṛtamukt‌vā nānṛtavāgbhavet|| yaḥ stenaiḥ saha sambandhānmucyate śapathairapi| śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ tatsatyamavicāritam| iti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 66

एष ते लक्षणोद्देशो मयोद्दिष्टो यथाविधि। एतज्ज्ञात्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः।।

eṣa te lakṣaṇoddeśo mayoddiṣṭo yathāvidhi| etajjñātvā brūhi pārtha yadi vadhyo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 67

अर्जुन उवाच। यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महायशाः।।

arjuna uvāca| yathā brūyānmahāprājño yathā brūyānmahāyaśāḥ||

Verse 68

सुहृद्ब्रूयाद्यथाऽस्माकं तथोक्तं वचनं त्वया। भवान्मातृसमोऽस्माकं भवान्पितृसमोऽपि च। गतिश्च परमा कृष्ण त्वमेव च परायणम्।।

suhṛdbrūyādyathā'smākaṃ tathoktaṃ vacanaṃ tvayā| bhavānmātṛsamo'smākaṃ bhavānpitṛsamo'pi ca| gatiśca paramā kṛṣṇa tvameva ca parāyaṇam||

Verse 69

न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित्। तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम्।।

na hi te triṣu lokeṣu vidyate'viditaṃ kvacit| tasmādbhavānparaṃ dharmaṃ veda sarvaṃ yathātatham||

Verse 70

अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम्। अधर्मयुक्ते संयोगे ब्रूहि किञ्चिदनुग्रहम्।। शक्ये सति कथञ्चन इति ङ. पाठः।।

avadhyaṃ pāṇḍavaṃ manye dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| adharmayukte saṃyoge brūhi kiñcidanugraham|| śakye sati kathañcana iti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 71

इदं चापरमत्रैव ब्रूहि तत्त्वं विवक्षितम्।।

idaṃ cāparamatraiva brūhi tattvaṃ vivakṣitam||

Verse 72

जानासि दाशार्ह मम व्रतं तु यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषु। अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ यो मत्तोऽस्त्रे वीर्यतो वा विशिष्टः।। यत् गुरुस्त्वमिति प्रोक्तस्तत् अवधेन शंस्त्रपातनमन्तरेणैव वधः वधकरं भवतीत्यर्थः।।

jānāsi dāśārha mama vrataṃ tu yo māṃ brūyātkaścana mānuṣeṣu| anyasmai tvaṃ gāṇḍivaṃ dehi pārtha yo matto'stre vīryato vā viśiṣṭaḥ|| yat gurustvamiti proktastat avadhena śaṃstrapātanamantareṇaiva vadhaḥ vadhakaraṃ bhavatītyarthaḥ||

Verse 73

हन्यामहं केशव तं प्रसह्य भीमो हन्यात्तूवरकेति चोक्तः। वन्मां राजा ह्युक्तवांस्ते समक्षं धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिवीरे।।

hanyāmahaṃ keśava taṃ prasahya bhīmo hanyāttūvaraketi coktaḥ| vanmāṃ rājā hyuktavāṃste samakṣaṃ dhanurdehītyasakṛdvṛṣṇivīre||

Verse 74

तं हन्यां चेत्केशव जीवलोके स्थाता नाहं कालमप्यल्पमात्रम्। ध्यात्वा नूनं ह्येनसा चापि मुक्तो वधं राज्ञो भ्रष्टवीर्यो विचेताः।। अनुग्रहं अवधेन प्रतिज्ञारक्षणम्।।

taṃ hanyāṃ cetkeśava jīvaloke sthātā nāhaṃ kālamapyalpamātram| dhyātvā nūnaṃ hyenasā cāpi mukto vadhaṃ rājño bhraṣṭavīryo vicetāḥ|| anugrahaṃ avadhena pratijñārakṣaṇam||

Verse 75

यथा प्रतिज्ञा मम लोकबुद्धौ भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ। यथा जीवत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण तथा बुद्धिं दातुमप्यर्हसि त्वम्।।

yathā pratijñā mama lokabuddhau bhavetsatyā dharmabhṛtāṃ variṣṭha| yathā jīvatpāṇḍavo'haṃ ca kṛṣṇa tathā buddhiṃ dātumapyarhasi tvam||

Verse 76

वासुदेव उवाच। राजा श्रान्तो विक्षतो दुःखितश्च कर्णेन सह्ख्ये निशितैर्बाणसङ्घैः। यश्चानिशं सूतपुत्रेण वीर शरैर्भृशं ताडितो युध्यमानः।।

vāsudeva uvāca| rājā śrānto vikṣato duḥkhitaśca karṇena sahkhye niśitairbāṇasaṅghaiḥ| yaścāniśaṃ sūtaputreṇa vīra śarairbhṛśaṃ tāḍito yudhyamānaḥ||

Verse 77

अतस्त्वमेतेन सरोषमुक्तो दुःखान्वितेनेदमयुक्तरूपम्। अकोपितो ह्येष यदि स्म सङ्ख्ये कर्णं न हन्यादिति चाब्रवीत्सः।।

atastvametena saroṣamukto duḥkhānvitenedamayuktarūpam| akopito hyeṣa yadi sma saṅkhye karṇaṃ na hanyāditi cābravītsaḥ||

Verse 78

जानाति तं पाण्डव एष चापि पापं लोके कर्णमसह्यमन्यैः। ततस्त्वमुक्तो भृशरोषितेन राज्ञा समक्षं परुषाणि पार्थ।। तं हन्यामिति स्थाता न न स्थास्ये। एनसा मुक्तोपि कृतप्रायश्चित्तोऽपि न स्थास्ये इत्यर्थः। किं कृत्वा राज्ञो वधं ध्यात्वा।।

jānāti taṃ pāṇḍava eṣa cāpi pāpaṃ loke karṇamasahyamanyaiḥ| tatastvamukto bhṛśaroṣitena rājñā samakṣaṃ paruṣāṇi pārtha|| taṃ hanyāmiti sthātā na na sthāsye| enasā muktopi kṛtaprāyaścitto'pi na sthāsye ityarthaḥ| kiṃ kṛtvā rājño vadhaṃ dhyātvā||

Verse 79

नित्योद्युक्ते सततं चाप्रसह्ये कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम्। तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्यु-- रेवं बुद्धिः पार्थिवे धर्मपुत्रे।। समक्षं आवयोरिति शेषः।।

nityodyukte satataṃ cāprasahye karṇe dyūtaṃ hyadya raṇe nibaddham| tasminhate kuravo nirjitāḥ syu-- revaṃ buddhiḥ pārthive dharmaputre|| samakṣaṃ āvayoriti śeṣaḥ||

Verse 80

ततो बधं नार्हति धर्मपुत्र-- स्त्वया प्रतिज्ञाऽर्जुन पालनीया। जीवन्नयं येन मृतो भवेद्धि तन्मे निबोधेह तवानुरूपम्।।

tato badhaṃ nārhati dharmaputra-- stvayā pratijñā'rjuna pālanīyā| jīvannayaṃ yena mṛto bhaveddhi tanme nibodheha tavānurūpam||

Verse 81

यदा मानं लभते माननार्ह-- स्तदा स वै जीवति जीवलोके। यदाऽवमानं लभते महान्तं तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः।।

yadā mānaṃ labhate mānanārha-- stadā sa vai jīvati jīvaloke| yadā'vamānaṃ labhate mahāntaṃ tadā jīvanmṛta ityucyate saḥ||

Verse 82

सम्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव त्वया च भीमेन तथा यमाभ्याम्। वृद्धैश्च लोके पुरुषैश्च शूरै-- स्तस्यापमानं कलया प्रयुङ्क्ष्व।।

sammānitaḥ pārthivo'yaṃ sadaiva tvayā ca bhīmena tathā yamābhyām| vṛddhaiśca loke puruṣaiśca śūrai-- stasyāpamānaṃ kalayā prayuṅkṣva||

Verse 83

त्वमित्यत्रभवन्तं हि ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम्। त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत।। कर्णे पणीकृते। द्युतं युद्धरूपम्।।

tvamityatrabhavantaṃ hi brūhi pārtha yudhiṣṭhiram| tvamityukto hi nihato gururbhavati bhārata|| karṇe paṇīkṛte| dyutaṃ yuddharūpam||

Verse 84

एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे। अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैनं कुरूद्वह।। अत्र भवन्तं मान्यं त्वमिति ब्रूहि।।

evamācara kaunteya dharmarāje yudhiṣṭhire| adharmayuktaṃ saṃyogaṃ kuruṣvainaṃ kurūdvaha|| atra bhavantaṃ mānyaṃ tvamiti brūhi||

Verse 85

अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः। अविचार्यैव कार्यैषा श्रेयस्कामैर्नरैः सदा।।

atharvāṅgirasī hyeṣā śrutīnāmuttamā śrutiḥ| avicāryaiva kāryaiṣā śreyaskāmairnaraiḥ sadā||

Verse 86

अवधेन वधः प्रोक्तो यद्गुरुस्त्वमिति प्रभुः। तद्ब्रूहि त्वं यन्मयोक्तं धर्मराजस्य धर्मवित्।। एवं पूज्यावमानरूपं संयोगं आत्मनानुष्ठितं कुरुष्व।।

avadhena vadhaḥ prokto yadgurustvamiti prabhuḥ| tadbrūhi tvaṃ yanmayoktaṃ dharmarājasya dharmavit|| evaṃ pūjyāvamānarūpaṃ saṃyogaṃ ātmanānuṣṭhitaṃ kuruṣva||

Verse 87

यदा ह्यं पाण्डव धर्मराज-- सत्वत्तोऽयुक्तं लप्स्यते चैव साधु। ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चा-- च्छ्रेयो ब्रूयात्सान्त्वयुक्तं हितं च।।

yadā hyaṃ pāṇḍava dharmarāja-- satvatto'yuktaṃ lapsyate caiva sādhu| tato'sya pādāvabhivādya paścā-- cchreyo brūyātsāntvayuktaṃ hitaṃ ca||

Verse 88

भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु कुर्याद्राजा धर्ममार्गानुसारी। मुक्तोऽनृताद्वातृवधाच्च पापा-- द्धृष्टः कर्णं त्वं जहि पार्थ पश्चात्।।

bhrātā prājñastava kopaṃ na jātu kuryādrājā dharmamārgānusārī| mukto'nṛtādvātṛvadhācca pāpā-- ddhṛṣṭaḥ karṇaṃ tvaṃ jahi pārtha paścāt||