Adhyaya 69

Verse 1

युधिष्ठिरेण कर्णशरविक्षतस्यात्मनो दिदृक्षया स्वशिबिरमुपागतौ कृष्णार्जुनौ दृष्ट्वा पार्थेन राधेयस्य वधभ्रमेण पार्थस्य प्रशंसनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। [अथोपयातौ पृथुलोहिताक्षौ शराचिताङ्गौ रुधिरप्रदिग्धौ। समीक्ष्य सेनाग्रनरप्रवीरौ युधिष्ठिरो वाक्यमिदं बभाषे।।]

yudhiṣṭhireṇa karṇaśaravikṣatasyātmano didṛkṣayā svaśibiramupāgatau kṛṣṇārjunau dṛṣṭvā pārthena rādheyasya vadhabhrameṇa pārthasya praśaṃsanam|| 1 || sañjaya uvāca| [athopayātau pṛthulohitākṣau śarācitāṅgau rudhirapradigdhau| samīkṣya senāgranarapravīrau yudhiṣṭhiro vākyamidaṃ babhāṣe||]

Verse 2

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा सहितौ केशवार्जुनौ। हतमाधिरथिं मेने सङ्ख्ये गाण्डीवधन्वना।।

tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā sahitau keśavārjunau| hatamādhirathiṃ mene saṅkhye gāṇḍīvadhanvanā||

Verse 3

तावभ्यनन्दत्कौन्तेयः साम्ना परमवल्गुना। स्मितपूर्वममित्रघ्न पूजयन्भरतर्पभ।।

tāvabhyanandatkaunteyaḥ sāmnā paramavalgunā| smitapūrvamamitraghna pūjayanbharatarpabha||

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच। स्वागतं देवकीपुत्र स्वागतं ते धनञ्जय। प्रियं मे दर्शनं वाढं युवयोर्नरसिंहयोः।।

yudhiṣṭhira uvāca| svāgataṃ devakīputra svāgataṃ te dhanañjaya| priyaṃ me darśanaṃ vāḍhaṃ yuvayornarasiṃhayoḥ||

Verse 5

अरिष्टयोरक्षतयोः कर्णं हत्वा महारथम्। आशीविपसमं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे एकोनसप्ततितमोऽध्यायः।। 69 ।।

ariṣṭayorakṣatayoḥ karṇaṃ hatvā mahāratham| āśīvipasamaṃ yuddhe sarvaśastraviśāradam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 69 ||

Verse 6

अग्रगं धार्तराष्ट्राणां सर्वेषां शर्म वर्म च। रक्षितं वृषसेनेन सुपेणेन च धन्विना।।

agragaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāṃ śarma varma ca| rakṣitaṃ vṛṣasenena supeṇena ca dhanvinā||

Verse 7

अनुज्ञातं महावीर्यं रामेणास्त्रे सुदुर्जयम्। अग्र्यं सर्वस्य लोकस्य रथिनं लोकविश्रुतम्।। अरिष्टयोः शुभयोः।।

anujñātaṃ mahāvīryaṃ rāmeṇāstre sudurjayam| agryaṃ sarvasya lokasya rathinaṃ lokaviśrutam|| ariṣṭayoḥ śubhayoḥ||

Verse 8

त्रातारं धार्तराष्ट्राणां गन्तारं वाहिनीमुखे। हन्तारं परसैन्यानाममित्रगणमर्दनम्।।

trātāraṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ gantāraṃ vāhinīmukhe| hantāraṃ parasainyānāmamitragaṇamardanam||

Verse 9

दुर्योधनहिते युक्तमस्मद्दुःखाय चोद्यतम्। अप्रधृष्यं महायुद्धे देवैरपि सवासवैः।।

duryodhanahite yuktamasmadduḥkhāya codyatam| apradhṛṣyaṃ mahāyuddhe devairapi savāsavaiḥ||

Verse 10

अनलानिलयोस्तुल्यं तेजसा च बलेन च। पातालमिव गम्भीरं सुहृदां नन्दिवर्धनम्।। अनुज्ञातं अनुगृहीतम्।।

analānilayostulyaṃ tejasā ca balena ca| pātālamiva gambhīraṃ suhṛdāṃ nandivardhanam|| anujñātaṃ anugṛhītam||

Verse 11

अन्तकं मम मित्राणां हत्वा कर्णं महामृधे। दिष्ट्या युवामनुप्राप्तौ हत्वाऽसुरमिवामरौ।।

antakaṃ mama mitrāṇāṃ hatvā karṇaṃ mahāmṛdhe| diṣṭyā yuvāmanuprāptau hatvā'suramivāmarau||

Verse 12

तेन युद्धमभीतेन मयाऽद्याप्यच्युतार्जुनौ। कृतं घोरं महाबाहू धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः। अन्तकेनेव क्रुद्धेन प्रजाः सर्वा जिघांसता।।

tena yuddhamabhītena mayā'dyāpyacyutārjunau| kṛtaṃ ghoraṃ mahābāhū dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ| antakeneva kruddhena prajāḥ sarvā jighāṃsatā||

Verse 13

तेन केतुश्च मे च्छिन्नो हतौ च पार्ष्णिसारथी। हतवाहः कृतश्चास्मि युयुधानस्य पश्यतः।। अनलानिलयोरिति क्रमात्तेजोबलाभ्याम्।।

tena ketuśca me cchinno hatau ca pārṣṇisārathī| hatavāhaḥ kṛtaścāsmi yuyudhānasya paśyataḥ|| analānilayoriti kramāttejobalābhyām||

Verse 14

धृष्टद्युम्नस्य यमयोर्वीरस्य च शिखण्डिनः। पश्यतां द्रौपदेयानां शतद्रोश्च महात्मनः।।

dhṛṣṭadyumnasya yamayorvīrasya ca śikhaṇḍinaḥ| paśyatāṃ draupadeyānāṃ śatadrośca mahātmanaḥ||

Verse 15

एताञ्जित्वा महावीर्यः कर्णः शत्रुगणान्बहून्। जितवान्मां महाबाहो यतमानो महारणे।।

etāñjitvā mahāvīryaḥ karṇaḥ śatrugaṇānbahūn| jitavānmāṃ mahābāho yatamāno mahāraṇe||

Verse 16

अनुसृत्य च मां युद्धे परुषाण्युक्तवान्बहु। तत्र तत्र युधां श्रेष्ठ परिभूय न संशयः।।

anusṛtya ca māṃ yuddhe paruṣāṇyuktavānbahu| tatra tatra yudhāṃ śreṣṭha paribhūya na saṃśayaḥ||

Verse 17

भीमसेनप्रभावात्तु यज्जीवामि धनञ्जय। बहुनात्र किमुक्तेन हते सोढुं समुत्सहे।। अपसव्यः कृतश्चास्मि इति ख.घ.पाठः।।

bhīmasenaprabhāvāttu yajjīvāmi dhanañjaya| bahunātra kimuktena hate soḍhuṃ samutsahe|| apasavyaḥ kṛtaścāsmi iti kha.gha.pāṭhaḥ||

Verse 18

त्रयोदशाहं वर्षाणि यस्माद्भीतो धनञ्जय। न स्म निद्रां लभे रात्रौ न चाहनि सुखं क्वचित्।।

trayodaśāhaṃ varṣāṇi yasmādbhīto dhanañjaya| na sma nidrāṃ labhe rātrau na cāhani sukhaṃ kvacit||

Verse 19

तस्य द्वेषेण संयुक्तः परिदह्ये धनञ्जय। आत्मनो मरणं जानन्वाध्रीणस इव द्विजः।। नाहं तं सोढुमुत्सहे इति क.ङ.पाठः।।

tasya dveṣeṇa saṃyuktaḥ paridahye dhanañjaya| ātmano maraṇaṃ jānanvādhrīṇasa iva dvijaḥ|| nāhaṃ taṃ soḍhumutsahe iti ka.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 20

तस्यायमगमत्कालश्चिन्तयानस्य मे चिरम्। कथं कर्णो मया शक्यो युद्धे क्षपयितुं भवेत्।।

tasyāyamagamatkālaścintayānasya me ciram| kathaṃ karṇo mayā śakyo yuddhe kṣapayituṃ bhavet||

Verse 21

जाग्रत्स्वपंश्च कौन्तेय कर्णमेव स्मराह्यहम्। पश्यामि तत्रतत्रैव कर्णभूतमिदं जगत्।।

jāgratsvapaṃśca kaunteya karṇameva smarāhyaham| paśyāmi tatratatraiva karṇabhūtamidaṃ jagat||

Verse 22

यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णाद्भीतो धनञ्जय। तत्र तत्र हि पश्यामि कर्णमेवाग्रतः स्थितम्।।

yatra yatra hi gacchāmi karṇādbhīto dhanañjaya| tatra tatra hi paśyāmi karṇamevāgrataḥ sthitam||

Verse 23

सोऽहं तेनैव वीरेण समरेष्वपलायिना। सहयः सरथः पार्थ जित्वा जीवन्विसर्जितः।।

so'haṃ tenaiva vīreṇa samareṣvapalāyinā| sahayaḥ sarathaḥ pārtha jitvā jīvanvisarjitaḥ||

Verse 24

को नु मे जीवितेनार्थो राज्येनार्थो भवेत्पुनः। ममैवं विक्षतस्याद्य कर्णेनाहवशोभिना।।

ko nu me jīvitenārtho rājyenārtho bhavetpunaḥ| mamaivaṃ vikṣatasyādya karṇenāhavaśobhinā||

Verse 25

न प्राप्तपूर्वं यद्भीष्मात्कृपाद्द्रोणाच्च संयुगे। तत्प्राप्तमद्य मे युद्धे सूतपुत्रान्महारथात्।।

na prāptapūrvaṃ yadbhīṣmātkṛpāddroṇācca saṃyuge| tatprāptamadya me yuddhe sūtaputrānmahārathāt||

Verse 26

स त्वां पृच्छामि कौन्तेय यथा न कुशलस्तथा। तन्ममाचक्ष्व कार्त्स्न्येन यथा कर्णो हतस्त्वया।। कृष्णग्रीवो रक्तशिराः श्वेतपक्षो विहगमः। स वै वाध्रीणसः प्रोक्तो याज्ञिकैः पितृकर्मणीति प्राञ्चः। वाघ्रीणस इव द्विप इति झ.पाठः।।

sa tvāṃ pṛcchāmi kaunteya yathā na kuśalastathā| tanmamācakṣva kārtsnyena yathā karṇo hatastvayā|| kṛṣṇagrīvo raktaśirāḥ śvetapakṣo vihagamaḥ| sa vai vādhrīṇasaḥ prokto yājñikaiḥ pitṛkarmaṇīti prāñcaḥ| vāghrīṇasa iva dvipa iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 27

शक्रतुल्यबलो युद्धे यमतुल्यः पराक्रमे। रामतुल्यस्तथास्त्रेषु स कथं ते निषूदितः।।

śakratulyabalo yuddhe yamatulyaḥ parākrame| rāmatulyastathāstreṣu sa kathaṃ te niṣūditaḥ||

Verse 28

महारथसमाख्यातः सर्वयुद्धविशारदः। धनुर्धराणां प्रवरः सर्वेषां वै सदार्जुन।।

mahārathasamākhyātaḥ sarvayuddhaviśāradaḥ| dhanurdharāṇāṃ pravaraḥ sarveṣāṃ vai sadārjuna||

Verse 29

पूजितो धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण विशाम्पते। त्वदर्थमेव राधेयः स कथं निहतस्त्वया।।

pūjito dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa viśāmpate| tvadarthameva rādheyaḥ sa kathaṃ nihatastvayā||

Verse 30

धार्तराष्ट्रस्य योद्धारः सर्व एव सदार्जुन। तव मृत्युं रणे कर्णं मन्यन्ते पुरुषर्षभ।।

dhārtarāṣṭrasya yoddhāraḥ sarva eva sadārjuna| tava mṛtyuṃ raṇe karṇaṃ manyante puruṣarṣabha||

Verse 31

स त्वया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निषूदितः। तन्ममाचक्ष्व कौन्तेय यथा कर्णो हतस्त्वया।।

sa tvayā puruṣavyāghra kathaṃ yuddhe niṣūditaḥ| tanmamācakṣva kaunteya yathā karṇo hatastvayā||

Verse 32

सोत्सेधमस्य च शिरः पश्यतां सुहृदां हृतम्। त्वया पुरुषशार्दूल सिंहेनेव यथा रुरोः।।

sotsedhamasya ca śiraḥ paśyatāṃ suhṛdāṃ hṛtam| tvayā puruṣaśārdūla siṃheneva yathā ruroḥ||

Verse 33

सर्वा दिशः पर्यपतत्त्वदर्थं त्वां सूतपुत्रः समरे परीप्सन्। दित्सन्नृणां शकटं रत्नपूर्णं कथं त्वयासौ निहतोऽद्य कर्णः।।

sarvā diśaḥ paryapatattvadarthaṃ tvāṃ sūtaputraḥ samare parīpsan| ditsannṛṇāṃ śakaṭaṃ ratnapūrṇaṃ kathaṃ tvayāsau nihato'dya karṇaḥ||

Verse 34

त्वया रणे निहतः सूतपुत्रः कच्चित्कृतं मे परमं त्वयाद्य प्रियं रणे सूतपुत्रं निहत्य।।

tvayā raṇe nihataḥ sūtaputraḥ kaccitkṛtaṃ me paramaṃ tvayādya priyaṃ raṇe sūtaputraṃ nihatya||

Verse 35

सर्वा दिशः पर्यपतत्त्वदर्थं मुदान्वितो गर्वितः सूतपुत्रः। स शूरमानी समरे समेत्य कच्चित्त्वया निहतः सूतपुत्रः।।

sarvā diśaḥ paryapatattvadarthaṃ mudānvito garvitaḥ sūtaputraḥ| sa śūramānī samare sametya kaccittvayā nihataḥ sūtaputraḥ||

Verse 36

राज्यं परं हस्तिगवाश्वयुक्तं रथं दित्सुर्यः परेभ्यस्त्वर्दर्थे। त्वया रणे स्पर्धते यः स पापः कच्चित्त्वया निहतः पापबुद्धिः।।

rājyaṃ paraṃ hastigavāśvayuktaṃ rathaṃ ditsuryaḥ parebhyastvardarthe| tvayā raṇe spardhate yaḥ sa pāpaḥ kaccittvayā nihataḥ pāpabuddhiḥ||

Verse 37

योऽसौ नित्यं शौर्यमदेन मत्तो विकत्थते संसदि कौरवाणाम्। प्रीत्यर्थं वै तात सुयोधनस्य कच्चित्स पापो निहतस्त्वयाद्य।।

yo'sau nityaṃ śauryamadena matto vikatthate saṃsadi kauravāṇām| prītyarthaṃ vai tāta suyodhanasya kaccitsa pāpo nihatastvayādya||

Verse 38

कच्चित्समागम्य धनुःप्रमुक्तै-- स्त्वत्प्रेषितैर्लोहमयैर्विहंगैः। शेते भिन्नः पांसुषु सूतपुत्रः कच्चिद्भग्रौ धार्तराष्ट्रस्य बाहू।। यथा नः कुशलं तथा इति क.ङ.पाठः।।

kaccitsamāgamya dhanuḥpramuktai-- stvatpreṣitairlohamayairvihaṃgaiḥ| śete bhinnaḥ pāṃsuṣu sūtaputraḥ kaccidbhagrau dhārtarāṣṭrasya bāhū|| yathā naḥ kuśalaṃ tathā iti ka.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 39

योऽसौ सदा श्लाघते राजमध्ये दुर्योधनं हर्षयन्दर्पयुक्तः। हन्ताऽस्मि सर्वानिति पाण्डुपुत्रा-- नहं हन्ता फल्गुनस्येति मोहात्।। विहङ्गैर्वाणैः।।

yo'sau sadā ślāghate rājamadhye duryodhanaṃ harṣayandarpayuktaḥ| hantā'smi sarvāniti pāṇḍuputrā-- nahaṃ hantā phalgunasyeti mohāt|| vihaṅgairvāṇaiḥ||

Verse 40

कच्चिद्वचोऽस्य वितथं त्वया कृतं यत्तत्प्रियामवदत्तात कर्णः। सभामथ्ये रूक्षमनेकरूपं धिक्पाण्डवानपतिस्त्वं हि कृष्णे।।

kaccidvaco'sya vitathaṃ tvayā kṛtaṃ yattatpriyāmavadattāta karṇaḥ| sabhāmathye rūkṣamanekarūpaṃ dhikpāṇḍavānapatistvaṃ hi kṛṣṇe||

Verse 41

कच्चिद्भुवं शत्रुरयं महात्मा ह्यधारयद्द्वादश यः समास्तु। कर्णो व्रतं घोरममित्रसाहो दुर्योधनस्यार्थनिविष्टबुद्धिः।।

kaccidbhuvaṃ śatrurayaṃ mahātmā hyadhārayaddvādaśa yaḥ samāstu| karṇo vrataṃ ghoramamitrasāho duryodhanasyārthaniviṣṭabuddhiḥ||

Verse 42

पादौ न धावे यावदहं न हन्मि धनञ्जयं समरेषूग्रवेगम्। कच्चिद्रणे फल्गुन तं निहत्य कच्चिद्व्रतं तस्य भग्नं त्वयाऽद्य।।

pādau na dhāve yāvadahaṃ na hanmi dhanañjayaṃ samareṣūgravegam| kaccidraṇe phalguna taṃ nihatya kaccidvrataṃ tasya bhagnaṃ tvayā'dya||

Verse 43

योऽसौ कृष्णामब्रवीद्दुष्टबुद्धिः कर्णः सभायां कुरुवीरमध्ये। किं पाण्डवांस्त्वं न जहासि कृष्णे सुदुर्बलान्पतितान्हीनसत्वान्।।

yo'sau kṛṣṇāmabravīdduṣṭabuddhiḥ karṇaḥ sabhāyāṃ kuruvīramadhye| kiṃ pāṇḍavāṃstvaṃ na jahāsi kṛṣṇe sudurbalānpatitānhīnasatvān||

Verse 44

योऽसौ कर्णः प्रत्यजानात्त्वदर्थे नाहं हत्वा सह कृष्णेन पार्थम्। इहोपयातेति स पापबुद्धिः कच्चिच्छेते शरसम्भिन्नगात्रः।।

yo'sau karṇaḥ pratyajānāttvadarthe nāhaṃ hatvā saha kṛṣṇena pārtham| ihopayāteti sa pāpabuddhiḥ kaccicchete śarasambhinnagātraḥ||

Verse 45

कच्चित्सङ्ग्रामो विदितो वै तवायं समागमे सृञ्जय कौरवाणाम्। येनावस्थामीदृशीं प्रापितोऽहं कच्चित्त्वया सोऽद्य हतो दुरात्मा।।

kaccitsaṅgrāmo vidito vai tavāyaṃ samāgame sṛñjaya kauravāṇām| yenāvasthāmīdṛśīṃ prāpito'haṃ kaccittvayā so'dya hato durātmā||

Verse 46

कच्चित्त्वया तस्य सुमन्दबुद्धे-- र्गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैर्ज्वलद्भिः। सकुण्डलं भानुमदुत्तमाङ्गं

kaccittvayā tasya sumandabuddhe-- rgāṇḍīvamuktairviśikhairjvaladbhiḥ| sakuṇḍalaṃ bhānumaduttamāṅgaṃ

Verse 47

यत्तन्मया बाणसमर्पितेन ध्यातोऽसि कर्णस्य वधाय वीर। तन्मे त्वया कच्चिदमोघमद्य ध्यानं कृतं कर्णनिपातनेन।। श्वाघते आत्मानमिति शेषः।।

yattanmayā bāṇasamarpitena dhyāto'si karṇasya vadhāya vīra| tanme tvayā kaccidamoghamadya dhyānaṃ kṛtaṃ karṇanipātanena|| śvāghate ātmānamiti śeṣaḥ||

Verse 48

यद्दर्पपूर्णः स सुयोधनोऽस्मा-- न्दिधक्षते कर्णसमाश्रयेण। कच्चित्त्वया सोऽद्य समाश्रयोऽस्य भग्नः पराक्रम्य सुयोधनस्य।।

yaddarpapūrṇaḥ sa suyodhano'smā-- ndidhakṣate karṇasamāśrayeṇa| kaccittvayā so'dya samāśrayo'sya bhagnaḥ parākramya suyodhanasya||

Verse 49

यो नः पुरा षण्ढतिलानवोच-- त्सभामध्ये कौरवाणां समक्षम्। स दुर्मतिः कच्चिदुपेत्य सङ्ख्ये त्वया हतः सूतपुत्रोऽत्यमर्षी।।

yo naḥ purā ṣaṇḍhatilānavoca-- tsabhāmadhye kauravāṇāṃ samakṣam| sa durmatiḥ kaccidupetya saṅkhye tvayā hataḥ sūtaputro'tyamarṣī||

Verse 50

यः प्राहिणोत्सूतपुत्रो दुरात्मा कृष्णां जितां सौबलेहानयेति। स मन्दबुद्धिर्निहतः प्रसह्य वैकर्तनस्त्वद्य कच्चिन्महात्मन्।।

yaḥ prāhiṇotsūtaputro durātmā kṛṣṇāṃ jitāṃ saubalehānayeti| sa mandabuddhirnihataḥ prasahya vaikartanastvadya kaccinmahātman||

Verse 51

यः शस्त्रभृच्छ्रेष्ठतमं पृथिव्यां पितामहं व्याक्षिपदल्पचेताः। सङ्ख्यायमानोऽर्धरथः स कच्चि-- त्त्वयां हतोऽद्याधिरथिर्महात्मन्।।

yaḥ śastrabhṛcchreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ pitāmahaṃ vyākṣipadalpacetāḥ| saṅkhyāyamāno'rdharathaḥ sa kacci-- ttvayāṃ hato'dyādhirathirmahātman||

Verse 52

अमर्षजं निकृतिसमीरणेरितं हृदि स्थितं ज्वलनमिमं सदा मम। हतो मया सोऽद्य समेत्य कर्ण इति ब्रुवन्प्रशमयसेऽद्य फल्गुन।।

amarṣajaṃ nikṛtisamīraṇeritaṃ hṛdi sthitaṃ jvalanamimaṃ sadā mama| hato mayā so'dya sametya karṇa iti bruvanpraśamayase'dya phalguna||

Verse 69

बाणेभ्यः समर्पितेन कर्णबाणैरत्यन्तं प्रविद्धेनेत्यर्थः।।

bāṇebhyaḥ samarpitena karṇabāṇairatyantaṃ praviddhenetyarthaḥ||