Adhyaya 67

Verse 1

पार्थेनाश्वत्थाम्नि पराजिते कर्णेन भार्गवास्त्रप्रयोगात्पाण्डवसेनापीडनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। द्रौणिस्तु रथवंशेन महता परिवारितः। अपतत्सहसा राजन्यत्र पार्थो व्यवस्थितः।।

pārthenāśvatthāmni parājite karṇena bhārgavāstraprayogātpāṇḍavasenāpīḍanam|| 1 || sañjaya uvāca| drauṇistu rathavaṃśena mahatā parivāritaḥ| apatatsahasā rājanyatra pārtho vyavasthitaḥ||

Verse 2

तमापतन्तं सहसा शूरः शौरिसहायवान्। दधार समरे पार्थो वेलेव मकरालयम्।।

tamāpatantaṃ sahasā śūraḥ śaurisahāyavān| dadhāra samare pārtho veleva makarālayam||

Verse 3

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। अर्जुनं वासुदेवं च च्छादयामास सायकैः।।

tataḥ kruddho mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān| arjunaṃ vāsudevaṃ ca cchādayāmāsa sāyakaiḥ||

Verse 4

अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः। विस्मयं परमं गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस्तदा।।

avacchannau tataḥ kṛṣṇau dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ| vismayaṃ paramaṃ gatvā praikṣanta kuravastadā||

Verse 5

अर्जुनस्तु ततो दिव्यमस्त्रं चक्रे हसन्निव। तदस्त्रं वारयामास ब्राह्मणो युधि भारत।।

arjunastu tato divyamastraṃ cakre hasanniva| tadastraṃ vārayāmāsa brāhmaṇo yudhi bhārata||

Verse 6

यद्यद्धि व्याक्षिपद्युद्धे फल्गुनोऽस्त्रं जिघांसया। तत्तदस्त्रैर्महेष्वासो द्रोणपुत्रो जघान ह।।

yadyaddhi vyākṣipadyuddhe phalguno'straṃ jighāṃsayā| tattadastrairmaheṣvāso droṇaputro jaghāna ha||

Verse 7

अस्त्रयुद्धे महाराज वर्तमाने महाभये। अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्ताननमिवान्तकम्।।

astrayuddhe mahārāja vartamāne mahābhaye| apaśyāma raṇe drauṇiṃ vyāttānanamivāntakam||

Verse 8

स दिशः प्रदिशश्चैव च्छादयित्वा ह्यजिह्मगैः। वासुदेवं त्रिभिर्बाणैरविध्यद्दक्षिणे भुजे।।

sa diśaḥ pradiśaścaiva cchādayitvā hyajihmagaiḥ| vāsudevaṃ tribhirbāṇairavidhyaddakṣiṇe bhuje||

Verse 9

ततोऽर्जुनो रथान्सर्वान्हत्वा तस्य पदानुगान्। चकार समरे भूमिं शोणितौघपरिप्लुताम्। [सर्बलोकवहां रौद्रां परलोकवहां नदीम्]।।

tato'rjuno rathānsarvānhatvā tasya padānugān| cakāra samare bhūmiṃ śoṇitaughapariplutām| [sarbalokavahāṃ raudrāṃ paralokavahāṃ nadīm]||

Verse 10

सरथा रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः।।

sarathā rathinaḥ petuḥ pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ||

Verse 11

[द्रौणेरपहतान्सङ्खे ददृशु स च तां तथा। प्रावर्तयन्महाघोरां नदीं परवहां तदा।।

[drauṇerapahatānsaṅkhe dadṛśu sa ca tāṃ tathā| prāvartayanmahāghorāṃ nadīṃ paravahāṃ tadā||

Verse 12

तयोस्तु व्याकुले युद्धे द्रौणेः पार्थस्य दारुणे। अमर्यादं योधयन्तः पर्यधावन्त पृष्ठतः।।

tayostu vyākule yuddhe drauṇeḥ pārthasya dāruṇe| amaryādaṃ yodhayantaḥ paryadhāvanta pṛṣṭhataḥ||

Verse 13

रथैर्हताश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः। द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः।।

rathairhatāśvasūtaiśca hatārohaiśca vājibhiḥ| dviradaiśca hatārohairmahāmātrairhatadvipaiḥ||

Verse 14

पार्थेन समरे राजन्कृतो घोरो जनक्षयः। निहता रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः।।]

pārthena samare rājankṛto ghoro janakṣayaḥ| nihatā rathinaḥ petuḥ pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ||]

Verse 15

हयाश्च पर्यधावन्त मुक्तयोक्त्रास्ततस्ततः। तद्दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य द्रौणिराहवशोभिनः।।

hayāśca paryadhāvanta muktayoktrāstatastataḥ| taddṛṣṭvā karma pārthasya drauṇirāhavaśobhinaḥ||

Verse 16

अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितोऽभ्येत्य वीर्यवान्। विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्।।

arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito'bhyetya vīryavān| vidhunvāno mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam||

Verse 17

अवाकिरत्ततो द्रौमिः समन्तान्निशितैः शरैः। भूयोऽर्जुनं महाराज द्रौणिरायम्य पत्रिणा।।

avākirattato draumiḥ samantānniśitaiḥ śaraiḥ| bhūyo'rjunaṃ mahārāja drauṇirāyamya patriṇā||

Verse 18

वक्षोदेशे भृशं पार्थं ताडयामास निर्दयम्। सोऽतिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत।।

vakṣodeśe bhṛśaṃ pārthaṃ tāḍayāmāsa nirdayam| so'tividdho raṇe tena droṇaputreṇa bhārata||

Verse 19

गाण्डीवधन्वा प्रसभं शरवर्षैरुदारधीः। सञ्छाद्य समरे द्रौणिं चिच्छेदास्य च कार्मुकम्।।

gāṇḍīvadhanvā prasabhaṃ śaravarṣairudāradhīḥ| sañchādya samare drauṇiṃ cicchedāsya ca kārmukam||

Verse 20

स च्छिन्नधन्वा परिधं वज्रस्पर्शसमं युधि। आदाय चिक्षेप तदा द्रोणपुत्रः किरीटिने।।

sa cchinnadhanvā paridhaṃ vajrasparśasamaṃ yudhi| ādāya cikṣepa tadā droṇaputraḥ kirīṭine||

Verse 21

तमापन्ततं परिघं जाम्बूनदपरिष्कृतम्। चिच्छेद सहसा राजन्प्रहसन्निव पाण्डवः।।

tamāpantataṃ parighaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam| ciccheda sahasā rājanprahasanniva pāṇḍavaḥ||

Verse 22

स पपात तदा भूमौ निकृत्तः पार्थसायकैः। विकीर्णः पर्वतो राजन्यथा वज्रेण ताडितः।।

sa papāta tadā bhūmau nikṛttaḥ pārthasāyakaiḥ| vikīrṇaḥ parvato rājanyathā vajreṇa tāḍitaḥ||

Verse 23

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रो महारथः। ऐन्द्रेण चास्त्रवेगेन बीभत्सुं समवाकिरत्।।

tataḥ kruddho mahārāja droṇaputro mahārathaḥ| aindreṇa cāstravegena bībhatsuṃ samavākirat||

Verse 24

तस्येन्द्रजालावततं समीक्ष्य पार्थो राजन्गाण्डिवमाददे सः। ऐन्द्रं जालं प्रत्यहरत्तरस्वी वरास्त्रमादाय महेन्द्रसृष्टम्।।

tasyendrajālāvatataṃ samīkṣya pārtho rājangāṇḍivamādade saḥ| aindraṃ jālaṃ pratyaharattarasvī varāstramādāya mahendrasṛṣṭam||

Verse 25

विदार्य तज्जालमथेन्द्रमुक्तं पार्थस्ततो द्रौणिरथं क्षणेन। प्रच्छादयामास ततोऽभ्युपेत्य द्रौणिस्तदा पार्थशराभिभूतः।।

vidārya tajjālamathendramuktaṃ pārthastato drauṇirathaṃ kṣaṇena| pracchādayāmāsa tato'bhyupetya drauṇistadā pārthaśarābhibhūtaḥ||

Verse 26

विगाह्य तां पाण्डवबाणवृष्टिं शरैः परं नाम ततः प्रकाश्य। शतेन कृष्णं सहसाभ्यविद्ध्या-- त्त्रिभिः शतैरर्जुनं क्षुद्रकाणाम्।।

vigāhya tāṃ pāṇḍavabāṇavṛṣṭiṃ śaraiḥ paraṃ nāma tataḥ prakāśya| śatena kṛṣṇaṃ sahasābhyaviddhyā-- ttribhiḥ śatairarjunaṃ kṣudrakāṇām||

Verse 27

ततोऽर्जुनः सायकानां शतेन गुरोः सुतं मर्मसु निर्बिभेद। अश्वांश्च सूतं च तथा धनुर्ज्या-- मवाकिरत्पश्यतां तावकानाम्।।

tato'rjunaḥ sāyakānāṃ śatena guroḥ sutaṃ marmasu nirbibheda| aśvāṃśca sūtaṃ ca tathā dhanurjyā-- mavākiratpaśyatāṃ tāvakānām||

Verse 28

स विद्ध्वा मर्मसु द्रौणिं पाण्डवः परवीरहा। सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्।।

sa viddhvā marmasu drauṇiṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā| sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍādapātayat||

Verse 29

स सङ्गृह्य स्वयं वाहान्कृष्णौ प्राच्छदयच्छरैः। तत्राद्भुतमपरश्याम द्रौणेराशु पराक्रमम्।।

sa saṅgṛhya svayaṃ vāhānkṛṣṇau prācchadayaccharaiḥ| tatrādbhutamaparaśyāma drauṇerāśu parākramam||

Verse 30

संयच्छंस्तुरगान्यच्च फल्गुनं चाप्ययोधयत्। तदस्य समरे राजन्सर्वभूतान्यपूजयन्।।

saṃyacchaṃsturagānyacca phalgunaṃ cāpyayodhayat| tadasya samare rājansarvabhūtānyapūjayan||

Verse 31

तेनास्य समरे योधास्तुष्टुवुः सर्व एव ते। यदा निजगृहे पार्थो द्रोणपुत्रेण धन्विना।।

tenāsya samare yodhāstuṣṭuvuḥ sarva eva te| yadā nijagṛhe pārtho droṇaputreṇa dhanvinā||

Verse 32

तदा प्रहस्य बीभस्तुर्द्रोणपुत्रस्य संयुगे। क्षिप्रं रश्मीनथाश्वानां क्षुरप्रैश्चिच्छिदे जयः।।

tadā prahasya bībhasturdroṇaputrasya saṃyuge| kṣipraṃ raśmīnathāśvānāṃ kṣurapraiścicchide jayaḥ||

Verse 33

प्राद्रवंस्तुरगास्तस्य शरवेगप्रपीडिताः। ततोऽभून्निनदो घोरस्तव सैन्यस्य भारत।।

prādravaṃsturagāstasya śaravegaprapīḍitāḥ| tato'bhūnninado ghorastava sainyasya bhārata||

Verse 34

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यं समाद्रवन्। समन्तान्निशितान्बाणान्विमुञ्चन्तो जयैषिणः।।

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā tava sainyaṃ samādravan| samantānniśitānbāṇānvimuñcanto jayaiṣiṇaḥ||

Verse 35

तावकी चतुरङ्गैषा पाण्डवैस्तु महाचमूः। पुनःपुनरथो वीरैः प्रभग्ना जितकाशिभिः।।

tāvakī caturaṅgaiṣā pāṇḍavaistu mahācamūḥ| punaḥpunaratho vīraiḥ prabhagnā jitakāśibhiḥ||

Verse 36

पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम्। शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च विशाम्पते।।

paśyatāṃ te mahārāja putrāṇāṃ citrayodhinām| śakuneḥ saubaleyasya karṇasya ca viśāmpate||

Verse 37

वार्यमाणा महासेना पुत्रैस्तव जनेश्वर। न चातिष्ठत सङ्ग्रामे पीड्यमाना समन्ततः।।

vāryamāṇā mahāsenā putraistava janeśvara| na cātiṣṭhata saṅgrāme pīḍyamānā samantataḥ||

Verse 38

ततो योधैर्महाराज पलायद्भिः समन्ततः। अभवद्य्वाकुलं भीतं पुत्राणां ते महद्बलम्।।

tato yodhairmahārāja palāyadbhiḥ samantataḥ| abhavadyvākulaṃ bhītaṃ putrāṇāṃ te mahadbalam||

Verse 39

तिष्ठतिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः। नावतिष्ठति सा सेना वध्यमाना महात्मभिः।।

tiṣṭhatiṣṭheti satataṃ sūtaputrasya jalpataḥ| nāvatiṣṭhati sā senā vadhyamānā mahātmabhiḥ||

Verse 40

अथोत्क्रुष्टं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः। धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा विद्रुतं वै समन्ततः।।

athotkruṣṭaṃ mahārāja pāṇḍavairjitakāśibhiḥ| dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā vidrutaṃ vai samantataḥ||

Verse 41

ततो दुर्योधनः कर्णमब्रवीत्प्रणयादिव। पश्य कर्ण महासेनां पाण्डवैरर्दितां भृशम्।।

tato duryodhanaḥ karṇamabravītpraṇayādiva| paśya karṇa mahāsenāṃ pāṇḍavairarditāṃ bhṛśam||

Verse 42

त्वयि तिष्ठति सन्त्रासात्समन्तात्प्रपलायते। एतज्ज्ञत्वा महाबाहो कुरु प्राप्तमरिन्दम।।

tvayi tiṣṭhati santrāsātsamantātprapalāyate| etajjñatvā mahābāho kuru prāptamarindama||

Verse 43

सहस्राणि च योधानां त्वामेव पुरुषोत्तम। क्रोशन्ते समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवैः।।

sahasrāṇi ca yodhānāṃ tvāmeva puruṣottama| krośante samare vīra drāvyamāṇāni pāṇḍavaiḥ||

Verse 44

सञ्जय उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु राधेयो दुर्योधनवचो महत्। मद्रराजमिदं वाक्यमब्रवीत्प्रहसन्निव।।

sañjaya uvāca| etacchrutvā tu rādheyo duryodhanavaco mahat| madrarājamidaṃ vākyamabravītprahasanniva||

Verse 45

पश्य मे भुजयोर्वीर्यमस्त्राणां च जनेश्वर। अद्य हन्मि रणे सर्वान्पाञ्चालान्पाण्डुभिः सह।।

paśya me bhujayorvīryamastrāṇāṃ ca janeśvara| adya hanmi raṇe sarvānpāñcālānpāṇḍubhiḥ saha||

Verse 46

वाहयाश्वान्नरव्याघ्र मद्राधिप न संशयः। एवमुक्त्वा महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्।।

vāhayāśvānnaravyāghra madrādhipa na saṃśayaḥ| evamuktvā mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān||

Verse 47

प्रगृह्य विजयं वीरो धनुःश्रेष्ठं पुरातनम्। सज्यं कृत्वा महाराज सम्मृज्य च पुनः पुनः।।

pragṛhya vijayaṃ vīro dhanuḥśreṣṭhaṃ purātanam| sajyaṃ kṛtvā mahārāja sammṛjya ca punaḥ punaḥ||

Verse 48

सन्निवार्य च तान्योधान्सत्येन शपथेन च। प्रायोजयदमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः।।

sannivārya ca tānyodhānsatyena śapathena ca| prāyojayadameyātmā bhārgavāstraṃ mahābalaḥ||

Verse 49

तस्माद्राजन्सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। कोटिशश्च शरास्तीक्ष्णा निरगच्छन्महामृधे।।

tasmādrājansahasrāṇi prayutānyarbudāni ca| koṭiśaśca śarāstīkṣṇā niragacchanmahāmṛdhe||

Verse 50

ज्वलितैस्तैः शरैर्घोरैः कङ्कबर्हिणवाजितैः। सञ्चन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किञ्चन।।

jvalitaistaiḥ śarairghoraiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ| sañcannā pāṇḍavī senā na prājñāyata kiñcana||

Verse 51

हाहाकारो महानासीत्पाण्डवानां विशाम्पते। पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे।।

hāhākāro mahānāsītpāṇḍavānāṃ viśāmpate| pīḍitānāṃ balavatā bhārgavāstreṇa saṃyuge||

Verse 52

निपतद्भिर्गजै राजन्नश्वैश्चापि सहस्रशः। रथैश्चापि नरव्याघ्र नरैश्चैव समन्ततः।।

nipatadbhirgajai rājannaśvaiścāpi sahasraśaḥ| rathaiścāpi naravyāghra naraiścaiva samantataḥ||

Verse 53

प्राकम्पत मही राजन्निहतैस्तैः समन्ततः। व्याकुलं सर्वमभवत्पाण्डवानां महद्बलम्।।

prākampata mahī rājannihataistaiḥ samantataḥ| vyākulaṃ sarvamabhavatpāṇḍavānāṃ mahadbalam||

Verse 54

कर्णस्त्वेको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावकः। दहञ्शत्रून्नरव्याघ्रः शुशुभे स परन्तपः।।

karṇastveko yudhāṃ śreṣṭho vidhūma iva pāvakaḥ| dahañśatrūnnaravyāghraḥ śuśubhe sa parantapaḥ||

Verse 55

ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश्चेदिभिः सह। तत्र तत्र व्यमुह्यन्त वनदाहे यथा द्विपाः।।

te vadhyamānāḥ karṇena pāñcālāścedibhiḥ saha| tatra tatra vyamuhyanta vanadāhe yathā dvipāḥ||

Verse 56

चुक्रुशुश्च नरव्याघ्र यथाप्राणं नरोत्तमाः। तेषां तु क्रोशतां दीनं भीतानां रणमूर्धनि।।

cukruśuśca naravyāghra yathāprāṇaṃ narottamāḥ| teṣāṃ tu krośatāṃ dīnaṃ bhītānāṃ raṇamūrdhani||

Verse 57

धावतां च ततो राजंस्त्रस्तानां च समन्ततः।

dhāvatāṃ ca tato rājaṃstrastānāṃ ca samantataḥ|

Verse 58

वध्यमानांस्तु तान्दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष।। वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि।।

vadhyamānāṃstu tāndṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa|| vitresuḥ sarvabhūtāni tiryagyonigatānyapi||

Verse 59

ते वध्यमाताः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः। अर्जुनं वासुदेवं च क्रोशन्ति च मुहुर्मुहुः। प्रेतराजपुरे यद्वत्प्रेतराजं विचेतसः।।

te vadhyamātāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ| arjunaṃ vāsudevaṃ ca krośanti ca muhurmuhuḥ| pretarājapure yadvatpretarājaṃ vicetasaḥ||

Verse 60

श्रुत्वा तु निनदं तेषां वध्यतां कर्णसायकैः। अथाब्रवीद्वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धऩञ्जयः। भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्ट्वा तत्र समीरितम्।।

śrutvā tu ninadaṃ teṣāṃ vadhyatāṃ karṇasāyakaiḥ| athābravīdvāsudevaṃ kuntīputro dhaṉañjayaḥ| bhārgavāstraṃ mahāghoraṃ dṛṣṭvā tatra samīritam||

Verse 61

पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम्। नैतदस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथञ्चन।।

paśya kṛṣṇa mahābāho bhārgavāstrasya vikramam| naitadastraṃ hi samare śakyaṃ hantuṃ kathañcana||

Verse 62

सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे। अन्तकप्रतिमं वीर्ये कुर्वाणं कर्म दारुणम्।।

sūtaputraṃ ca saṃrabdhaṃ paśya kṛṣṇa mahāraṇe| antakapratimaṃ vīrye kurvāṇaṃ karma dāruṇam||

Verse 63

अभीक्ष्णं चोदयन्नश्वान्प्रेक्षते मां मुहुर्मुहुः। नच शक्ष्यामि कर्णस्य संयुगेऽहं पलायितुम्।।

abhīkṣṇaṃ codayannaśvānprekṣate māṃ muhurmuhuḥ| naca śakṣyāmi karṇasya saṃyuge'haṃ palāyitum||

Verse 64

जीवन्प्राप्नोति पुरुषः सङ्ख्ये जयपराजयौ। मृतस्य तु हृपीकेश भङ्ग एव कुतो जयः।।

jīvanprāpnoti puruṣaḥ saṅkhye jayaparājayau| mṛtasya tu hṛpīkeśa bhaṅga eva kuto jayaḥ||

Verse 65

एष कर्णो रणे भाति मध्याह्न इव भास्करः। निवर्तय रथं कृष्ण जीवन्भद्राणि पश्यति।।

eṣa karṇo raṇe bhāti madhyāhna iva bhāskaraḥ| nivartaya rathaṃ kṛṣṇa jīvanbhadrāṇi paśyati||