Adhyaya 66

Verse 1

कर्णबाणपीडितस्य युधिष्ठिरस्य विश्रमाय स्वशिबिरप्रवेशः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। कर्णोऽपि शरजालेन केकयानां महारथान्। व्यधमत्परमेष्वासानग्रानीके व्यवस्थितान्।।

karṇabāṇapīḍitasya yudhiṣṭhirasya viśramāya svaśibirapraveśaḥ|| 1 || sañjaya uvāca| karṇo'pi śarajālena kekayānāṃ mahārathān| vyadhamatparameṣvāsānagrānīke vyavasthitān||

Verse 2

तेषां प्रयतमानानां राधेयस्य निवारणे। रथान्पञ्चशतान्कर्णः प्राहिणोद्यमसादनम्।।

teṣāṃ prayatamānānāṃ rādheyasya nivāraṇe| rathānpañcaśatānkarṇaḥ prāhiṇodyamasādanam||

Verse 3

अविषह्यतमं दृष्ट्वा राधेयं युधि योधिनः। भीमसेनमुपागच्छन्कर्णबाणप्रपीडिताः।।

aviṣahyatamaṃ dṛṣṭvā rādheyaṃ yudhi yodhinaḥ| bhīmasenamupāgacchankarṇabāṇaprapīḍitāḥ||

Verse 4

रथानीकं विदार्यैव शरै राजन्ननेकधा। कर्ण एकरथेनैव युधिष्ठिरमुपाद्रवत्।।

rathānīkaṃ vidāryaiva śarai rājannanekadhā| karṇa ekarathenaiva yudhiṣṭhiramupādravat||

Verse 5

सेनानिवेशं गच्छन्तं मार्गणैर्भृशपीडितम्। यमयोर्मध्यगं वीरं शनैर्यान्तं विचेतसम्।।

senāniveśaṃ gacchantaṃ mārgaṇairbhṛśapīḍitam| yamayormadhyagaṃ vīraṃ śanairyāntaṃ vicetasam||

Verse 6

स समासाद्य राजानं दुर्योधनहितेप्सया। सूतपुत्रस्त्रिभिस्तीक्ष्णैर्विव्याध परमेषुभिः।।

sa samāsādya rājānaṃ duryodhanahitepsayā| sūtaputrastribhistīkṣṇairvivyādha parameṣubhiḥ||

Verse 7

तथैव राजा राधेयं प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे। शरैस्त्रिभिश्च यन्तारं चतुर्भिश्चतुरो हयान्।।

tathaiva rājā rādheyaṃ pratyavidhyatstanāntare| śaraistribhiśca yantāraṃ caturbhiścaturo hayān||

Verse 8

चक्ररक्षौ नृपसुतौ माद्रीपुत्रौ परन्तपौ। तावप्यधावतां कर्णं राजानं मा वधीदिति।।

cakrarakṣau nṛpasutau mādrīputrau parantapau| tāvapyadhāvatāṃ karṇaṃ rājānaṃ mā vadhīditi||

Verse 9

तौ पृथक्शरवर्षाभ्यां राधेयं समवर्षताम्। नकुलः सहदेवश्च परमं यत्नमास्थितौ।।

tau pṛthakśaravarṣābhyāṃ rādheyaṃ samavarṣatām| nakulaḥ sahadevaśca paramaṃ yatnamāsthitau||

Verse 10

तथैव तौ प्रत्यविध्यत्सूतपुत्रः प्रतापवान्। भल्लाभ्यां शितधाराभ्यां महात्मानावरिन्दमौ।।

tathaiva tau pratyavidhyatsūtaputraḥ pratāpavān| bhallābhyāṃ śitadhārābhyāṃ mahātmānāvarindamau||

Verse 11

दन्तवर्णांस्तु राधेयो निजघान मनोजवान्। युधिष्ठिरस्य सङ्ग्रामे कालवालान्हयोत्तमान्।।

dantavarṇāṃstu rādheyo nijaghāna manojavān| yudhiṣṭhirasya saṅgrāme kālavālānhayottamān||

Verse 12

ततोऽपरेण भल्लेन शिरस्त्राणमपातयत्। कौन्तेयस्य महेष्वासः प्रहसन्निव सूतजः।।

tato'pareṇa bhallena śirastrāṇamapātayat| kaunteyasya maheṣvāsaḥ prahasanniva sūtajaḥ||

Verse 13

तथैव नकुलस्यापि हयान्हत्वा महारथः। ततोऽपरेण भल्लेन भृशं तीक्ष्णेन भारत। धनुश्चिच्छेद वीरस्य माद्रीपुत्रस्य धीमतः।।

tathaiva nakulasyāpi hayānhatvā mahārathaḥ| tato'pareṇa bhallena bhṛśaṃ tīkṣṇena bhārata| dhanuściccheda vīrasya mādrīputrasya dhīmataḥ||

Verse 14

तौ हताश्वौ हतरथौ पाण्डवौ भृशविक्षतौ। भ्रातरावारुरुहतुः सहदेवरथं तदा।।

tau hatāśvau hatarathau pāṇḍavau bhṛśavikṣatau| bhrātarāvāruruhatuḥ sahadevarathaṃ tadā||

Verse 15

तौ दृष्ट्वा मातुलस्तत्र विरथौ परवीरहा। अभ्यभाषत राधेयं मद्रराजोऽनुकम्पया।।

tau dṛṣṭvā mātulastatra virathau paravīrahā| abhyabhāṣata rādheyaṃ madrarājo'nukampayā||

Verse 16

मार्गितव्यस्त्वया कर्ण कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः। अतस्त्वं धर्मराजेन किमर्थमिह युध्यसे।।

mārgitavyastvayā karṇa kuntīputro dhanañjayaḥ| atastvaṃ dharmarājena kimarthamiha yudhyase||

Verse 17

[क्षीणशस्त्रास्त्राकवचः क्षीणबाणो विबाणधिः। श्रान्तसारथिवाहश्च च्छन्नोऽस्त्रैररिभिस्तथा। पार्थमासाद्य राधेय उपहास्यो भविष्यसि।।]

[kṣīṇaśastrāstrākavacaḥ kṣīṇabāṇo vibāṇadhiḥ| śrāntasārathivāhaśca cchanno'strairaribhistathā| pārthamāsādya rādheya upahāsyo bhaviṣyasi||]

Verse 18

तथापि कर्णः संरब्धो युधिष्ठिरमपीडयत्। शरैस्तीक्ष्णैर्महावीर्यैर्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ।।

tathāpi karṇaḥ saṃrabdho yudhiṣṭhiramapīḍayat| śaraistīkṣṇairmahāvīryairmādrīputrau ca pāṇḍavau||

Verse 19

ततः शल्यः प्रहस्येदं कर्णं पुनरुवाच ह। रथस्थमतिसंरब्धं युधिष्ठिरवधे स्थितम्।।

tataḥ śalyaḥ prahasyedaṃ karṇaṃ punaruvāca ha| rathasthamatisaṃrabdhaṃ yudhiṣṭhiravadhe sthitam||

Verse 20

यदर्थं धार्तराष्ट्रेण सततं मानितो भवान्। तं पार्थ जहि राधेय किं ते हत्वा युधिष्ठिरम्। हते यस्मिन्ध्रुवं पार्थः सर्वाञ्जेष्यति नो रथान्।।

yadarthaṃ dhārtarāṣṭreṇa satataṃ mānito bhavān| taṃ pārtha jahi rādheya kiṃ te hatvā yudhiṣṭhiram| hate yasmindhruvaṃ pārthaḥ sarvāñjeṣyati no rathān||

Verse 21

तस्मिन्हि धार्तराष्ट्रस्य निहते तु ध्रुवो जयः। ध्वजोऽसौ दृश्यते तस्य रोचमानोंऽशुमानिव। सारो ह्येष महाबाहो किं ते हत्वा युधिष्ठिरम्।।

tasminhi dhārtarāṣṭrasya nihate tu dhruvo jayaḥ| dhvajo'sau dṛśyate tasya rocamānoṃ'śumāniva| sāro hyeṣa mahābāho kiṃ te hatvā yudhiṣṭhiram||

Verse 22

शङ्खयोर्ध्मातयोः शब्दः सुमहानेष कृष्णयोः। श्रूयते चापघोषश्च प्रावृषीवाम्बुदस्य ह।।

śaṅkhayordhmātayoḥ śabdaḥ sumahāneṣa kṛṣṇayoḥ| śrūyate cāpaghoṣaśca prāvṛṣīvāmbudasya ha||

Verse 23

असौ निघ्नन्रथोदारानर्जुनः शरवृष्टिभिः। सर्वां ग्रसति नः सेनां कर्ण पश्यैनमाहवे।।

asau nighnanrathodārānarjunaḥ śaravṛṣṭibhiḥ| sarvāṃ grasati naḥ senāṃ karṇa paśyainamāhave||

Verse 24

पृष्ठरक्षौ च शूरस्य युधामन्यूत्तमौजसौ।।

pṛṣṭharakṣau ca śūrasya yudhāmanyūttamaujasau||

Verse 25

उत्तरं चास्य वै शूरश्चक्रं रक्षति सांत्यकिः। धृष्टद्युम्नस्तथा चास्य चक्रं रक्षति दक्षिणम्।।

uttaraṃ cāsya vai śūraścakraṃ rakṣati sāṃtyakiḥ| dhṛṣṭadyumnastathā cāsya cakraṃ rakṣati dakṣiṇam||

Verse 26

भीमसेनश्च वै राज्ञा धार्तराष्ट्रेण युध्यते। यथा न हन्यात्तं भीमः सर्वेषां नोऽद्य पश्यताम्। कुरु राधेय वै राजा यथा मुच्येत तत्तथा।।

bhīmasenaśca vai rājñā dhārtarāṣṭreṇa yudhyate| yathā na hanyāttaṃ bhīmaḥ sarveṣāṃ no'dya paśyatām| kuru rādheya vai rājā yathā mucyeta tattathā||

Verse 27

xxxx भीमसेनेन ग्रस्तमाहवशोभिना। यदि नामाद्य मुच्येत विस्मयः सुमहान्भवेत्।।

xxxx bhīmasenena grastamāhavaśobhinā| yadi nāmādya mucyeta vismayaḥ sumahānbhavet||

Verse 28

परित्राह्येनमभ्येत्य संशयं परमं गतम्। किं नु माद्रीसुतौ हत्वा राजानं वा युधिष्ठिरम्।।

paritrāhyenamabhyetya saṃśayaṃ paramaṃ gatam| kiṃ nu mādrīsutau hatvā rājānaṃ vā yudhiṣṭhiram||

Verse 29

इति शल्यवचः श्रुत्वा राधेयः पृथिवीपते। दृष्ट्वा दुर्योधनं चैव भीमग्रस्तं महाहवे।।

iti śalyavacaḥ śrutvā rādheyaḥ pṛthivīpate| dṛṣṭvā duryodhanaṃ caiva bhīmagrastaṃ mahāhave||

Verse 30

राजगृध्नुर्भृशं चैव शल्यवाक्यप्रचोदितः। अजातशत्रुमुत्सृज्य माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ।।

rājagṛdhnurbhṛśaṃ caiva śalyavākyapracoditaḥ| ajātaśatrumutsṛjya mādrīputrau ca pāṇḍavau||

Verse 31

तव पुत्रं परित्रातुमभ्यधावत वीर्यवान्। मद्रराजप्रणुदितैरश्वैराकाशगैरिव।।

tava putraṃ paritrātumabhyadhāvata vīryavān| madrarājapraṇuditairaśvairākāśagairiva||

Verse 32

गते कर्णे तु कौन्तेयः पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। अपायाज्जवनैरश्वैः सहदेवस्य मारिष।।

gate karṇe tu kaunteyaḥ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ| apāyājjavanairaśvaiḥ sahadevasya māriṣa||

Verse 33

[ताभ्यां स सहितस्तूर्णं व्रीडन्निव नरेश्वरः]। प्राप्य सेनानिवेशं स्वं मार्गणैर्भृशविक्षतः।।

[tābhyāṃ sa sahitastūrṇaṃ vrīḍanniva nareśvaraḥ]| prāpya senāniveśaṃ svaṃ mārgaṇairbhṛśavikṣataḥ||

Verse 34

अवतीर्य रथात्तूर्णमाविशच्छयनं शुभम्। अपेतशल्यो राजा तु हृच्छल्येनाभिपीडितः।।

avatīrya rathāttūrṇamāviśacchayanaṃ śubham| apetaśalyo rājā tu hṛcchalyenābhipīḍitaḥ||

Verse 35

सोऽब्रवीद्धातरौ राजा माद्रीपुत्रौ महारथौ। गच्छन्त त्वरितौ वीरौ यत्र भीमो व्यवस्थितः।।

so'bravīddhātarau rājā mādrīputrau mahārathau| gacchanta tvaritau vīrau yatra bhīmo vyavasthitaḥ||

Verse 36

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे समाभाष्य परस्परम्। अनीकं भीमसेनस्य पाण्डवावभ्यगच्छताम्। जीमूत इव नर्दंस्तु युध्यते स वृकोदरः।।

tataste pāṇḍavāḥ sarve samābhāṣya parasparam| anīkaṃ bhīmasenasya pāṇḍavāvabhyagacchatām| jīmūta iva nardaṃstu yudhyate sa vṛkodaraḥ||

Verse 37

ततोऽन्यं रथमास्थाय नकुलो रथपुङ्गवः। सहदेवश्च तेजस्वी भ्रातरौ शत्रुकर्शनौ।।

tato'nyaṃ rathamāsthāya nakulo rathapuṅgavaḥ| sahadevaśca tejasvī bhrātarau śatrukarśanau||

Verse 38

तुरगैरग्र्यरंहोभिर्यत्र भीमस्तरस्विनौ। अनीकैः सहितौ तत्र भ्रातरौ समवस्थितौ।।

turagairagryaraṃhobhiryatra bhīmastarasvinau| anīkaiḥ sahitau tatra bhrātarau samavasthitau||