Adhyaya 63

Verse 1

रणाय राज्ञां द्वन्द्वीभावः।। 1 ।। कर्णेन शिखण्डिपराजयः।। 2 ।। धृष्टद्युम्नदुःशासनयोर्युद्धम्।। 3 ।। धृतराष्ट्र उवाच। निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे। वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः।।

raṇāya rājñāṃ dvandvībhāvaḥ|| 1 || karṇena śikhaṇḍiparājayaḥ|| 2 || dhṛṣṭadyumnaduḥśāsanayoryuddham|| 3 || dhṛtarāṣṭra uvāca| nivṛtte bhīmasene ca pāṇḍave ca yudhiṣṭhire| vadhyamāne bale cāpi māmake pāṇḍusṛñjayaiḥ||

Verse 2

द्रवमाणे बलौघे च निराक्रन्दे मुहुर्मुहुः। अवशेषं न पश्यामि मम सैन्येषु सञ्जय।।

dravamāṇe balaughe ca nirākrande muhurmuhuḥ| avaśeṣaṃ na paśyāmi mama sainyeṣu sañjaya||

Verse 3

अहो बत दशां प्राप्तो न हि शक्ष्यामि जीवितुम्। जयकाङ्क्षी कथं सूत पुत्राणामनिवर्तिनाम्।।

aho bata daśāṃ prāpto na hi śakṣyāmi jīvitum| jayakāṅkṣī kathaṃ sūta putrāṇāmanivartinām||

Verse 4

कथं जीवामि निहताञ्श्रुत्वा च मम सैनिकान्। बहुनाऽद्य किमुक्तेन दैवं तेषां परायणम्।।

kathaṃ jīvāmi nihatāñśrutvā ca mama sainikān| bahunā'dya kimuktena daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam||

Verse 5

मामकाः किमकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।

māmakāḥ kimakurvanta tanmamācakṣva sañjaya||

Verse 6

सञ्जय उवाच। दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं तव पुत्रः प्रतापवान्। क्रोधरक्तेक्षणो राजन्भीमसेनमभिद्रवत्।।

sañjaya uvāca| dṛṣṭvā bhīmaṃ mahābāhuṃ tava putraḥ pratāpavān| krodharaktekṣaṇo rājanbhīmasenamabhidravat||

Verse 7

तिष्ठतिष्ठ पृथापुत्र पश्य मेऽद्य पराक्रमम्। अद्य त्वां प्रेषायष्यामि यमस्य सदनं प्राते। इत्युक्त्वा प्रययौ कर्णो यत्र भीमो व्यवस्थितः।।

tiṣṭhatiṣṭha pṛthāputra paśya me'dya parākramam| adya tvāṃ preṣāyaṣyāmi yamasya sadanaṃ prāte| ityuktvā prayayau karṇo yatra bhīmo vyavasthitaḥ||

Verse 8

तावकं तु बलं दृष्ट्वा भीमसेनात्पराङ्मुखम्। यत्नेन महता कर्णः पर्यवस्थापयद्बली।।

tāvakaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenātparāṅmukham| yatnena mahatā karṇaḥ paryavasthāpayadbalī||

Verse 9

व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्। प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्युद्धदुर्मदान्।।

vyavasthāpya mahābāhustava putrasya vāhinīm| pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavānyuddhadurmadān||

Verse 10

प्रत्युद्ययुश्च राधेयं पाण्डवानां महारथाः। धुन्वानाः कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्च सायकान्।।

pratyudyayuśca rādheyaṃ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ| dhunvānāḥ kārmukāṇyājau vikṣipantaśca sāyakān||

Verse 11

भीमसेनः शिनेर्नप्ता शिखण्डी जनमेजयः। धृष्टद्युम्नश्च बलवान्सर्वे चापि प्रभद्रकाः।।

bhīmasenaḥ śinernaptā śikhaṇḍī janamejayaḥ| dhṛṣṭadyumnaśca balavānsarve cāpi prabhadrakāḥ||

Verse 12

पाञ्चालानां नरव्याघ्राः समन्तात्त्व वाहिनीम्। अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धाः समरे जितकाशिनः।।

pāñcālānāṃ naravyāghrāḥ samantāttva vāhinīm| abhyadravanta saṅkruddhāḥ samare jitakāśinaḥ||

Verse 13

तथैव तावका राजन्पाण्डवानामनीकिनीम्। अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथान्।।

tathaiva tāvakā rājanpāṇḍavānāmanīkinīm| abhyadravanta tvaritā jighāṃsanto mahārathān||

Verse 14

रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम्। बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यमद्भुतदर्शनम्।।

rathanāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulam| babhūva puruṣavyāghra sainyamadbhutadarśanam||

Verse 15

शिखण्डी तु ययौ कर्णं धृष्टद्युम्नः सुतं तव। दुःशासनं महाराज महासेनः समभ्ययात्।।

śikhaṇḍī tu yayau karṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ sutaṃ tava| duḥśāsanaṃ mahārāja mahāsenaḥ samabhyayāt||

Verse 16

नकुलो वृषसेनं तु चित्रसेनं युधिष्ठिरः। उलूकं समरे राजन्सहदेवः समभ्ययात्।।

nakulo vṛṣasenaṃ tu citrasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ| ulūkaṃ samare rājansahadevaḥ samabhyayāt||

Verse 17

सात्यकिः शकुनिं चापि द्रौपदेयाश्च कौरवान्। अर्जुनं च रणे यत्तो द्रोणपुत्रो महारथः।।

sātyakiḥ śakuniṃ cāpi draupadeyāśca kauravān| arjunaṃ ca raṇe yatto droṇaputro mahārathaḥ||

Verse 18

युधामन्युं महेष्वासं गौतमोऽभ्यपतद्रणे। कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत्।।

yudhāmanyuṃ maheṣvāsaṃ gautamo'bhyapatadraṇe| kṛtavarmā ca balavānuttamaujasamādravat||

Verse 19

भीमसेनः कुरून्सर्वान्पुत्रांश्च तव मारिष। सहानीकान्महाबाहुरेक एव न्यवारयत्।।

bhīmasenaḥ kurūnsarvānputrāṃśca tava māriṣa| sahānīkānmahābāhureka eva nyavārayat||

Verse 20

शिखण्डी तु ततः कर्णं विचरन्तमभीतवत्। भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः।।

śikhaṇḍī tu tataḥ karṇaṃ vicarantamabhītavat| bhīṣmahantā mahārāja vārayāmāsa patribhiḥ||

Verse 21

प्रतिरुद्धस्ततः कर्णो रोपात्प्रस्फुरिताधरः। शिखण्डिनं त्रिभिर्बाणैर्भ्रुवोर्मध्येऽभ्यताडयत्।।

pratiruddhastataḥ karṇo ropātprasphuritādharaḥ| śikhaṇḍinaṃ tribhirbāṇairbhruvormadhye'bhyatāḍayat||

Verse 22

धारयंस्तु स तान्वाणाञ्शिखण्डी बह्वशोभत। राजतः पर्वतो यद्वत्त्रिभिः शृङ्गैः समन्वितः।।

dhārayaṃstu sa tānvāṇāñśikhaṇḍī bahvaśobhata| rājataḥ parvato yadvattribhiḥ śṛṅgaiḥ samanvitaḥ||

Verse 23

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगे। कर्णं विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः।।

so'tividdho maheṣvāsaḥ sūtaputreṇa saṃyuge| karṇaṃ vivyādha samare navatyā niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 24

तस्य कर्णो हयान्हत्वा सारथिं च शरैः। उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथः।।

tasya karṇo hayānhatvā sārathiṃ ca śaraiḥ| unmamātha dhvajaṃ cāsya kṣurapreṇa mahārathaḥ||

Verse 25

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः। शक्तिं चिक्षेप कर्णाय सङ्क्रुद्धः शत्रुतापनः।।

hatāśvāttu tato yānādavaplutya mahārathaḥ| śaktiṃ cikṣepa karṇāya saṅkruddhaḥ śatrutāpanaḥ||

Verse 26

तां छित्त्वा समरे कर्णस्त्रिभिर्भारत सायकैः। शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः।।

tāṃ chittvā samare karṇastribhirbhārata sāyakaiḥ| śikhaṇḍinamathāvidhyannavabhirniśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 27

कर्णचापच्युतान्बाणान्वर्जयंस्तु नरोत्तमः। अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी भृशविक्षतः।।

karṇacāpacyutānbāṇānvarjayaṃstu narottamaḥ| apayātastatastūrṇaṃ śikhaṇḍī bhṛśavikṣataḥ||

Verse 28

ततः कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत्। तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाबलः।।

tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍusainyānyaśātayat| tūlarāśiṃ samāsādya yathā vāyurmahābalaḥ||

Verse 29

धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडितः। दुःशासनं त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे।।

dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putreṇa pīḍitaḥ| duḥśāsanaṃ tribhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare||

Verse 30

तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिष। स तेन रुक्मपुङ्खेन भल्लेन नतपर्वणा।।

tasya duḥśāsano bāhuṃ savyaṃ vivyādha māriṣa| sa tena rukmapuṅkhena bhallena nataparvaṇā||

Verse 31

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धः शरं घोरममर्षणः। दुःशासनाय सङ्क्रुद्धः प्रेषयामास भारत।।

dhṛṣṭadyumnastu nirviddhaḥ śaraṃ ghoramamarṣaṇaḥ| duḥśāsanāya saṅkruddhaḥ preṣayāmāsa bhārata||

Verse 32

आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम्। शरैश्चिच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशाम्पते।।

āpatantaṃ mahāvegaṃ dhṛṣṭadyumnasamīritam| śaraiściccheda putraste tribhireva viśāmpate||

Verse 33

अथापरैः षोडशभिर्भल्लैः कनकभूषणैः। धृष्टद्युम्नं समासाद्य बाह्वोरुरसि चार्पयत्।।

athāparaiḥ ṣoḍaśabhirbhallaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ| dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya bāhvorurasi cārpayat||

Verse 34

ततः स पार्षतः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर्जनाः।।

tataḥ sa pārṣataḥ kruddho dhanuściccheda māriṣa| kṣurapreṇa sutīkṣṇena tata uccukruśurjanāḥ||

Verse 35

अथान्यद्धनुरादाय पुत्रस्ते प्रहसन्निव। धृष्टद्युम्नं शरव्रातैः समन्तात्पर्यवारयत्।।

athānyaddhanurādāya putraste prahasanniva| dhṛṣṭadyumnaṃ śaravrātaiḥ samantātparyavārayat||

Verse 36

तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं सुमहात्मनः। व्यस्मयन्त रणे योधाः सिद्धाश्चाप्सरसस्तथा।।

tava putrasya te dṛṣṭvā vikramaṃ sumahātmanaḥ| vyasmayanta raṇe yodhāḥ siddhāścāpsarasastathā||

Verse 37

धृष्टद्युम्नं तु पश्याम घटमानं महाबलम्। दुःशासनेन संरुद्धं सिंहेनेव महागजम्।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tu paśyāma ghaṭamānaṃ mahābalam| duḥśāsanena saṃruddhaṃ siṃheneva mahāgajam||