Adhyaya 64

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततः सरथनागाश्वाः पाञ्चालाः पाण्डुसृञ्जयाः। सेनापतिं परीप्सन्तो रुरुधुस्तनयं तव।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāñcālāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ| senāpatiṃ parīpsanto rurudhustanayaṃ tava||

Verse 2

ततः प्रववृते युद्वं तावकानां परैः सह। घोरं प्राणभृतां काले भीमरूपं परन्तप।।

tataḥ pravavṛte yudvaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha| ghoraṃ prāṇabhṛtāṃ kāle bhīmarūpaṃ parantapa||

Verse 3

नकुलो वृषसेनं तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः। पितुः समीपे तिष्ठन्तं त्रिभिरन्त्यैरविध्यत।।

nakulo vṛṣasenaṃ tu viddhvā pañcabhirāyasaiḥ| pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ tribhirantyairavidhyata||

Verse 4

नकुलं तु ततः शूरो वृषसेनो हसन्निव। नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये भृशम्।।

nakulaṃ tu tataḥ śūro vṛṣaseno hasanniva| nārācena sutīkṣṇena vivyādha hṛdaye bhṛśam||

Verse 5

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शन। शत्रुं विव्याध विंशत्या सूतं चैवास्य सप्तभिः।।

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśana| śatruṃ vivyādha viṃśatyā sūtaṃ caivāsya saptabhiḥ||

Verse 6

ततः शरसहस्रेण तावुभौ पुरुषर्षभौ। अन्योन्यमाच्छादयतां तवाभज्यत वाहिनी।।

tataḥ śarasahasreṇa tāvubhau puruṣarṣabhau| anyonyamācchādayatāṃ tavābhajyata vāhinī||

Verse 7

स दृष्ट्वा प्रद्रुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतजः। निवारयामास बलादनुपत्य विशाम्पते।।

sa dṛṣṭvā pradrutāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrasya sūtajaḥ| nivārayāmāsa balādanupatya viśāmpate||

Verse 8

एतस्मिन्नन्तरे युद्धं कष्टमासीद्विशाम्पते। निवृत्ते तु ततः सैन्ये नकुलः कौरवान्ययौ।।

etasminnantare yuddhaṃ kaṣṭamāsīdviśāmpate| nivṛtte tu tataḥ sainye nakulaḥ kauravānyayau||

Verse 9

कर्णपुत्रस्तु समरे हित्वा नकुलमेव तु। जुगोप चक्रं त्वरितो राधेयस्यैव मारिष।।

karṇaputrastu samare hitvā nakulameva tu| jugopa cakraṃ tvarito rādheyasyaiva māriṣa||

Verse 10

उलूकस्तु रणे क्रुद्धः सहदेवेन मारिष। निवारितः शरशतैः क्रुद्धेन रणमूर्धनि।।

ulūkastu raṇe kruddhaḥ sahadevena māriṣa| nivāritaḥ śaraśataiḥ kruddhena raṇamūrdhani||

Verse 11

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सहदेवः प्रतापवान्। सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति।।

tasyāśvāṃścaturo hatvā sahadevaḥ pratāpavān| sārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati||

Verse 12

उलूकस्तु ततो यानादवप्लुत्य विशाम्पते। त्रिगर्तानां बलं तूर्णं जगाम पितृनन्दनः।।

ulūkastu tato yānādavaplutya viśāmpate| trigartānāṃ balaṃ tūrṇaṃ jagāma pitṛnandanaḥ||

Verse 13

सात्यकिः शकुनिं विद्ध्वा विंशत्या निशितैः शरैः। ध्वजं चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव।।

sātyakiḥ śakuniṃ viddhvā viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ| dhvajaṃ ciccheda bhallena saubalasya hasanniva||

Verse 14

सौबलस्तस्य समरे क्रुद्धो राजन्प्रतापवान्। विदार्य कवचं भूयो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्।।

saubalastasya samare kruddho rājanpratāpavān| vidārya kavacaṃ bhūyo dhvajaṃ ciccheda kāñcanam||

Verse 15

तथैनं निशितैर्बाणैः सात्यकिः प्रत्यविध्यत। सारथिं च महाराज त्रिभिरेव समार्पयत्।।

tathainaṃ niśitairbāṇaiḥ sātyakiḥ pratyavidhyata| sārathiṃ ca mahārāja tribhireva samārpayat||

Verse 16

अथास्य वाहांस्त्वरितः शरैर्नित्ये यमक्षयम्। ततोऽवप्लुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभ।।

athāsya vāhāṃstvaritaḥ śarairnitye yamakṣayam| tato'vaplutya sahasā śakunirbharatarṣabha||

Verse 17

आरुरोह रथं तूर्णमुलूकस्य महात्मनः। अपोवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद्युद्धशालिनः।।

āruroha rathaṃ tūrṇamulūkasya mahātmanaḥ| apovāhātha śīghraṃ sa śaineyādyuddhaśālinaḥ||

Verse 18

सात्यकिस्तु रण राजंस्तावकानामनीकिनीम्। अभिदुद्राव वेगेन ततोऽनीकमभज्वत।।

sātyakistu raṇa rājaṃstāvakānāmanīkinīm| abhidudrāva vegena tato'nīkamabhajvata||

Verse 19

शैनेयशरसञ्छन्नं तव सैन्यं विशाम्पते। भेजे दशा दिशस्तूर्णं न्यपतच्च गतासुवत्।।

śaineyaśarasañchannaṃ tava sainyaṃ viśāmpate| bheje daśā diśastūrṇaṃ nyapatacca gatāsuvat||

Verse 20

भीमसेनं तव सुतो वारयामास संयुगे।।

bhīmasenaṃ tava suto vārayāmāsa saṃyuge||

Verse 21

तं तु भीमो मुहूर्तेन व्यश्वसूतरथध्वजम्। चक्रे लोकेश्वरं तत्र तेनातुष्यन्त वै जनाः।।

taṃ tu bhīmo muhūrtena vyaśvasūtarathadhvajam| cakre lokeśvaraṃ tatra tenātuṣyanta vai janāḥ||

Verse 22

ततोऽपायान्नृपस्तस्माद्भीमसेनभयार्दितः। कुरुसैन्यं ततः सर्वं भीमसेनमुपाद्रवत्। तत्र नादो महानासीद्धीमसेनं जिघांसताम्।।

tato'pāyānnṛpastasmādbhīmasenabhayārditaḥ| kurusainyaṃ tataḥ sarvaṃ bhīmasenamupādravat| tatra nādo mahānāsīddhīmasenaṃ jighāṃsatām||

Verse 23

युधामन्युः कृपं विद्ध्वा धनुरस्याशु चिच्छदे। अथान्यद्धनुरादाय कृपः शस्त्रभृतां वरः। युधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रं चापातयत्क्षितौ।।

yudhāmanyuḥ kṛpaṃ viddhvā dhanurasyāśu cicchade| athānyaddhanurādāya kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ| yudhāmanyordhvajaṃ sūtaṃ chatraṃ cāpātayatkṣitau||

Verse 24

ततोऽपायाद्रथेनैव युधामन्युर्महारथः।।

tato'pāyādrathenaiva yudhāmanyurmahārathaḥ||

Verse 25

उत्तमौजाश्च हार्दिक्यं भीमं भीमपराक्रमम्। छादयामास सहसा मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्।।

uttamaujāśca hārdikyaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam| chādayāmāsa sahasā megho vṛṣṭyeva parvatam||

Verse 26

तद्युद्धमासीत्सुमहद्धोररूपं परन्तप। तादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्वं विशाम्पते।।

tadyuddhamāsītsumahaddhorarūpaṃ parantapa| tādṛśaṃ na mayā yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ viśāmpate||

Verse 27

कृतवर्मा ततो राजन्नुत्तमौजसमाहवे। हृदि विव्याध सहसा रथोपस्थ उपाविशत्।।

kṛtavarmā tato rājannuttamaujasamāhave| hṛdi vivyādha sahasā rathopastha upāviśat||

Verse 28

सारथिस्तमपोवाह रथेन रथिनां वरम्। ततस्तु सात्वतो राजन्पाण्डुसैन्यमभिद्रवत्।।

sārathistamapovāha rathena rathināṃ varam| tatastu sātvato rājanpāṇḍusainyamabhidravat||

Verse 29

[दुःशासनः सौबलश्च गजानीकेन पाण्डवम्। महता परिवार्यैव क्षुद्रकैरभ्यताडयत्।।

[duḥśāsanaḥ saubalaśca gajānīkena pāṇḍavam| mahatā parivāryaiva kṣudrakairabhyatāḍayat||

Verse 30

ततो भीमः शरशतैर्दुर्योधनममर्षणम्। विमुखीकृत्य तरसा गजानीकमुपाद्रवत्।।

tato bhīmaḥ śaraśatairduryodhanamamarṣaṇam| vimukhīkṛtya tarasā gajānīkamupādravat||

Verse 31

तमापतन्तं सहसा गजानीकं वृकोदरः। दृष्ट्वैव सुभृशं क्रुद्धो दिव्यमस्त्रमुदैरयत्।।

tamāpatantaṃ sahasā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ| dṛṣṭvaiva subhṛśaṃ kruddho divyamastramudairayat||

Verse 32

गजैर्गजानभ्यहनद्वज्रेणेन्द्र इवासुरान्।।

gajairgajānabhyahanadvajreṇendra ivāsurān||

Verse 33

ततोऽन्तरिक्षं बाणौघैः शलभैरिव पादपम्। छादयामास समरे गजान्निघ्नन्वृकोदरः।।

tato'ntarikṣaṃ bāṇaughaiḥ śalabhairiva pādapam| chādayāmāsa samare gajānnighnanvṛkodaraḥ||

Verse 34

ततः कुञ्जरयूथानि समेतानि सहस्रशः। व्यधमत्तरसा भीमो मेघसङ्घानिवानिलः।।

tataḥ kuñjarayūthāni sametāni sahasraśaḥ| vyadhamattarasā bhīmo meghasaṅghānivānilaḥ||

Verse 35

सुवर्णजालापिहिता मणिजालैश्च कुञ्जराः। रेजुरभ्यधिकं संख्ये विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः।।

suvarṇajālāpihitā maṇijālaiśca kuñjarāḥ| rejurabhyadhikaṃ saṃkhye vidyutvanta ivāmbudāḥ||

Verse 36

ते वध्यमाना भीमेन गजा राजन्विदुद्रुवुः। केचिद्विभिन्नहृदयाः कुञ्जरा न्यपतन्भुवि।।

te vadhyamānā bhīmena gajā rājanvidudruvuḥ| kecidvibhinnahṛdayāḥ kuñjarā nyapatanbhuvi||

Verse 37

पतितैर्निपतद्भिश्च गजैर्हेमविभूषितैः। अशोभत मही तत्र विशीर्णैरिव पर्वतैः।।

patitairnipatadbhiśca gajairhemavibhūṣitaiḥ| aśobhata mahī tatra viśīrṇairiva parvataiḥ||

Verse 38

दीप्ताभै रत्नवद्भिश्च पतितैर्गजयोधिभिः। रराज भूमिः पतितैः क्षीणपुण्यैरिव ग्रहैः।।

dīptābhai ratnavadbhiśca patitairgajayodhibhiḥ| rarāja bhūmiḥ patitaiḥ kṣīṇapuṇyairiva grahaiḥ||

Verse 39

ततो भिन्नकटा नागा भिन्नकुम्भकरास्तथा। दुद्रुवुः शतशः संख्ये भीमसेनशराहताः।।

tato bhinnakaṭā nāgā bhinnakumbhakarāstathā| dudruvuḥ śataśaḥ saṃkhye bhīmasenaśarāhatāḥ||

Verse 40

केचिद्वमन्तो रुधिरं भयार्ताः पर्वतोपमाः। व्यद्रवञ्छरविद्धाङ्गा धातुचित्रा इवाचलाः।।

kecidvamanto rudhiraṃ bhayārtāḥ parvatopamāḥ| vyadravañcharaviddhāṅgā dhātucitrā ivācalāḥ||

Verse 41

महाभुजगसङ्काशौ चन्दनागुरुरूषितौ। अपश्यं भीमसेनस्य धनुर्विक्षिपतो भुजौ।।

mahābhujagasaṅkāśau candanāgururūṣitau| apaśyaṃ bhīmasenasya dhanurvikṣipato bhujau||

Verse 42

तस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वाशनिसमस्वनम्। विमुञ्चन्तः शकृन्मूत्रं गजाः प्रादुद्रुवुर्भृशम्।।

tasya jyātalanirghoṣaṃ śrutvāśanisamasvanam| vimuñcantaḥ śakṛnmūtraṃ gajāḥ prādudruvurbhṛśam||

Verse 43

भीमसेनस्य तत्कर्म राजन्नेकस्य धीमतः। निघ्नतः सर्वभूतानि रुद्रस्येव च निर्बभौ।।]

bhīmasenasya tatkarma rājannekasya dhīmataḥ| nighnataḥ sarvabhūtāni rudrasyeva ca nirbabhau||]