Adhyaya 6

Verse 1

कर्णवधश्रवणानन्तरीयकधृतराष्ट्रप्रवृत्तिं पृष्टेन वैशम्पायनेन कर्णदुर्योधनस्तुतिनिन्दापूर्वकं सञ्जयम्प्रति कर्णार्जुनयुद्धकथनचोदनारूपधृतराष्ट्रप्रवृत्तिकथनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च। त्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम्।।

karṇavadhaśravaṇānantarīyakadhṛtarāṣṭrapravṛttiṃ pṛṣṭena vaiśampāyanena karṇaduryodhanastutinindāpūrvakaṃ sañjayamprati karṇārjunayuddhakathanacodanārūpadhṛtarāṣṭrapravṛttikathanam|| 1 || sañjaya uvāca| śriyā kulena yaśasā tapasā ca śrutena ca| tvāmadya santo manyante yayātimiva nāhuṣam||

Verse 2

श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिव। पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः।।

śrute maharṣipratimaḥ kṛtakṛtyo'si pārthiva| paryavasthāpayātmānaṃ mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ||

Verse 3

धृतराष्ट्र उवाच। दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम्। यत्र सालप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam| yatra sālapratīkāśaḥ karṇo'hanyata saṃyuge||

Verse 4

हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान्। प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः।।

hatvā yudhiṣṭhirānīkaṃ pāñcālānāṃ rathavrajān| pratāpya śaravarṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ||

Verse 5

मोहियित्वा रणे पार्थान्वज्नहस्त इवासुरान्। स कथं निहतः शेते वायुरुग्ण इव द्रुमः।।

mohiyitvā raṇe pārthānvajnahasta ivāsurān| sa kathaṃ nihataḥ śete vāyurugṇa iva drumaḥ||

Verse 6

शोकस्यान्तं न पश्यामि पारं जलनिधेरिव। चिन्ता मे वर्धतेऽतीव मुमूर्षा चापि जायते।। हतोत्सेधस्य विनष्टोत्कर्षस्या।।

śokasyāntaṃ na paśyāmi pāraṃ jalanidheriva| cintā me vardhate'tīva mumūrṣā cāpi jāyate|| hatotsedhasya vinaṣṭotkarṣasyā||

Verse 7

कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य च। अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य सञ्जय।।

karṇasya nidhanaṃ śrutvā vijayaṃ phalgunasya ca| aśraddheyamahaṃ manye vadhaṃ karṇasya sañjaya||

Verse 8

वज्रसारमिदं नूनं हृदयं दुर्भिदं मम। यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते।।

vajrasāramidaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ durbhidaṃ mama| yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ karṇaṃ na dīryate||

Verse 9

आर्युर्नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा। यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः।।

āryurnūnaṃ sudīrghaṃ me vihitaṃ daivataiḥ purā| yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā jīvāmīha suduḥkhitaḥ||

Verse 10

धिग्जीवितमिदं चैव सुहृद्वीनस्य सञ्जय। अद्य चाहं दशामेतां गतः सञ्जय गर्हिताम्। कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः।।

dhigjīvitamidaṃ caiva suhṛdvīnasya sañjaya| adya cāhaṃ daśāmetāṃ gataḥ sañjaya garhitām| kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi śocyaḥ sarvasya mandadhīḥ||

Verse 11

अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः। परिभूतः कथं सूत परैः शक्ष्यामि जीवितुम्।।

ahameva purā bhūtvā sarvalokasya satkṛtaḥ| paribhūtaḥ kathaṃ sūta paraiḥ śakṣyāmi jīvitum||

Verse 12

दुःखाद्दुःखतरं भन्ये प्राप्तवानस्मि सञ्जय। भीष्मद्रोणवधेनैव कर्णस्य च महात्मनः।।

duḥkhādduḥkhataraṃ bhanye prāptavānasmi sañjaya| bhīṣmadroṇavadhenaiva karṇasya ca mahātmanaḥ||

Verse 13

नावशेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि। सहि पारं महानासीत्पुत्राणां मम सञ्जय।।

nāvaśeṣaṃ prapaśyāmi sūtaputre hate yudhi| sahi pāraṃ mahānāsītputrāṇāṃ mama sañjaya||

Verse 14

युद्धे हि निहतः शूरो विसृजन्सायकान्बहून्। को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम्।।

yuddhe hi nihataḥ śūro visṛjansāyakānbahūn| ko hi me jīvitenārthastamṛte puruṣarṣabham||

Verse 15

रथादाधिरथिर्नूनं न्यपतत्सायकार्दितः। पर्वतस्येव शिखरं व ज्रपाताद्विदारितम्।।

rathādādhirathirnūnaṃ nyapatatsāyakārditaḥ| parvatasyeva śikharaṃ va jrapātādvidāritam||

Verse 16

स शेते पृथिवीं नूनं शोभयन्रुधिरोक्षितः। मातङ्ग इव मत्तेन मताङ्गेन निपातितः।।

sa śete pṛthivīṃ nūnaṃ śobhayanrudhirokṣitaḥ| mātaṅga iva mattena matāṅgena nipātitaḥ||

Verse 17

यो बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम्। सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम्।।

yo balaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ yato bhayam| so'rjunena hataḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām||

Verse 18

स हि वीरो महेष्वासो मित्राणामभयङ्करः। शेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव पुरा बलः।।

sa hi vīro maheṣvāso mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ| śete vinihato vīraḥ śakreṇeva purā balaḥ||

Verse 19

पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम्। दुर्योधनस्य लोभश्च समान्येतानि सञ्जय।।

paṅgorivādhvagamanaṃ daridrasyeva kāmitam| duryodhanasya lobhaśca samānyetāni sañjaya||

Verse 20

अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत्तु जायते। अहो नु बलवद्दैवं कालश्च दुरतिक्रमः।।

anyathā cintitaṃ kāryamanyathā tattu jāyate| aho nu balavaddaivaṃ kālaśca duratikramaḥ||

Verse 21

पलायमानः कृपणो दीनात्मा दीनपौरुषः। कच्चिद्विनिहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम।।

palāyamānaḥ kṛpaṇo dīnātmā dīnapauruṣaḥ| kaccidvinihataḥ sūta putro duḥśāsano mama||

Verse 22

कच्चिन्न दीनाचरितं कृतवांस्तात संयुगे। कच्चिन्न निहतः शूरा यथाऽन्ये क्षत्रियर्षभाः।।

kaccinna dīnācaritaṃ kṛtavāṃstāta saṃyuge| kaccinna nihataḥ śūrā yathā'nye kṣatriyarṣabhāḥ||

Verse 23

युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धमिति सर्वदा। दुर्योधनो नाभ्यगृह्णान्मूढः पथ्यमिवौषधम्।।

yudhiṣṭhirasya vacanaṃ mā yuddhamiti sarvadā| duryodhano nābhyagṛhṇānmūḍhaḥ pathyamivauṣadham||

Verse 24

शतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना। पानीयं याचितः पार्थः सोविध्यन्मेदिनीतलम्।।

śatalpe śayānena bhīṣmeṇa sumahātmanā| pānīyaṃ yācitaḥ pārthaḥ sovidhyanmedinītalam||

Verse 25

जलस्य धारां जनितां दृष्ट्वा पाण्डुसुतेन च। अब्रवीत्स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः।।

jalasya dhārāṃ janitāṃ dṛṣṭvā pāṇḍusutena ca| abravītsa mahābāhustāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ||

Verse 26

प्रशमाद्वि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु वः। भ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह।।

praśamādvi bhavecchāntirmadantaṃ yuddhamastu vaḥ| bhrātṛbhāvena pṛthivīṃ bhuṅkṣva pāṇḍusutaiḥ saha||

Verse 27

अकुर्वन्वचनं तस्य नूनं शोचति पुत्रकः। तदिदं समनुप्राप्त वचनं दीर्घदर्शिनः।।

akurvanvacanaṃ tasya nūnaṃ śocati putrakaḥ| tadidaṃ samanuprāpta vacanaṃ dīrghadarśinaḥ||

Verse 28

अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च सञ्जय। द्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः।।

ahaṃ tu nihatāmātyo hataputraśca sañjaya| dyūtataḥ kṛcchramāpanno lūnapakṣa iva dvijaḥ||

Verse 29

यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च सञ्जय। विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः।।

yathā hi śakuniṃ gṛhya chittvā pakṣau ca sañjaya| visarjayanti saṃhṛṣṭāḥ krīḍamānāḥ kumārakāḥ||

Verse 30

लूनपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते। तथाहमपि सम्प्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः।।

lūnapakṣatayā tasya gamanaṃ nopapadyate| tathāhamapi samprāpto lūnapakṣa iva dvijaḥ||

Verse 31

क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्ज्ञातिर्बन्धुवर्जितः। कां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः।।

kṣīṇaḥ sarvārthahīnaśca nirjñātirbandhuvarjitaḥ| kāṃ diśaṃ pratipatsyāmi dīnaḥ śatruvaśaṃ gataḥ||

Verse 32

वैशम्पायन उवाच। इत्येवं धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहुदुःखितः। प्रोवाच सञ्जयं भूयः सोकव्याकुलमानसः।।

vaiśampāyana uvāca| ityevaṃ dhṛtarāṣṭro'tha vilapya bahuduḥkhitaḥ| provāca sañjayaṃ bhūyaḥ sokavyākulamānasaḥ||

Verse 33

धृतराष्ट्र उवाच। योऽजयत्सर्वकाम्भोजानम्बष्ठान्कैकयैः सह। गान्धारांश्च विदेहांश्च जित्वा कार्यार्थमाहवे।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| yo'jayatsarvakāmbhojānambaṣṭhānkaikayaiḥ saha| gāndhārāṃśca videhāṃśca jitvā kāryārthamāhave||

Verse 34

दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं योऽजयत्पृथिवीं प्रभुः। स जितः पाण्डवैः शूरैः समरे वाहुशालिभिः।।

duryodhanasya vṛddhyarthaṃ yo'jayatpṛthivīṃ prabhuḥ| sa jitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samare vāhuśālibhiḥ||

Verse 35

तस्मिन्हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना। के वीराः पर्यतिष्ठन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।

tasminhate maheṣvāse karṇe yudhi kirīṭinā| ke vīrāḥ paryatiṣṭhanta tanmamācakṣva sañjaya||

Verse 36

कच्चिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणे। उक्तं त्वया पुरा तात यथा वीरो निपातितः।।

kaccinnaikaḥ parityaktaḥ pāṇḍavairnihato raṇe| uktaṃ tvayā purā tāta yathā vīro nipātitaḥ||

Verse 37

भीष्ममप्रतियुध्यन्तं शिखम्डी सायकोत्तमैः। पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि षष्ठोऽध्यायः।। 6 ।।

bhīṣmamapratiyudhyantaṃ śikhamḍī sāyakottamaiḥ| pātayāmāsa samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|| 6 ||

Verse 38

तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधि। धर्मराजवचः श्रुत्वा अश्वत्थामा हतस्त्विति।। अप्रतियुध्यन्तं शिखण्डिना प्रतियुद्धगनङ्गीकुर्वाणम्।।

tathā draupadinā droṇo nyastasarvāyudho yudhi| dharmarājavacaḥ śrutvā aśvatthāmā hatastviti|| apratiyudhyantaṃ śikhaṇḍinā pratiyuddhaganaṅgīkurvāṇam||

Verse 39

युक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितः। निहतः खङ्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन सञ्जय।।

yuktayogo maheṣvāsaḥ śarairbahubhirācitaḥ| nihataḥ khaṅgamudyamya dhṛṣṭadyumnena sañjaya||

Verse 40

अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतः। अश्रौषमहमेतद्वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ।। द्रौपदिना द्रुपदपुत्रेण धृष्टद्युम्नेन।।

antareṇa hatāvetau chalena ca viśeṣataḥ| aśrauṣamahametadvai bhīṣmadroṇau nipātitau|| draupadinā drupadaputreṇa dhṛṣṭadyumnena||

Verse 41

भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद्वज्रभृत्स्वयम्। न्यायेन युध्यन्समरे तद्वै सत्यं ब्रवीमि ते।।

bhīṣmadroṇau hi samare na hanyādvajrabhṛtsvayam| nyāyena yudhyansamare tadvai satyaṃ bravīmi te||

Verse 42

कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च। कथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्वे समस्पृशत्।।

karṇaṃ tvasyantamastrāṇi divyāni ca bahūni ca| kathamindropamaṃ vīraṃ mṛtyuryudve samaspṛśat||

Verse 43

यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम्। प्रायच्छद्द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरन्दरः।। फलेन च विशेषतः इति क.ङ.पाठः। बलेन च विशेषतः इति ख. पाठः।।

yasya vidyutprabhāṃ śaktiṃ divyāṃ kanakabhūṣaṇām| prāyacchaddviṣatāṃ hantrīṃ kuṇḍalābhyāṃ purandaraḥ|| phalena ca viśeṣataḥ iti ka.ṅa.pāṭhaḥ| balena ca viśeṣataḥ iti kha. pāṭhaḥ||

Verse 44

यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः काञ्चनभूषणः। अशेत निशितः पत्री समरेष्वरिसूदनः।। कुण्डलाभ्यां सकवचाभ्यां। तादर्थ्ये चतुर्थी।।

yasya sarpamukho divyaḥ śaraḥ kāñcanabhūṣaṇaḥ| aśeta niśitaḥ patrī samareṣvarisūdanaḥ|| kuṇḍalābhyāṃ sakavacābhyāṃ| tādarthye caturthī||

Verse 45

भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्योऽवमत्य महारथान्। जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत।।

bhīṣmadroṇamukhānvīrānyo'vamatya mahārathān| jāmadagnyānmahāghoraṃ brāhmamastramaśikṣata||

Verse 46

यश्च द्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखानर्दिताञ्शरैः। सौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत्कार्मुकं शितैः।।

yaśca droṇamukhāndṛṣṭvā vimukhānarditāñśaraiḥ| saubhadrasya mahābāhurvyadhamatkārmukaṃ śitaiḥ||

Verse 47

यश्च नागायुतप्राणां वज्ररंहसमच्युतम्। विरथं सहसा कृत्वा भीमसेनमपाहसत्।।

yaśca nāgāyutaprāṇāṃ vajraraṃhasamacyutam| virathaṃ sahasā kṛtvā bhīmasenamapāhasat||

Verse 48

सहदेवं च निर्जित्य शरैः सन्नतपर्वभिः। कृपया विरथं कृत्वा नाहनद्धर्मचिन्तया।।

sahadevaṃ ca nirjitya śaraiḥ sannataparvabhiḥ| kṛpayā virathaṃ kṛtvā nāhanaddharmacintayā||

Verse 49

यश्च मायासहस्राणि विकुर्वाणं जयैषिणम्। घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्या निजघ्निवान्।।

yaśca māyāsahasrāṇi vikurvāṇaṃ jayaiṣiṇam| ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ śakraśaktyā nijaghnivān||

Verse 50

एवांश्च दिवसान्यस्य युद्धे भीतो धनञ्जयः। नागमद्द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे।।

evāṃśca divasānyasya yuddhe bhīto dhanañjayaḥ| nāgamaddvairathaṃ vīraḥ sa kathaṃ nihato raṇe||

Verse 51

[संशप्तकानां योधा ये आह्वयन्त सदाऽन्यतः। एतान्हत्वा हनिष्यामि पश्चाद्वैकर्तनं रणे।।

[saṃśaptakānāṃ yodhā ye āhvayanta sadā'nyataḥ| etānhatvā haniṣyāmi paścādvaikartanaṃ raṇe||

Verse 52

इति व्यपदिशन्पार्थो वर्जयन्सूतजं रणे। स कथं निहतो वीरः पार्थेन परवीरहा।।]

iti vyapadiśanpārtho varjayansūtajaṃ raṇe| sa kathaṃ nihato vīraḥ pārthena paravīrahā||]

Verse 53

रथभह्गो न चेत्तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यत। न चेदस्त्राणि नष्टानि स कथं निहतः परैः।। अशेत निहतः पत्री समरेष्वरिसूदनः इति ख.पाठः। अशेत निहतः पत्री चन्दनेष्वरिसूदनः इति झ.पाठः।।

rathabhahgo na cettasya dhanurvā na vyaśīryata| na cedastrāṇi naṣṭāni sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ|| aśeta nihataḥ patrī samareṣvarisūdanaḥ iti kha.pāṭhaḥ| aśeta nihataḥ patrī candaneṣvarisūdanaḥ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 54

को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद्धनुः। विमुञ्चन्तं शरान्घोरान्दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे। जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगिनम्।।

ko hi śakto raṇe karṇaṃ vidhunvānaṃ mahaddhanuḥ| vimuñcantaṃ śarānghorāndivyānyastrāṇi cāhave| jetuṃ puruṣaśārdūlaṃ śārdūlamiva veginam||

Verse 55

ध्रवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वाऽपि महीं गतः। अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम्। न ह्यन्यदपि पश्यामि कारणं तस्य नाशने।।

dhravaṃ tasya dhanuśchinnaṃ ratho vā'pi mahīṃ gataḥ| astrāṇi vā pranaṣṭāni yathā śaṃsasi me hatam| na hyanyadapi paśyāmi kāraṇaṃ tasya nāśane||

Verse 56

न हिन्मि फल्गुनं यावत्तावत्पादौ न धावये। इति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः।।

na hinmi phalgunaṃ yāvattāvatpādau na dhāvaye| iti yasya mahāghoraṃ vratamāsīnmahātmanaḥ||

Verse 57

यस्य भीतो रमे निद्रां धर्मराजो युधिष्ठिरः। त्रयोदशसमा नित्यं नाभजत्पुरुषर्षभः।।

yasya bhīto rame nidrāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| trayodaśasamā nityaṃ nābhajatpuruṣarṣabhaḥ||

Verse 58

यस्य वीर्यवतो वीर्यमुपाश्रित्य महात्मनः। मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान्बलात्।।

yasya vīryavato vīryamupāśritya mahātmanaḥ| mama putraḥ sabhāṃ bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ nītavānbalāt||

Verse 59

तत्रापि च सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम्। दासभार्येति पाञ्चालीमब्रवीत्कुरुसन्निधौ।।

tatrāpi ca sabhāmadhye pāṇḍavānāṃ ca paśyatām| dāsabhāryeti pāñcālīmabravītkurusannidhau||

Verse 60

[न सन्ति तपयः कृष्णे सर्वे षण्डतिलैः समाः। उपतिष्ठस्व भर्तारमन्यं वा वरवर्णिनि।।

[na santi tapayaḥ kṛṣṇe sarve ṣaṇḍatilaiḥ samāḥ| upatiṣṭhasva bhartāramanyaṃ vā varavarṇini||

Verse 61

इत्येवं यः पुरा वाचो रूक्षाः संश्रावयन्रुषा। सभायां सूतजः कृष्णां स कथं निहतः परैः।।

ityevaṃ yaḥ purā vāco rūkṣāḥ saṃśrāvayanruṣā| sabhāyāṃ sūtajaḥ kṛṣṇāṃ sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ||

Verse 62

यदि भीष्मो रणश्लाघी द्रोणो वा युधि दुर्मदः। न हनिष्यति कौन्तेयान्पक्षपातात्सुयोधन। सर्वानेव हनिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः।।

yadi bhīṣmo raṇaślāghī droṇo vā yudhi durmadaḥ| na haniṣyati kaunteyānpakṣapātātsuyodhana| sarvāneva haniṣyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ||

Verse 63

किं करिष्यति गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी। स्निग्धचन्दनदिग्धस्य मच्छरस्याभिधावतः। स नूनमृषभस्कन्धो ह्यर्जुनेन कथं हतः।।]

kiṃ kariṣyati gāṇḍīvamakṣayyau ca maheṣudhī| snigdhacandanadigdhasya maccharasyābhidhāvataḥ| sa nūnamṛṣabhaskandho hyarjunena kathaṃ hataḥ||]

Verse 64

यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन्। अपतिर्ह्यसि कृष्णेति ब्रुवन्पार्थानवैक्षत।।

yaśca gāṇḍīvamuktānāṃ sparśamugramacintayan| apatirhyasi kṛṣṇeti bruvanpārthānavaikṣata||

Verse 65

यस्य नासीद्भयं पार्थात्सपुत्रात्सजनार्दनात्। स्वबाहुबलमाश्रित्य मुहूर्तमपि सञ्जय।।

yasya nāsīdbhayaṃ pārthātsaputrātsajanārdanāt| svabāhubalamāśritya muhūrtamapi sañjaya||

Verse 66

तस्य नाऽहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैः। प्रतीपमभिघावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः।। रथसङ्गो न चेत्तस्य इति क.ड.पाठः। अहंकांरो न चेत्तस्य इति ख. पाठः।।

tasya nā'haṃ vadhaṃ manye devairapi savāsavaiḥ| pratīpamabhighāvadbhiḥ kiṃ punastāta pāṇḍavaiḥ|| rathasaṅgo na cettasya iti ka.ḍa.pāṭhaḥ| ahaṃkāṃro na cettasya iti kha. pāṭhaḥ||

Verse 67

न हि ज्यां संसम्पृशानस्य तलत्रे वाऽपि गृह्णतः। पुमानाधिरथेः स्थातुं कश्चित्प्रमुखतोऽर्हति।। प्रातिभठ्येन अभिधावद्भिः सर्वदिग्भ्यः समागतैः।।

na hi jyāṃ saṃsampṛśānasya talatre vā'pi gṛhṇataḥ| pumānādhiratheḥ sthātuṃ kaścitpramukhato'rhati|| prātibhaṭhyena abhidhāvadbhiḥ sarvadigbhyaḥ samāgataiḥ||

Verse 68

अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः। न वध- पुरुषेन्द्रस्य संयुगेष्वपलायिनः।। आधिरथेः अधिरथपुत्रस्य।।

api syānmedinī hīnā somasūryaprabhāṃśubhiḥ| na vadha- puruṣendrasya saṃyugeṣvapalāyinaḥ|| ādhiratheḥ adhirathaputrasya||

Verse 69

येन मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च। वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचत।। सोमसूर्यमहाचर्यात्प्रकर्षेण भातीति योगाच्च प्रभो वह्निस्तेषां त्रयाणामंशुभिर्मुयूखैः।।

yena mandaḥ sahāyena bhrātrā duḥśāsanena ca| vāsudevasya durbuddhiḥ pratyākhyānamarocata|| somasūryamahācaryātprakarṣeṇa bhātīti yogācca prabho vahnisteṣāṃ trayāṇāmaṃśubhirmuyūkhaiḥ||

Verse 70

स नूनं वृषभस्कन्धं कर्णं दृष्ट्वा निपातितम्। दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः।।

sa nūnaṃ vṛṣabhaskandhaṃ karṇaṃ dṛṣṭvā nipātitam| duḥśāsanaṃ ca nihataṃ manye śocati putrakaḥ||

Verse 71

हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा द्वैरथे सव्यसाचिना। जयतः पाण्डवान्दृष्ट्वा किंस्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत्।।

hataṃ vaikartanaṃ dṛṣṭvā dvairathe savyasācinā| jayataḥ pāṇḍavāndṛṣṭvā kiṃsvidduryodhano'bravīt||

Verse 72

[दुर्मर्षणं हतं दृष्ट्वा वृषसेनं च संयुगे। प्रभग्रं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः।।

[durmarṣaṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā vṛṣasenaṃ ca saṃyuge| prabhagraṃ ca balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahārathaiḥ||

Verse 73

पराङ्मुखांश्च राज्ञस्तु पलायनपरायणान्। विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः।।

parāṅmukhāṃśca rājñastu palāyanaparāyaṇān| vidrutānrathino dṛṣṭvā manye śocati putrakaḥ||

Verse 74

अनेयश्चाभिमानी च दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः। हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किंस्विदुर्योधनोऽब्रवीत्।। मन्दो दुर्योधनः।।

aneyaścābhimānī ca durbuddhirajitendriyaḥ| hatotsāhaṃ balaṃ dṛṣṭvā kiṃsviduryodhano'bravīt|| mando duryodhanaḥ||

Verse 75

स्वयं वैरं महत्कृत्वा वार्यमाणः सुहृद्गणैः। प्रधने हतभूयिष्ठैः किंस्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत्।। अनेय अशिक्षणीयः। यतोऽभिमानी विद्वत्त्वाभिमानी। एतएव दुर्बुद्धिः हितमजानन्।।

svayaṃ vairaṃ mahatkṛtvā vāryamāṇaḥ suhṛdgaṇaiḥ| pradhane hatabhūyiṣṭhaiḥ kiṃsvidduryodhano'bravīt|| aneya aśikṣaṇīyaḥ| yato'bhimānī vidvattvābhimānī| etaeva durbuddhiḥ hitamajānan||

Verse 76

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे। रुधिरे पीयमाने च किंस्विद्द्रुर्योधनोऽब्रवीत्।।]

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge| rudhire pīyamāne ca kiṃsviddruryodhano'bravīt||]

Verse 77

सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषत। कर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन्किमब्रवीत्।।

saha gāndhārarājena sabhāyāṃ yadabhāṣata| karṇo'rjunaṃ raṇe hantā hate tasminkimabravīt||

Verse 78

द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्ठो वञ्चयित्वा च पाण्‍डवान्। शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत्।।

dyūtaṃ kṛtvā purā hṛṣṭho vañcayitvā ca pāṇ‍ḍavān| śakuniḥ saubalastāta hate karṇe kimabravīt||

Verse 79

कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः। हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत।।

kṛtavarmā maheṣvāsaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ| hataṃ vaikartanaṃ dṛṣṭvā hārdikyaḥ kimabhāṣata||

Verse 80

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासते। धनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yasya śikṣāmupāsate| dhanurvedaṃ cikīrṣanto droṇaputrasya dhīmataḥ||

Verse 81

युवा रूपेण सम्पन्नो दर्शनीयो महायशाः। अश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत सञ्जय।।

yuvā rūpeṇa sampanno darśanīyo mahāyaśāḥ| aśvatthāmā hate karṇe kimabhāṣata sañjaya||

Verse 82

आचार्यो यो धनुर्वेदे गौतमो रथसत्तमः। कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत्।।

ācāryo yo dhanurvede gautamo rathasattamaḥ| kṛpaḥ śāradvatastāta hate karṇe kimabravīt||

Verse 83

मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः। दृष्ट्वा विनिहतं कर्णं सारथ्ये रथिनां वरः। किमभाषत सौवीरो मद्राणामधिपो बली।।

madrarājo maheṣvāsaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ| dṛṣṭvā vinihataṃ karṇaṃ sārathye rathināṃ varaḥ| kimabhāṣata sauvīro madrāṇāmadhipo balī||

Verse 84

दृष्ट्वा विनिहतं सर्वे योधा वारणदुर्जयाः। ये च केन राजानः पृथिव्यां योद्वुमागताः। वैकर्तनं हतं दृष्टवा कान्यभाषन्त सञ्जय।। प्रधने रणे।।

dṛṣṭvā vinihataṃ sarve yodhā vāraṇadurjayāḥ| ye ca kena rājānaḥ pṛthivyāṃ yodvumāgatāḥ| vaikartanaṃ hataṃ dṛṣṭavā kānyabhāṣanta sañjaya|| pradhane raṇe||

Verse 85

द्रोणे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे। के वा मुखमनीकानामासन्सञ्जय भागशः।।

droṇe tu nihate vīre rathavyāghre nararṣabhe| ke vā mukhamanīkānāmāsansañjaya bhāgaśaḥ||

Verse 86

मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः। वैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।

madrarājaḥ kathaṃ śalyo niyukto rathināṃ varaḥ| vaikartanasya sārathye tanmamācakṣva sañjaya||

Verse 87

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य युध्यतः। वामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः।।

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ sūtaputrasya yudhyataḥ| vāmaṃ cakraṃ rarakṣurvā ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ||

Verse 88

के कर्णं न जहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवंस्ततः। कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः।।

ke karṇaṃ na jahuḥ śūrāḥ ke kṣudrāḥ prādravaṃstataḥ| kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ hataḥ karṇo mahārathaḥ||

Verse 89

पाण्डवाश्च स्वयं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथाः। सृजन्तः शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदाः।। कानि वाक्यानीति शेषः।।

pāṇḍavāśca svayaṃ śūrāḥ pratyudīyurmahārathāḥ| sṛjantaḥ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudāḥ|| kāni vākyānīti śeṣaḥ||

Verse 90

स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदा। व्यर्थः कथं समभवत्तन्ममाचक्ष्व स़ञ्जय।।

sa ca sarpamukho divyo maheṣupravarastadā| vyarthaḥ kathaṃ samabhavattanmamācakṣva sa़ñjaya||

Verse 91

मामकस्यास्य सैन्यस्य हतोत्सेधस्य सञ्जय। अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति।। प्रत्युदीयुः कथमिति शेषः।।

māmakasyāsya sainyasya hatotsedhasya sañjaya| avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati|| pratyudīyuḥ kathamiti śeṣaḥ||

Verse 92

तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे त्यक्तजीवीतौ। भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे।।

tau hi vīrau maheṣvāsau madarthe tyaktajīvītau| bhīṣmadroṇau hatau śrutvā ko nvartho jīvitena me||

Verse 93

पुनः पुनर्न मृष्यामि वधं कर्णस्य पाण्डवैः। यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम्।।

punaḥ punarna mṛṣyāmi vadhaṃ karṇasya pāṇḍavaiḥ| yasya bāhvorbalaṃ tulyaṃ kuñjarāṇāṃ śataṃ śatam||

Verse 94

द्रोणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सह। सङ्घामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।

droṇe hate ca yadvṛttaṃ kauravāṇāṃ paraiḥ saha| saṅghāme naravīrāṇāṃ tanmamācakṣva sañjaya||

Verse 95

यथा कर्णश्च कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत्। तथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम्।।

yathā karṇaśca kaunteyaiḥ saha yuddhamayojayat| tathā ca dviṣatāṃ hantā raṇe śāntastaducyatām||