Adhyaya 5

Verse 1

धृतराष्ट्रेण कर्णगुणानुवर्णनपूर्वकं शोचनम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। श्रुत्वा कर्णं हतं युद्वे पुत्रांश्चैव पलायिनः। नरेन्द्रः किञ्चिदाश्वस्तो द्विजश्रेष्ठ किमब्रवीत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः।। 5 ।।

dhṛtarāṣṭreṇa karṇaguṇānuvarṇanapūrvakaṃ śocanam|| 1 || janamejaya uvāca| śrutvā karṇaṃ hataṃ yudve putrāṃścaiva palāyinaḥ| narendraḥ kiñcidāśvasto dvijaśreṣṭha kimabravīt|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ|| 5 ||

Verse 2

प्राप्तवान्परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत्। तस्मिन्यदुक्तवान्काले तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।।

prāptavānparamaṃ duḥkhaṃ putravyasanajaṃ mahat| tasminyaduktavānkāle tanmamācakṣva pṛcchataḥ||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्वेयमिवाद्भुतम्। भूतसम्मोहनं भीमं मेरोः संसर्पणं यथा।।

vaiśampāyana uvāca| śrutvā karṇasya nidhanamaśradveyamivādbhutam| bhūtasammohanaṃ bhīmaṃ meroḥ saṃsarpaṇaṃ yathā||

Verse 4

चित्तमोहमिवायुक्तं भार्गवस्य महामतेः। पराजयमिवेन्द्रस्य द्विषद्ध्यो भीमकर्मणः।। पुत्रांश्चैव निपातितान् इति झ.पाठः।।

cittamohamivāyuktaṃ bhārgavasya mahāmateḥ| parājayamivendrasya dviṣaddhyo bhīmakarmaṇaḥ|| putrāṃścaiva nipātitān iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 5

दिवः प्रपतनं भानोरुरव्यामिव महाद्युतेः। संशोषणमिवाचिन्त्यं समुद्रस्याक्षयाम्भसः।। नौकाहीनः।।

divaḥ prapatanaṃ bhānoruravyāmiva mahādyuteḥ| saṃśoṣaṇamivācintyaṃ samudrasyākṣayāmbhasaḥ|| naukāhīnaḥ||

Verse 6

महीवियद्दिगम्बूनां सर्वनाशमिवाद्भुतम्। कर्मणोरिव वैफल्यमुभयोः पुण्यपापयोः।।

mahīviyaddigambūnāṃ sarvanāśamivādbhutam| karmaṇoriva vaiphalyamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ||

Verse 7

सञ्चिन्त्य निपुणं बुद्ध्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। नेदमस्तीति सञ्चिन्त्य कर्णस्य समरे वधम्।। भार्गवस्य रामस्य शुक्रस्य वा।।

sañcintya nipuṇaṃ buddhyā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| nedamastīti sañcintya karṇasya samare vadham|| bhārgavasya rāmasya śukrasya vā||

Verse 8

प्राणिनामेवमात्मत्वात्स्यादपीति विचार्य च। शोकाग्निना दह्यमानो धम्यमान इवाशये।।

prāṇināmevamātmatvātsyādapīti vicārya ca| śokāgninā dahyamāno dhamyamāna ivāśaye||

Verse 9

विस्रस्ताङ्गः श्वसन्दीनो हाहेत्युक्त्वा सुदुःखितः। विललाप महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः।।

visrastāṅgaḥ śvasandīno hāhetyuktvā suduḥkhitaḥ| vilalāpa mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ||

Verse 10

धृतराष्ट्र उवाच। सञ्जयाधिरथिर्वीरः सिंहद्विरदविक्रमः। वृषभप्रतिमस्कन्धो वृषभाक्षगतिस्वरः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| sañjayādhirathirvīraḥ siṃhadviradavikramaḥ| vṛṣabhapratimaskandho vṛṣabhākṣagatisvaraḥ||

Verse 11

वृषभो वृषभस्येव यो युद्धे न निवर्तते। शत्रोरपि महेन्द्रस्य वज्रसंहननो युवा।।

vṛṣabho vṛṣabhasyeva yo yuddhe na nivartate| śatrorapi mahendrasya vajrasaṃhanano yuvā||

Verse 12

यस्य ज्यातलशब्देन शरवृष्टिरवेण च। रथाश्वनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे।।

yasya jyātalaśabdena śaravṛṣṭiraveṇa ca| rathāśvanaramātaṅgā nāvatiṣṭhanti saṃyuge||

Verse 13

यमाश्रित्य महाबाहुं द्विषत्सङ्घघ्नमच्युतम्। दुर्योधनोऽकरोद्वैरं पाण्डुपुत्रैर्महारथैः।।

yamāśritya mahābāhuṃ dviṣatsaṅghaghnamacyutam| duryodhano'karodvairaṃ pāṇḍuputrairmahārathaiḥ||

Verse 14

स कथं रथिनां श्रेष्ठः कर्णः पार्थेन संयुगे। निहतः पुरुषव्याघ्रः प्रसह्यासह्यविक्रमः।।

sa kathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇaḥ pārthena saṃyuge| nihataḥ puruṣavyāghraḥ prasahyāsahyavikramaḥ||

Verse 15

यो नामन्यत वै नित्यमच्युतं च धनञ्जयम्। न वृष्मीन्सहितानन्यान्स्वबाहुबलदर्पितः।।

yo nāmanyata vai nityamacyutaṃ ca dhanañjayam| na vṛṣmīnsahitānanyānsvabāhubaladarpitaḥ||

Verse 16

शार्ङ्गगाण्डीवधन्वानौ सहितावपराजितौ। अहं दिव्याद्रथादेकः पातयिष्यामि संयुगे।।

śārṅgagāṇḍīvadhanvānau sahitāvaparājitau| ahaṃ divyādrathādekaḥ pātayiṣyāmi saṃyuge||

Verse 17

इति यः सततं मन्दमवोचल्लोभमोहितम्। दुर्योधनमवाचीनं राज्यकामुकमातुरम्।। कर्णस्य वधं सञ्चिन्त्य मनस्यालोच्य इदं कृत्स्नं जगत्स्वसैन्यं वा नास्तीति सञ्चिन्त्य निश्चित्य विललापेति तृतीयेन सम्बन्धः।।

iti yaḥ satataṃ mandamavocallobhamohitam| duryodhanamavācīnaṃ rājyakāmukamāturam|| karṇasya vadhaṃ sañcintya manasyālocya idaṃ kṛtsnaṃ jagatsvasainyaṃ vā nāstīti sañcintya niścitya vilalāpeti tṛtīyena sambandhaḥ||

Verse 18

योऽजयत्सर्वकाम्भोजानावन्त्यान्केकयैः सह। गान्धारान्मद्रकान्मात्स्यांस्त्रिगर्तांस्तङ्कणाञ्शकान्।

yo'jayatsarvakāmbhojānāvantyānkekayaiḥ saha| gāndhārānmadrakānmātsyāṃstrigartāṃstaṅkaṇāñśakān|

Verse 19

पाञ्चालांश्च विदेहांश्च कुलिन्दान्काशिकोसलान् सूह्मानङ्गांश्च वङ्गांश्च निषादान्पुण्ड्रकीकटान्।।

pāñcālāṃśca videhāṃśca kulindānkāśikosalān sūhmānaṅgāṃśca vaṅgāṃśca niṣādānpuṇḍrakīkaṭān||

Verse 20

वत्सान्कलिङ्गान्दरदानश्मकानृषिकानपि। शबरान्हारहूणांश्च प्रघूणान्सरलानपि।।

vatsānkaliṅgāndaradānaśmakānṛṣikānapi| śabarānhārahūṇāṃśca praghūṇānsaralānapi||

Verse 21

म्लेच्छराष्ट्राधिपांश्चैव दुर्गानाटविकांस्तथा। जित्वैतान्समरे वीरः प्रदीप्तैः कङ्कपत्रिभिः।।

mleccharāṣṭrādhipāṃścaiva durgānāṭavikāṃstathā| jitvaitānsamare vīraḥ pradīptaiḥ kaṅkapatribhiḥ||

Verse 22

करमाहारयामास जित्वा सर्वानरींस्तथा। दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं राधेयो रथिनां वरः। दिव्यास्त्रविमन्हातेजाः कर्णो वैकर्तनो वृषः।।

karamāhārayāmāsa jitvā sarvānarīṃstathā| duryodhanasya vṛddhyarthaṃ rādheyo rathināṃ varaḥ| divyāstravimanhātejāḥ karṇo vaikartano vṛṣaḥ||

Verse 23

सेनागोपश्च स कथं शत्रुभिः परमास्त्रवित्। घातितः पाण्डवैः शूरैः समरे वीर्यशालिभिः।।

senāgopaśca sa kathaṃ śatrubhiḥ paramāstravit| ghātitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samare vīryaśālibhiḥ||

Verse 24

वृषो महेन्द्रो देवेषु वृषः कर्णो नरेष्वपि। तृतीयमन्यं लोकेषु वृषं नैवानुशुश्रुम।। अवाचीनं चिन्तयाऽधोमुखम्।।

vṛṣo mahendro deveṣu vṛṣaḥ karṇo nareṣvapi| tṛtīyamanyaṃ lokeṣu vṛṣaṃ naivānuśuśruma|| avācīnaṃ cintayā'dhomukham||

Verse 25

उच्चैः श्रवा वरोऽश्वानां राज्ञां वैश्रवणो वरः। वरो महेन्द्रो देवानां कर्णः प्रहरतां वरः।।

uccaiḥ śravā varo'śvānāṃ rājñāṃ vaiśravaṇo varaḥ| varo mahendro devānāṃ karṇaḥ praharatāṃ varaḥ||

Verse 26

योऽजितः पार्थिवैः शूरैः समर्थैर्वीर्यशालिभिः। दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं कृत्स्नामुर्वीमथाजयत्।।

yo'jitaḥ pārthivaiḥ śūraiḥ samarthairvīryaśālibhiḥ| duryodhanasya vṛddhyarthaṃ kṛtsnāmurvīmathājayat||

Verse 27

यं लब्ध्वा मागधो राजा सांत्वमानोऽथ सौहृदैः। अरौत्सीत्पार्थिवं क्षत्रमृते यादवकौरवान्।।

yaṃ labdhvā māgadho rājā sāṃtvamāno'tha sauhṛdaiḥ| arautsītpārthivaṃ kṣatramṛte yādavakauravān||

Verse 28

तं श्रुत्वा निहतं कर्णं द्वैरथे सव्यसाचिना। शोकार्णवे निमग्नोऽहं भिन्ना नौरिव सागरे।।

taṃ śrutvā nihataṃ karṇaṃ dvairathe savyasācinā| śokārṇave nimagno'haṃ bhinnā nauriva sāgare||

Verse 29

तं वृषं निहतं श्रुत्वा द्वैरथे रथिनां वरम्। शोकार्णवे निमग्नोऽहमप्लुवः सागरे यथा।। जलवर्षित्वाद्देवेषु महेन्द्रो वृषः। धनवर्षित्वान्मनुष्येषु कर्णोवृषः। तृतीयमेवमभितो वृष्टिकर्तारं वृषम्।।

taṃ vṛṣaṃ nihataṃ śrutvā dvairathe rathināṃ varam| śokārṇave nimagno'hamapluvaḥ sāgare yathā|| jalavarṣitvāddeveṣu mahendro vṛṣaḥ| dhanavarṣitvānmanuṣyeṣu karṇovṛṣaḥ| tṛtīyamevamabhito vṛṣṭikartāraṃ vṛṣam||

Verse 30

ईदृशैर्यद्यहं दुःखैर्न विनश्यामि सञ्जय। वज्राद्दृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम्।।

īdṛśairyadyahaṃ duḥkhairna vinaśyāmi sañjaya| vajrāddṛḍhataraṃ manye hṛdayaṃ mama durbhidam||

Verse 31

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणामिमं श्रुत्वा पराभवम्। को मदन्यः पुमाँल्लोके न जह्यात्सूत जीवितम्।।

jñātisaṃbandhimitrāṇāmimaṃ śrutvā parābhavam| ko madanyaḥ pumā~lloke na jahyātsūta jīvitam||

Verse 32

विषमग्निं प्रपातं च पर्वताग्रादहं वृणे। महाप्रस्थानगमनं जलं प्रायोपवेशनम्। न हि शक्ष्यामि दुःखानि सोढुं कष्टानि सञ्जय।।

viṣamagniṃ prapātaṃ ca parvatāgrādahaṃ vṛṇe| mahāprasthānagamanaṃ jalaṃ prāyopaveśanam| na hi śakṣyāmi duḥkhāni soḍhuṃ kaṣṭāni sañjaya||