Adhyaya 58

Verse 1

अर्जुनस्य द्रौणिग्रस्तधृष्टद्युम्नरक्षणपूर्वकं द्रौणिं निर्जित्य संशप्तकान्प्रति गमनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। एवमुक्तः प्रत्युवाच धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्। आशिषं तां प्रवक्तव्यां मामको दास्यते तव।।

arjunasya drauṇigrastadhṛṣṭadyumnarakṣaṇapūrvakaṃ drauṇiṃ nirjitya saṃśaptakānprati gamanam|| 1 || sañjaya uvāca| evamuktaḥ pratyuvāca dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān| āśiṣaṃ tāṃ pravaktavyāṃ māmako dāsyate tava||

Verse 2

येनैव ते पितुर्दत्ता यतमानस्य संयुगे। एष ते प्रतिवाक्यं वै असिर्दास्यति मामकः। येन कृत्तं तव पितुर्यतमानस्य तच्छिरः।।

yenaiva te piturdattā yatamānasya saṃyuge| eṣa te prativākyaṃ vai asirdāsyati māmakaḥ| yena kṛttaṃ tava pituryatamānasya tacchiraḥ||

Verse 3

यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुवः। त्वामिदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि किल्बिषम्।।

yadi tāvanmayā droṇo nihato brāhmaṇabruvaḥ| tvāmidānīṃ kathaṃ yuddhe na haniṣyāmi kilbiṣam||

Verse 4

एवमुक्त्वा महातेजाः सेनापतिररिन्दमः। सुतीक्ष्णेनाथ भल्लेन द्रौणिं विव्याध पार्षतः।।

evamuktvā mahātejāḥ senāpatirarindamaḥ| sutīkṣṇenātha bhallena drauṇiṃ vivyādha pārṣataḥ||

Verse 5

ततो द्रौणिः सुसङ्क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः। आच्छादयद्दिशो राजन्धृष्टद्युम्नस्य संयुगे।।

tato drauṇiḥ susaṅkruddhaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ| ācchādayaddiśo rājandhṛṣṭadyumnasya saṃyuge||

Verse 6

नैवान्तरिक्षं न दिशो नापि योधाः सहस्रशः। दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्नाः समन्ततः। एकः सन्वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः।।

naivāntarikṣaṃ na diśo nāpi yodhāḥ sahasraśaḥ| dṛśyante vai mahārāja śaraiśchannāḥ samantataḥ| ekaḥ sanvārayāmāsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ||

Verse 7

तथैव पार्षतो राजन्द्रौणिमाहवशोभिनम्। शरैः सञ्छादयामास सूतपुत्रस्य पश्यतः।।

tathaiva pārṣato rājandrauṇimāhavaśobhinam| śaraiḥ sañchādayāmāsa sūtaputrasya paśyataḥ||

Verse 8

राधेयोऽपि महाराज पाञ्चालान्सह पाण्डवैः। द्रौपदेया युधामन्युमुत्तमौजसमेव च।।

rādheyo'pi mahārāja pāñcālānsaha pāṇḍavaiḥ| draupadeyā yudhāmanyumuttamaujasameva ca||

Verse 9

सात्यकिश्च महाराज योधांश्चान्यान्सहस्रशः। एकस्तान्वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः।।

sātyakiśca mahārāja yodhāṃścānyānsahasraśaḥ| ekastānvārayāmāsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ||

Verse 10

धृष्टद्युम्नस्तु समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम्। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पश्यतां सर्वयोधिनाम्।।

dhṛṣṭadyumnastu samare drauṇeściccheda kārmukam| kṣurapreṇa sutīkṣṇena paśyatāṃ sarvayodhinām||

Verse 11

तदपास्य धनुश्छिन्नमन्यदादत्त कार्मुकम्। वेगवत्समरे घोरं शरांश्चाशीविषोपमान्।।

tadapāsya dhanuśchinnamanyadādatta kārmukam| vegavatsamare ghoraṃ śarāṃścāśīviṣopamān||

Verse 12

स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां ध्वजम्। हयान्सूतं रथं चैव निमेषाद्व्यधमच्छरैः।।

sa pārṣatasya rājendra dhanuḥ śaktiṃ gadāṃ dhvajam| hayānsūtaṃ rathaṃ caiva nimeṣādvyadhamaccharaiḥ||

Verse 13

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः। खङ्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत्।।

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ| khaṅgamādatta vipulaṃ śatacandraṃ ca bhānumat||

Verse 14

द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लैः क्षिप्रं महारथः। चिच्छेद समरे वीरः क्षिप्रहस्तो दृढायुधः।।

drauṇistadapi rājendra bhallaiḥ kṣipraṃ mahārathaḥ| ciccheda samare vīraḥ kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ||

Verse 15

रथादनवरूढस्य धन्विनो बाहुशालिनः। पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत्।।

rathādanavarūḍhasya dhanvino bāhuśālinaḥ| paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tadadbhutamivābhavat||

Verse 16

धृष्टद्युम्नं तु विरथं हताश्वरथसारथिम्। शस्त्रैश्च बहुधा विद्धमस्त्रैश्च शकलीकृतम्। नातरद्भरतश्रेष्ठ यदमानो महारथः।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tu virathaṃ hatāśvarathasārathim| śastraiśca bahudhā viddhamastraiśca śakalīkṛtam| nātaradbharataśreṣṭha yadamāno mahārathaḥ||

Verse 17

तस्यान्तमिषुभी राजन्यदा द्रौणिर्न गच्छति। अथ त्यक्त्वा रथं वीरः पार्षतं त्वरितोऽन्वगात्। प्रगृह्य विपुलं खह्गं जातरूपपरिष्कृतम्।।

tasyāntamiṣubhī rājanyadā drauṇirna gacchati| atha tyaktvā rathaṃ vīraḥ pārṣataṃ tvarito'nvagāt| pragṛhya vipulaṃ khahgaṃ jātarūpapariṣkṛtam||

Verse 18

तस्य सम्पततो राजन्वपुरासीन्महात्मनः। गरुडस्येव ततो जिघृक्षोः पन्नगोत्तमम्।।

tasya sampatato rājanvapurāsīnmahātmanaḥ| garuḍasyeva tato jighṛkṣoḥ pannagottamam||

Verse 19

एतस्मिन्नेव काले तु केशवः परवीरहा। अब्रवीद्भरतश्रेष्ठमर्जुनं जयतां वरम्।।

etasminneva kāle tu keśavaḥ paravīrahā| abravīdbharataśreṣṭhamarjunaṃ jayatāṃ varam||

Verse 20

पश्य द्रौणिं पार्षतस्य यतमानं वधं प्रति। यत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनं न संशयः।।

paśya drauṇiṃ pārṣatasya yatamānaṃ vadhaṃ prati| yatnaṃ karoti vipulaṃ hanyāccainaṃ na saṃśayaḥ||

Verse 21

त्रायस्वैनं महाबाहो पार्षतं युद्धदुर्मदम्। द्रौणेरास्यगतं वीर मृत्योरास्यगतं यथा।।

trāyasvainaṃ mahābāho pārṣataṃ yuddhadurmadam| drauṇerāsyagataṃ vīra mṛtyorāsyagataṃ yathā||

Verse 22

एवमुक्त्वा महाराज वासुदेवः प्रतापवान्। प्रैषयत्तुरगान्यत्र द्रौणिर्वीरो व्यवस्थितः।।

evamuktvā mahārāja vāsudevaḥ pratāpavān| praiṣayatturagānyatra drauṇirvīro vyavasthitaḥ||

Verse 23

ते हयाश्चन्द्रसङ्काशाः केशवेन प्रचोदिताः। पिबन्त इव चाकाशं जग्मुद्रौणेर्महारथम्।।

te hayāścandrasaṅkāśāḥ keśavena pracoditāḥ| pibanta iva cākāśaṃ jagmudrauṇermahāratham||

Verse 24

दृष्ट्वा द्रौणिर्महाराज वासुदेवधनंजयौ। धृष्टद्युम्नवधे राजंश्चक्रे यत्नं महाबलः।।

dṛṣṭvā drauṇirmahārāja vāsudevadhanaṃjayau| dhṛṣṭadyumnavadhe rājaṃścakre yatnaṃ mahābalaḥ||

Verse 25

विकृष्यमाणं दृष्ट्वै धृष्टद्युम्नं जनेश्वर। शरांश्चिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महारथः।।

vikṛṣyamāṇaṃ dṛṣṭvai dhṛṣṭadyumnaṃ janeśvara| śarāṃścikṣepa vai pārtho drauṇiṃ prati mahārathaḥ||

Verse 26

ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम्। द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगाः।।

te śarā hemavikṛtā gāṇḍīvapreṣitā bhṛśam| drauṇimāsādya viviśurvalmīkamiva pannagāḥ||

Verse 27

विद्धस्तु तैः शरैर्घोरैद्रोणपुत्रः प्रतापवान्। उत्सृज्य समरे राजन्पाञ्चालममितौजसम्।।

viddhastu taiḥ śarairghoraidroṇaputraḥ pratāpavān| utsṛjya samare rājanpāñcālamamitaujasam||

Verse 28

आरुरोह रथं वीरो धनञ्जयशरार्दितः। प्रगृह्य च धनुः श्रेष्ठं पार्थं विव्याध सायकैः।।

āruroha rathaṃ vīro dhanañjayaśarārditaḥ| pragṛhya ca dhanuḥ śreṣṭhaṃ pārthaṃ vivyādha sāyakaiḥ||

Verse 29

एतस्मिन्नन्तरे शूरः सहदेवो जनाधिप। अपोवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम्।।

etasminnantare śūraḥ sahadevo janādhipa| apovāha rathenājau pārṣataṃ śatrutāpanam||

Verse 30

अर्जुनोऽपि महाराज द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः। तं द्रोणपुत्रः संरब्धो बाह्वोरुरसि चार्पयत्।।

arjuno'pi mahārāja drauṇiṃ vivyādha patribhiḥ| taṃ droṇaputraḥ saṃrabdho bāhvorurasi cārpayat||

Verse 31

क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसन्निभम्। द्रोणपुत्राय चिक्षेप यमदण्डमिवापरम्।।

krodhitastu raṇe pārtho nārācaṃ kālasannibham| droṇaputrāya cikṣepa yamadaṇḍamivāparam||

Verse 32

स ब्राह्मणस्यांसदेशे निपपात महाद्युतेः। स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे। निषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं परमं ययौ।।

sa brāhmaṇasyāṃsadeśe nipapāta mahādyuteḥ| sa vihvalo mahārāja śaravegena saṃyuge| niṣasāda rathopasthe vaiklavyaṃ paramaṃ yayau||

Verse 33

तं तु मत्वा हतं वीरं सारथिः शत्रुकर्शनम्। अपोवाह रणेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात्।।

taṃ tu matvā hataṃ vīraṃ sārathiḥ śatrukarśanam| apovāha raṇenājau tvaramāṇo raṇājirāt||

Verse 34

अथोद्धृष्टं महाराज पाञ्चालैर्जितकाशिभिः। मोक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं च पीडितम्।।

athoddhṛṣṭaṃ mahārāja pāñcālairjitakāśibhiḥ| mokṣitaṃ pārṣataṃ dṛṣṭvā droṇaputraṃ ca pīḍitam||

Verse 35

वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रशः। सिंहनादश्च सञ्जज्ञे दृष्ट्वा युद्धं तदद्भुतम्।।

vāditrāṇi ca divyāni prāvādyanta sahasraśaḥ| siṃhanādaśca sañjajñe dṛṣṭvā yuddhaṃ tadadbhutam||

Verse 36

ततः कर्णो महाराज व्याक्षिपद्विजयं धनुः। दृष्ट्वार्जुनं रणे क्रुद्धः प्रेक्षते च मुहुर्मुहुः। द्वैरथं चापि पार्थेन गन्तुकामो महाद्युतिः।।

tataḥ karṇo mahārāja vyākṣipadvijayaṃ dhanuḥ| dṛṣṭvārjunaṃ raṇe kruddhaḥ prekṣate ca muhurmuhuḥ| dvairathaṃ cāpi pārthena gantukāmo mahādyutiḥ||

Verse 37

एवं कृत्वाऽब्रवीत्पार्थो वासुदेवं धनञ्जयः। याहि संशप्तकान्कृष्ण कार्यमेतत्परं मम।।

evaṃ kṛtvā'bravītpārtho vāsudevaṃ dhanañjayaḥ| yāhi saṃśaptakānkṛṣṇa kāryametatparaṃ mama||

Verse 38

ततः प्रयातो गोविन्दः श्रुत्वा पाण्डवभाषितम्। रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा।।

tataḥ prayāto govindaḥ śrutvā pāṇḍavabhāṣitam| rathenātipatākena manomārutaraṃhasā||

Verse 39

एवमेष क्षयो वृत्तः पृथिव्यां पृथिवीपते। तावकानां परेषां च राजन्दुर्मन्त्रिते तव।।

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate| tāvakānāṃ pareṣāṃ ca rājandurmantrite tava||