Adhyaya 59

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततः प्रववृते भूयः सङ्ग्रामो राजसत्तम। कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṅgrāmo rājasattama| karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ||

Verse 2

धनूंषि बाणान्परिघानसिपट्टसतोमरान्। मुसलानि भुशुण्डीश्च शक्तिरिष्टिपरश्वथान्।।

dhanūṃṣi bāṇānparighānasipaṭṭasatomarān| musalāni bhuśuṇḍīśca śaktiriṣṭiparaśvathān||

Verse 3

गदाः प्रासाञ्शितान्कुन्तान्भिंडिपालान्महाङ्कुशान्। प्रगृह्य क्षिप्रमापेतुः परस्परजिघांसया।।

gadāḥ prāsāñśitānkuntānbhiṃḍipālānmahāṅkuśān| pragṛhya kṣipramāpetuḥ parasparajighāṃsayā||

Verse 4

बाणज्यातलशब्देन द्यां दिशः प्रदिशो वियत्। पृथिवीं नेमिघोषेण नादयन्तोऽभ्ययुः परान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे एकोनषष्टितमोऽध्यायः।। 59 ।।

bāṇajyātalaśabdena dyāṃ diśaḥ pradiśo viyat| pṛthivīṃ nemighoṣeṇa nādayanto'bhyayuḥ parān|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 59 ||

Verse 5

तेन शब्देन महता संहृष्टाश्चक्रुराहवम्। वीरा वीरैर्महाप्तोरकलहान्तं तितीर्षवः।।

tena śabdena mahatā saṃhṛṣṭāścakrurāhavam| vīrā vīrairmahāptorakalahāntaṃ titīrṣavaḥ||

Verse 6

ज्यातलत्रधनुःशब्दाञ्शस्त्राणां च निपात्यताम्। ताडितानां च पतता निनादांश्च पदातिनाम्।।

jyātalatradhanuḥśabdāñśastrāṇāṃ ca nipātyatām| tāḍitānāṃ ca patatā ninādāṃśca padātinām||

Verse 7

बाणशब्दांश्च विविधाञ्शूराणां चाभिगर्जताम्। श्रुत्वा गजा भृशं त्रेसुः पेतुर्मम्लुश्च सैनिकाः।।

bāṇaśabdāṃśca vividhāñśūrāṇāṃ cābhigarjatām| śrutvā gajā bhṛśaṃ tresuḥ peturmamluśca sainikāḥ||

Verse 8

तेषां निनदतां चैव शस्त्रवर्षं च मुञ्चताम्। बहूनाधिरथिर्वीरः प्रममाथेषुभिः परान्।।

teṣāṃ ninadatāṃ caiva śastravarṣaṃ ca muñcatām| bahūnādhirathirvīraḥ pramamātheṣubhiḥ parān||

Verse 9

पञ्च पाञ्चालवीराणां रथान्दश च पञ्च च। साश्वसूतध्वजान्कर्णः शरैर्निन्ये यमक्षयम्।।

pañca pāñcālavīrāṇāṃ rathāndaśa ca pañca ca| sāśvasūtadhvajānkarṇaḥ śarairninye yamakṣayam||

Verse 10

योधमुख्या महावीर्याः पाण्डूनां कर्णमाहवे। शिक्षितास्तमभिद्रुत्य परिवव्रुः समन्ततः।।

yodhamukhyā mahāvīryāḥ pāṇḍūnāṃ karṇamāhave| śikṣitāstamabhidrutya parivavruḥ samantataḥ||

Verse 11

ततः कर्णो द्विषत्सेनां शरवर्षैर्विलोडयन्। विजगाहाण्डजाकीर्णां पद्मिनीमिव यूथपः।। द्यांस्वर्गम्। वियदन्तरिक्षम्।।

tataḥ karṇo dviṣatsenāṃ śaravarṣairviloḍayan| vijagāhāṇḍajākīrṇāṃ padminīmiva yūthapaḥ|| dyāṃsvargam| viyadantarikṣam||

Verse 12

द्विषत्सैन्यमवस्कन्द्य राधेयो धनुरुत्तमम्। विधुन्वानः शितैर्बाणैः शिरांस्युन्मथ्य पातयत्।।

dviṣatsainyamavaskandya rādheyo dhanuruttamam| vidhunvānaḥ śitairbāṇaiḥ śirāṃsyunmathya pātayat||

Verse 13

हस्तिनः समहामात्रान्साश्वारोहान्हयानपि। रथिनोऽप्येकबाणेन भ्रमतश्चावपातयत्।।

hastinaḥ samahāmātrānsāśvārohānhayānapi| rathino'pyekabāṇena bhramataścāvapātayat||

Verse 14

वर्म वा चर्म वाऽश्रित्य निपातमपि देहिनः। विषेहुर्नास्य संस्पर्शं द्वितीयस्य पतत्त्रिणः।।

varma vā carma vā'śritya nipātamapi dehinaḥ| viṣehurnāsya saṃsparśaṃ dvitīyasya patattriṇaḥ||

Verse 15

वर्मयुक्तेषु देहेषु धनुषोऽस्यञ्शिताञ्शरान्। मौर्व्या तलत्रे न्यहनत्कशया वाजिनो यथा।। अण्डजैर्जलपक्षिभिः सारसादिभिराकीर्णां व्याप्ताम्।।

varmayukteṣu deheṣu dhanuṣo'syañśitāñśarān| maurvyā talatre nyahanatkaśayā vājino yathā|| aṇḍajairjalapakṣibhiḥ sārasādibhirākīrṇāṃ vyāptām||

Verse 16

पाण्डुसृञ्जयपाञ्चालाञ्शरगोचरमागतान्। ममर्द तरसा कर्णः सिंहो मृगगणानिव।।

pāṇḍusṛñjayapāñcālāñśaragocaramāgatān| mamarda tarasā karṇaḥ siṃho mṛgagaṇāniva||

Verse 17

ततः पाञ्चालपुत्रश्च द्रौपदेयाश्च मारिष। यमौ च युयुधानश्च त्वरिताः कर्णमभ्ययुः।।

tataḥ pāñcālaputraśca draupadeyāśca māriṣa| yamau ca yuyudhānaśca tvaritāḥ karṇamabhyayuḥ||

Verse 18

तेषु व्यायच्छमानेषु कुरुपाञ्चालपाण्डुषु। प्रियानसून्रणे त्यक्त्वा योधा जघ्नुः परस्परम्।। मौर्व्या मौर्वीच्युतैः शरैर्बाणैस्तलत्रे ज्याघातवारणस्थाने न्यहनत्।।

teṣu vyāyacchamāneṣu kurupāñcālapāṇḍuṣu| priyānasūnraṇe tyaktvā yodhā jaghnuḥ parasparam|| maurvyā maurvīcyutaiḥ śarairbāṇaistalatre jyāghātavāraṇasthāne nyahanat||

Verse 19

सुसन्नद्धाः कवचिनः सशिरस्त्राणभूषणाः। गदाभिर्मुसलैश्चान्ये परिघैश्च महाबालाः।। व्यायच्छमानेषु यतमानेषु।।

susannaddhāḥ kavacinaḥ saśirastrāṇabhūṣaṇāḥ| gadābhirmusalaiścānye parighaiśca mahābālāḥ|| vyāyacchamāneṣu yatamāneṣu||

Verse 20

समभ्यधावन्त भृशं कालदण्डैरिवोद्यतैः। नर्दन्तश्चाह्वयन्तश्च प्रवल्गन्तश्च मारिष।।

samabhyadhāvanta bhṛśaṃ kāladaṇḍairivodyataiḥ| nardantaścāhvayantaśca pravalgantaśca māriṣa||

Verse 21

ततो निजघ्नुरन्योन्यं पेतुश्चान्योन्यताडिताः। वमन्तो रुधिरं गात्रैर्विमस्तिष्केक्षमायुधाः।। परिघैर्हता इति शेषः। समभ्यधावन्तेत्युत्तरेणान्वयः।।

tato nijaghnuranyonyaṃ petuścānyonyatāḍitāḥ| vamanto rudhiraṃ gātrairvimastiṣkekṣamāyudhāḥ|| parighairhatā iti śeṣaḥ| samabhyadhāvantetyuttareṇānvayaḥ||

Verse 22

दन्तपूर्णैः सरुधिरैर्वक्रैर्दाडिमसन्निभैः। जीवन्त इव चाप्येके तस्थुः शस्त्रौघबृंहिताः।।

dantapūrṇaiḥ sarudhirairvakrairdāḍimasannibhaiḥ| jīvanta iva cāpyeke tasthuḥ śastraughabṛṃhitāḥ||

Verse 23

परश्वथैश्चाप्यपरे पट्टसैरसिभिस्तथा। शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च नखरप्रासतोमरैः।। मस्तिष्कं शिरोभागस्थमांसपिण्डः।।

paraśvathaiścāpyapare paṭṭasairasibhistathā| śaktibhirbhiṇḍipālaiśca nakharaprāsatomaraiḥ|| mastiṣkaṃ śirobhāgasthamāṃsapiṇḍaḥ||

Verse 24

ततक्षुश्चिच्छिदुश्चान्ये बिभिदुश्चिक्षिपुस्तथा। सञ्चकर्तुश्च जघ्नुश्च राजन्योधा महारणे।।

tatakṣuścicchiduścānye bibhiduścikṣipustathā| sañcakartuśca jaghnuśca rājanyodhā mahāraṇe||

Verse 25

पेतुरन्योन्यनिहता व्यसवो रुधिरोक्षिताः। क्षरन्तः स्वरसं रक्तं प्रकृत्ताश्चन्दना इव।। परश्वथैस्ततक्षुः। पट्टशैरसिभिश्च चिच्छिदुः। शक्तिभिंर्बिभिदुः। भिन्दिपालैश्चिक्षिपुः। नखरैः सञ्चकर्तुः। प्रासतोमरैर्जघ्नुः।।

peturanyonyanihatā vyasavo rudhirokṣitāḥ| kṣarantaḥ svarasaṃ raktaṃ prakṛttāścandanā iva|| paraśvathaistatakṣuḥ| paṭṭaśairasibhiśca cicchiduḥ| śaktibhiṃrbibhiduḥ| bhindipālaiścikṣipuḥ| nakharaiḥ sañcakartuḥ| prāsatomarairjaghnuḥ||

Verse 26

रथै रथा विनिहता हस्तिभिश्चापि हस्तिनः। नरैर्नरा हताः पेतुरश्वाश्चाश्वैः सहस्रशः।।

rathai rathā vinihatā hastibhiścāpi hastinaḥ| narairnarā hatāḥ peturaśvāścāśvaiḥ sahasraśaḥ||

Verse 27

ध्वजाः शिरांसि च्छिन्नाः पेतुर्महीतले।। वध्यतां दारुणाः शब्दाः पततां स्तनतामपि।

dhvajāḥ śirāṃsi cchinnāḥ peturmahītale|| vadhyatāṃ dāruṇāḥ śabdāḥ patatāṃ stanatāmapi|

Verse 28

क्षुरैर्भल्लार्धचन्द्रैश्च च्छिन्नाः पेतुर्महीतले।। नराश्वेभरथानां हिनराश्वेभरथैस्तथा।।

kṣurairbhallārdhacandraiśca cchinnāḥ peturmahītale|| narāśvebharathānāṃ hinarāśvebharathaistathā||

Verse 29

नरांश्च नागांश्च रथान्हयान्ममृदुराहवे।।

narāṃśca nāgāṃśca rathānhayānmamṛdurāhave||

Verse 30

अश्वारोहैर्हताः शूराश्छिन्नहस्ताश्च दन्तिनः। सपताकाध्वजाः पेतुर्विशीर्णा इव पर्वताः।।

aśvārohairhatāḥ śūrāśchinnahastāśca dantinaḥ| sapatākādhvajāḥ peturviśīrṇā iva parvatāḥ||

Verse 31

पत्तिभिश्च समाप्लुत्य द्विरदाः स्यन्दनास्तथा। हताश्च हन्यमानाश्च पतिताश्चैव सर्वशः।।

pattibhiśca samāplutya dviradāḥ syandanāstathā| hatāśca hanyamānāśca patitāścaiva sarvaśaḥ||

Verse 32

अश्वारोहाः समासाद्य त्वरिताः पत्तिभिर्हताः। सादिभिः पत्तिसङ्घाश्च निहता युधि शेरते।।

aśvārohāḥ samāsādya tvaritāḥ pattibhirhatāḥ| sādibhiḥ pattisaṅghāśca nihatā yudhi śerate||

Verse 33

मृदितानीव पद्मानि प्रम्लाना इव च स्रजः। हतानां वदनान्यासन्गात्राणि च महाहवे।। चन्दना रक्तचन्दनाः।।

mṛditānīva padmāni pramlānā iva ca srajaḥ| hatānāṃ vadanānyāsangātrāṇi ca mahāhave|| candanā raktacandanāḥ||

Verse 34

रूपाण्यत्यर्थकान्तानि द्विरदाश्वनृणां नृप। समुन्नानीव वस्त्राणि ययुर्दुर्दुर्शतां पराम्।। पद्मानीव बदनानि। स्रजइव गात्राणि।।

rūpāṇyatyarthakāntāni dviradāśvanṛṇāṃ nṛpa| samunnānīva vastrāṇi yayurdurdurśatāṃ parām|| padmānīva badanāni| srajaiva gātrāṇi||

Verse 59

समुन्नानि क्षारक्लिन्नानि मलिनानि।।

samunnāni kṣāraklinnāni malināni||