Adhyaya 57

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। दृतराष्ट्र उवाच। पाण्ड्ये हते किमकरोदर्जुनो जयतांवरः। एकवीरेण कर्णेन द्राविते च युधिष्ठिरे।।

saṅkulayuddham|| 1 || dṛtarāṣṭra uvāca| pāṇḍye hate kimakarodarjuno jayatāṃvaraḥ| ekavīreṇa karṇena drāvite ca yudhiṣṭhire||

Verse 2

समाप्तविद्यो बलवान्युक्तो वीरश्च पाण्डवः। सर्वभूतेष्वनुज्ञातः शङ्करेण महात्मना।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे सप्तपञ्चाशोऽध्यायः।। 57 ।।

samāptavidyo balavānyukto vīraśca pāṇḍavaḥ| sarvabhūteṣvanujñātaḥ śaṅkareṇa mahātmanā|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe saptapañcāśo'dhyāyaḥ|| 57 ||

Verse 3

तस्मान्महद्भयं तीव्रममित्रघ्नाद्धनञ्जयात्। स यत्तत्राकरोत्पार्थस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।

tasmānmahadbhayaṃ tīvramamitraghnāddhanañjayāt| sa yattatrākarotpārthastanmamācakṣva sañjaya||

Verse 4

सञ्जय उवाच। हते पाण्ड्येऽर्जुनं कृष्णस्त्वरन्नाह वचो हितम्। हतं पश्य स्वराजानमपयातांश्च पाण्डवान्।।

sañjaya uvāca| hate pāṇḍye'rjunaṃ kṛṣṇastvarannāha vaco hitam| hataṃ paśya svarājānamapayātāṃśca pāṇḍavān||

Verse 5

कर्णं पश्य महारङ्गे ज्वलन्तमिव पावकम्। असौ भीमो महेष्वासः प्रतिवृत्तो रणं प्रति।।

karṇaṃ paśya mahāraṅge jvalantamiva pāvakam| asau bhīmo maheṣvāsaḥ prativṛtto raṇaṃ prati||

Verse 6

त इमे नानुवर्तन्ते धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव पाण्डवानां चमूमुखम्।।

ta ime nānuvartante dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ| pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva pāṇḍavānāṃ camūmukham||

Verse 7

निवृत्तैश्च पुनः पार्थैर्भग्नं शत्रुबलं महत्। कौरवान्द्रवतो ह्येष कर्णो वारयते भृशम्।।

nivṛttaiśca punaḥ pārthairbhagnaṃ śatrubalaṃ mahat| kauravāndravato hyeṣa karṇo vārayate bhṛśam||

Verse 8

अन्तकप्रतिमो वेगे शक्रतुल्यपराक्रमः। असौ गच्छति कौन्तेय द्रौणिः शस्त्रभृतां वरः।।

antakapratimo vege śakratulyaparākramaḥ| asau gacchati kaunteya drauṇiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 9

तमेष प्रद्रुतः सङ्ख्ये धृष्टद्युम्नो महारथः। अश्वत्थाम्ना हताः सङ्ख्ये सर्वे कौन्तेय सृञ्जयाः।।

tameṣa pradrutaḥ saṅkhye dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ| aśvatthāmnā hatāḥ saṅkhye sarve kaunteya sṛñjayāḥ||

Verse 10

रथाश्वनरनागानां कृतं च कदनं महत्। इत्येतत्सर्वमाचष्ट वासुदेवः किरीटिने।।

rathāśvanaranāgānāṃ kṛtaṃ ca kadanaṃ mahat| ityetatsarvamācaṣṭa vāsudevaḥ kirīṭine||

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा च दृष्ट्वा च भ्रातृणां व्यसनं महत्। वाहयाश्वान्हृषीकेश क्षिप्रमित्याह पाण्डवः।।

etacchrutvā ca dṛṣṭvā ca bhrātṛṇāṃ vyasanaṃ mahat| vāhayāśvānhṛṣīkeśa kṣipramityāha pāṇḍavaḥ||

Verse 12

ततः प्रायाद्धृषीकेशो रथेनाप्रतिमो युधि। ततो रेणुः समभवत्पुनस्तत्र महारणे।।

tataḥ prāyāddhṛṣīkeśo rathenāpratimo yudhi| tato reṇuḥ samabhavatpunastatra mahāraṇe||

Verse 13

ततो राजन्महानासीत्सङ्गामो रोमहर्षणः। सिंहनादरवाश्चात्र प्रादुरासन्समागमे। उभयोः सेनयो राजन्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।।

tato rājanmahānāsītsaṅgāmo romaharṣaṇaḥ| siṃhanādaravāścātra prādurāsansamāgame| ubhayoḥ senayo rājanmṛtyuṃ kṛtvā nivartanam||

Verse 14

ततः हुनः समाजग्मुरभीताः कुरुसृञ्जयाः। युधिषरमुखाः पार्था वैकर्तनमुखा वयम्।।

tataḥ hunaḥ samājagmurabhītāḥ kurusṛñjayāḥ| yudhiṣaramukhāḥ pārthā vaikartanamukhā vayam||

Verse 15

ततः प्रववृते यूद्धं घोररूपं विशाम्पते। कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनम्।।

tataḥ pravavṛte yūddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate| karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanam||

Verse 16

तस्मिन्प्रवृत्ते सङ्ग्रामे तुमुले रोमहर्षणे। संशप्तकेषु वीरेषु किञ्चिच्छेषेषु भारत।।

tasminpravṛtte saṅgrāme tumule romaharṣaṇe| saṃśaptakeṣu vīreṣu kiñciccheṣeṣu bhārata||

Verse 17

धृष्टद्युम्नो महाराज सहितः सर्वराजभिः। कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवाश्च महारथाः।।

dhṛṣṭadyumno mahārāja sahitaḥ sarvarājabhiḥ| karṇamevābhidudrāva pāṇḍavāśca mahārathāḥ||

Verse 18

आगच्छमानांस्तान्दृष्ट्वा सङ्ग्रमे विजयैषिणः। दधारैको रणे कार्णो जलौघानिव पर्वतः।।

āgacchamānāṃstāndṛṣṭvā saṅgrame vijayaiṣiṇaḥ| dadhāraiko raṇe kārṇo jalaughāniva parvataḥ||

Verse 19

समासाद्य तु ते कर्णं व्यशीर्यन्त महारथाः। यथाऽचलं समासाद्य वार्योधाः सर्वतोदिशम्।।

samāsādya tu te karṇaṃ vyaśīryanta mahārathāḥ| yathā'calaṃ samāsādya vāryodhāḥ sarvatodiśam||

Verse 20

तयोरासीन्महाराज सङ्ग्रामो घोरदर्शनः। प्रवृद्धयोर्महारङ्गे बलिनोर्विजिगीषतोः।।

tayorāsīnmahārāja saṅgrāmo ghoradarśanaḥ| pravṛddhayormahāraṅge balinorvijigīṣatoḥ||

Verse 21

धृष्टद्युम्नस्तु राधेयं शरेणानतपर्वणा। छादयामास सङ्क्रुद्धस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्।।

dhṛṣṭadyumnastu rādheyaṃ śareṇānataparvaṇā| chādayāmāsa saṅkruddhastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt||

Verse 22

विजयं तु धनुः श्रेष्ठं विधृन्वानो महारथः। पार्षतस्य धनुश्छित्त्वा शरांश्चाशीविषोपमान्।।

vijayaṃ tu dhanuḥ śreṣṭhaṃ vidhṛnvāno mahārathaḥ| pārṣatasya dhanuśchittvā śarāṃścāśīviṣopamān||

Verse 23

ववर्ष शरवर्षाणि तोयवर्षानिवाम्बुदः। छादयामास सङ्क्रुद्धः पार्षतं नवभिः शरैः।।

vavarṣa śaravarṣāṇi toyavarṣānivāmbudaḥ| chādayāmāsa saṅkruddhaḥ pārṣataṃ navabhiḥ śaraiḥ||

Verse 24

ते हेमविकृतं वर्म भित्त्वा तस्य महात्मनः। शोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ।।

te hemavikṛtaṃ varma bhittvā tasya mahātmanaḥ| śoṇitāktā vyarājanta śakragopā ivānagha||

Verse 25

तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्। ततोऽन्यद्धनुरादाय सारवद्भारसाधनम्। कर्णं विव्याध सप्तत्या शरैः सन्नतपर्वभिः।।

tadapāsya dhanuśchinnaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān| tato'nyaddhanurādāya sāravadbhārasādhanam| karṇaṃ vivyādha saptatyā śaraiḥ sannataparvabhiḥ||

Verse 26

तथैव राजन्कर्णोऽपि पार्षतं शत्रुतापनम्। द्रोणशत्रुं महेष्वासो विव्याध निशितैः शरैः।।

tathaiva rājankarṇo'pi pārṣataṃ śatrutāpanam| droṇaśatruṃ maheṣvāso vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 27

पुनरन्यं महाराज शरं कनकभूषणम्। प्रेषयामास समरे मृत्युदण्डमिवापरम्।।

punaranyaṃ mahārāja śaraṃ kanakabhūṣaṇam| preṣayāmāsa samare mṛtyudaṇḍamivāparam||

Verse 28

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशाम्पते। चिच्छेद शतधा राजन्पार्षतः कृतहस्तवत्।।

tamāpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāmpate| ciccheda śatadhā rājanpārṣataḥ kṛtahastavat||

Verse 29

दृष्टवान्पतितं भूमौ शरं कर्णो विशाम्पते।।

dṛṣṭavānpatitaṃ bhūmau śaraṃ karṇo viśāmpate||

Verse 30

पार्षतः शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयत्। विव्याध चैनं त्वरितो नाराचैः सप्तभिस्तदा।।

pārṣataḥ śaravarṣeṇa samantātparyavārayat| vivyādha cainaṃ tvarito nārācaiḥ saptabhistadā||

Verse 31

तं प्रत्यविध्यद्दशभिः शरैर्हेमविभूषितैः। तयोर्युद्धं समभवद्दृष्टिश्रोत्रमनोहरम्।।

taṃ pratyavidhyaddaśabhiḥ śarairhemavibhūṣitaiḥ| tayoryuddhaṃ samabhavaddṛṣṭiśrotramanoharam||

Verse 32

आसीद्धोरं च चित्रं च प्रेक्षणीयं च सर्वशः।।

āsīddhoraṃ ca citraṃ ca prekṣaṇīyaṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 33

सर्वेषां तत्र भूतानां रोमहर्षो व्यजायत। दृष्ट्वा तत्समरे कर्म कर्णपार्षतयोर्नृप।।

sarveṣāṃ tatra bhūtānāṃ romaharṣo vyajāyata| dṛṣṭvā tatsamare karma karṇapārṣatayornṛpa||

Verse 34

एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात्तं महारथम्। पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासुनाशनम्।।

etasminnantare drauṇirabhyayāttaṃ mahāratham| pārṣataṃ śatrudamanaṃ śatruvīryāsunāśanam||

Verse 35

स दृष्ट्वा समरे यान्तमभीतं च महारथम्। अभ्यभाषत सङ्क्रुद्धः पार्षतं शत्रुतापनम्।।

sa dṛṣṭvā samare yāntamabhītaṃ ca mahāratham| abhyabhāṣata saṅkruddhaḥ pārṣataṃ śatrutāpanam||

Verse 36

रथं रथेन सम्पीड्य पार्षतस्य तु ब्राह्मणः।।

rathaṃ rathena sampīḍya pārṣatasya tu brāhmaṇaḥ||

Verse 37

तिष्ठतिष्ठेति ब्रह्मघ्न न मे जीवन्विमोक्ष्यसे। इत्युक्त्वा सुभृशं वीरः शीघ्रकृन्निशितैः शरैः। छादयामास समरे यतमानो महारथः।।

tiṣṭhatiṣṭheti brahmaghna na me jīvanvimokṣyase| ityuktvā subhṛśaṃ vīraḥ śīghrakṛnniśitaiḥ śaraiḥ| chādayāmāsa samare yatamāno mahārathaḥ||

Verse 38

यत्नतः परया शक्त्या धृष्टद्युम्नं महारथम्। योधयामास समरे क्रुद्धरूपो विशाम्पते।।

yatnataḥ parayā śaktyā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham| yodhayāmāsa samare kruddharūpo viśāmpate||

Verse 39

तयोस्तु सन्निपाते हि घोररूपो विशाम्पते।।

tayostu sannipāte hi ghorarūpo viśāmpate||

Verse 40

यथा हि समरे द्रौणिः पार्षतं दृश्यत मारिष। नातिहृष्टमना ह्यासीन्मन्वानो मृत्युमात्मनः।।

yathā hi samare drauṇiḥ pārṣataṃ dṛśyata māriṣa| nātihṛṣṭamanā hyāsīnmanvāno mṛtyumātmanaḥ||

Verse 41

स ज्ञात्वा पितुरत्यन्तरैरिणं तु महाहवे। आत्मानं समरे ज्ञात्वाऽशस्त्रवध्यं महाबलः। जवेनाभिययौ द्रौणिं कालः कालक्षये यथा।।

sa jñātvā pituratyantarairiṇaṃ tu mahāhave| ātmānaṃ samare jñātvā'śastravadhyaṃ mahābalaḥ| javenābhiyayau drauṇiṃ kālaḥ kālakṣaye yathā||

Verse 42

द्रौणिस्तु दृष्ट्वा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नमवस्थितम्। क्रोधेन निःश्वसन्वीरः पार्षदं समभिद्रवत्।।

drauṇistu dṛṣṭvā rājendra dhṛṣṭadyumnamavasthitam| krodhena niḥśvasanvīraḥ pārṣadaṃ samabhidravat||

Verse 43

तावन्योन्यं तु दृष्ट्वैव संरम्भं जग्मतुः परम्। प्रगृह्य महती चापे शरासनसमन्विते।।

tāvanyonyaṃ tu dṛṣṭvaiva saṃrambhaṃ jagmatuḥ param| pragṛhya mahatī cāpe śarāsanasamanvite||

Verse 44

अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। धृष्टद्युम्नं समीपस्थं त्वरमाणो विशाम्पते।।

athābravīnmahārāja droṇaputraḥ pratāpavān| dhṛṣṭadyumnaṃ samīpasthaṃ tvaramāṇo viśāmpate||

Verse 45

पाञ्चालापशदाद्य त्वां प्रेषयामि यमक्षयम्। पापं हि यत्त्वया कर्म कृतं तातं घ्नता रणे।।

pāñcālāpaśadādya tvāṃ preṣayāmi yamakṣayam| pāpaṃ hi yattvayā karma kṛtaṃ tātaṃ ghnatā raṇe||

Verse 46

अद्य त्वं प्राप्स्यसे तद्वै यथा ह्यकुशलस्तथा। अरक्ष्यमाणः पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे। नापक्रामसि वा मोहात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

adya tvaṃ prāpsyase tadvai yathā hyakuśalastathā| arakṣyamāṇaḥ pārthena yadi tiṣṭhasi saṃyuge| nāpakrāmasi vā mohātsatyametadbravīmi te||

Verse 57

अनुज्ञातः त्वं अजय्यो भविष्यसीत्यनुगृहीतः।।

anujñātaḥ tvaṃ ajayyo bhaviṣyasītyanugṛhītaḥ||