Adhyaya 56

Verse 1

अश्वत्थाम्ना पाण्ड्यवधः।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। प्रोक्तस्त्वया पूर्वमेव प्रवीरो लोकविश्रुतः। न त्वस्य कर्म सङ्ग्रामे त्वया सञ्जय कीर्तितम्।।

aśvatthāmnā pāṇḍyavadhaḥ|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| proktastvayā pūrvameva pravīro lokaviśrutaḥ| na tvasya karma saṅgrāme tvayā sañjaya kīrtitam||

Verse 2

तस्य विस्तरशो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रमम्। शिक्षां प्रभावं वीर्यं च प्रमाणं दर्पमेव च।।

tasya vistaraśo brūhi pravīrasyādya vikramam| śikṣāṃ prabhāvaṃ vīryaṃ ca pramāṇaṃ darpameva ca||

Verse 3

सञ्जय उवाच। भीष्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णार्जुनजनार्दनान्। समाप्तविद्यान्धनुषि श्रेष्ठान्यान्सप्त मन्यसे।।

sañjaya uvāca| bhīṣmadroṇakṛpadrauṇikarṇārjunajanārdanān| samāptavidyāndhanuṣi śreṣṭhānyānsapta manyase||

Verse 4

यो ह्याक्षिपति वीर्येण सर्वानेतान्महारथान्। न मेने चात्मना तुल्यं कञ्चिदेव नरेश्वरम्।।

yo hyākṣipati vīryeṇa sarvānetānmahārathān| na mene cātmanā tulyaṃ kañcideva nareśvaram||

Verse 5

तुल्यतांद्रोणभीष्माभ्यामात्मनो यो न मृष्यते। वासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नैच्छतात्मनि।।

tulyatāṃdroṇabhīṣmābhyāmātmano yo na mṛṣyate| vāsudevārjunābhyāṃ ca nyūnatāṃ naicchatātmani||

Verse 6

स पाण्ड्योऽर्थपतिश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः। कर्णस्यानीकमहनत्पाशहस्त इवान्तकः।।

sa pāṇḍyo'rthapatiśreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ| karṇasyānīkamahanatpāśahasta ivāntakaḥ||

Verse 7

तदुदीर्णरथाश्वेभं पत्तिप्रवरसङ्कुलम्। कुलालचक्रवद्धान्तं पाण्ड्येनाभ्याहतं बलात्।।

tadudīrṇarathāśvebhaṃ pattipravarasaṅkulam| kulālacakravaddhāntaṃ pāṇḍyenābhyāhataṃ balāt||

Verse 8

व्यश्वसूतध्वजरथान्विप्रयुक्तयुगान्रथान्। सम्यगस्तैः शरैः पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत्।।

vyaśvasūtadhvajarathānviprayuktayugānrathān| samyagastaiḥ śaraiḥ pāṇḍyo vāyurmeghānivākṣipat||

Verse 9

द्विरदान्प्रवरारोहान्विपताकायुधध्वजान्। स पादरक्षानहनद्वज्रेणाद्रीनिवाद्रिहा।।

dviradānpravarārohānvipatākāyudhadhvajān| sa pādarakṣānahanadvajreṇādrīnivādrihā||

Verse 10

स शक्तिप्रासतूणीरानश्वारोहान्हयानपि। पुलिन्दखसबाह्लीकनिषादान्ध्रककुन्तलान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे षट्‌पञ्चाशोऽध्यायः।। 56 ।।

sa śaktiprāsatūṇīrānaśvārohānhayānapi| pulindakhasabāhlīkaniṣādāndhrakakuntalān|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe ṣaṭ‌pañcāśo'dhyāyaḥ|| 56 ||

Verse 11

दाक्षिणात्यांश्च भोजांश्च शूरान्सङ्ग्रामकर्कशान्। विशस्त्रकवचान्बाणैः कृत्वा पाण्ड्योऽकरोद्व्यसून्।।

dākṣiṇātyāṃśca bhojāṃśca śūrānsaṅgrāmakarkaśān| viśastrakavacānbāṇaiḥ kṛtvā pāṇḍyo'karodvyasūn||

Verse 12

चतुरङ्गं बलं बाणैर्निघ्नन्तं पाण्डयमाहवे। दृष्ट्वा द्रौणिरसम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तस्ततोऽभ्ययात्।।

caturaṅgaṃ balaṃ bāṇairnighnantaṃ pāṇḍayamāhave| dṛṣṭvā drauṇirasambhrāntamasambhrāntastato'bhyayāt||

Verse 13

आभाष्य चैनं मधुरमभीतं तमभीतवत्। प्राह प्रहरतां श्रेष्ठः स्मितपूर्वं समाह्वयत्।। पाण्ड्यः व्यसूनकरोदिति द्वयोः सम्बन्धः।।

ābhāṣya cainaṃ madhuramabhītaṃ tamabhītavat| prāha praharatāṃ śreṣṭhaḥ smitapūrvaṃ samāhvayat|| pāṇḍyaḥ vyasūnakaroditi dvayoḥ sambandhaḥ||

Verse 14

राजन्कमलपत्राक्ष प्रधानायुधवाहन। वज्रसंहननप्रख्य प्रख्यातबलपौरुष।।

rājankamalapatrākṣa pradhānāyudhavāhana| vajrasaṃhananaprakhya prakhyātabalapauruṣa||

Verse 15

मुष्टिक्लिष्टाङ्गुलिभ्यां च व्यायताभ्यां महद्धनुः। दोर्भ्यां विस्फारयन्भासि महाजलदवद्भृशम्।।

muṣṭikliṣṭāṅgulibhyāṃ ca vyāyatābhyāṃ mahaddhanuḥ| dorbhyāṃ visphārayanbhāsi mahājaladavadbhṛśam||

Verse 16

शरवर्षैर्महावेगैरमित्रानभिवर्षतः। मदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे।। अनुस्मृत्य ह्याभीतवत् इति ख.पाठः। अनुसृत्य हि भीतवत् इति क.ङ.पाठः।।

śaravarṣairmahāvegairamitrānabhivarṣataḥ| madanyaṃ nānupaśyāmi prativīraṃ tavāhave|| anusmṛtya hyābhītavat iti kha.pāṭhaḥ| anusṛtya hi bhītavat iti ka.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 17

रथद्विरदपत्त्यश्वानेकः प्रमथसे बहून्। मृगसङ्घानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरिः।। वर्षतः मत् मत्तः।।

rathadviradapattyaśvānekaḥ pramathase bahūn| mṛgasaṅghānivāraṇye vibhīrbhīmabalo hariḥ|| varṣataḥ mat mattaḥ||

Verse 18

महता रथघोषेण दिवं भूमिं च नादयन्। वर्षान्ते सस्यां सूर्यो भाभिरादीपयन्निव।।

mahatā rathaghoṣeṇa divaṃ bhūmiṃ ca nādayan| varṣānte sasyāṃ sūryo bhābhirādīpayanniva||

Verse 19

संस्पृशानः शरैः पूर्णौ तूणी चाशीविषोपमैः। मयैवैकेन युध्यस्व त्र्यम्बकेनान्धको यथा।।

saṃspṛśānaḥ śaraiḥ pūrṇau tūṇī cāśīviṣopamaiḥ| mayaivaikena yudhyasva tryambakenāndhako yathā||

Verse 20

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा प्रमथ्यैनं स पार्थिवः। कर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वजः।। प्रमथसे प्रमथ्नासि।।

evamuktastathetyuktvā pramathyainaṃ sa pārthivaḥ| karṇinā droṇatanayaṃ vivyādha malayadhvajaḥ|| pramathase pramathnāsi||

Verse 21

मर्मभेदिभिरत्युग्रैर्बाणैरग्निशिखोपमैः। मर्मस्वभ्यहनद्द्रौणिः पाण्ड्यमाचार्यनन्दनः।।

marmabhedibhiratyugrairbāṇairagniśikhopamaiḥ| marmasvabhyahanaddrauṇiḥ pāṇḍyamācāryanandanaḥ||

Verse 22

ततोऽपरान्नवांस्तूर्णं नाराचान्कङ्कवाससः। गत्या दशम्या संयुक्तानश्वत्थामाऽप्यवासृजत्।। मलयवत् कृत्रिमो ध्वजो यस्य। मलयध्वज इति प्रवीरस्यैव नामान्तरं वा।।

tato'parānnavāṃstūrṇaṃ nārācānkaṅkavāsasaḥ| gatyā daśamyā saṃyuktānaśvatthāmā'pyavāsṛjat|| malayavat kṛtrimo dhvajo yasya| malayadhvaja iti pravīrasyaiva nāmāntaraṃ vā||

Verse 23

तानच्छिनत्तदा पाण्ड्यश्चतुर्भिरपरैः शरैः। चतुरोऽभ्याहनच्चाश्वानाशु ते व्यसवोऽभवन्।।

tānacchinattadā pāṇḍyaścaturbhiraparaiḥ śaraiḥ| caturo'bhyāhanaccāśvānāśu te vyasavo'bhavan||

Verse 24

अथ द्रोणसुतस्येषूंस्ताञ्छित्त्वा निशितैः शरैः। धनुर्ज्यां विततां पाण्ड्यश्चिच्छेदादित्यतेजसः।।

atha droṇasutasyeṣūṃstāñchittvā niśitaiḥ śaraiḥ| dhanurjyāṃ vitatāṃ pāṇḍyaścicchedādityatejasaḥ||

Verse 25

दिव्यं धनुरथाधिज्यं कृत्वा द्रौणिरमित्रहा। प्रेक्ष्य चाशु रथे युक्तान्नरैरन्यान्हयोत्तमान्।।

divyaṃ dhanurathādhijyaṃ kṛtvā drauṇiramitrahā| prekṣya cāśu rathe yuktānnarairanyānhayottamān||

Verse 26

ततः शरसहस्राणि प्रेषयामास वै द्विजः। इषुसम्बाधमाकाशमकरोद्दिश एव च।।

tataḥ śarasahasrāṇi preṣayāmāsa vai dvijaḥ| iṣusambādhamākāśamakaroddiśa eva ca||

Verse 27

ततस्तानस्यतः सर्वान्द्रौणेर्बाणान्महात्मनः। जानानोप्यक्षयान्पाण्ड्यो शातयत्पुरुषर्षभः।।

tatastānasyataḥ sarvāndrauṇerbāṇānmahātmanaḥ| jānānopyakṣayānpāṇḍyo śātayatpuruṣarṣabhaḥ||

Verse 28

प्रयुक्तांस्तान्प्रयत्नेन छित्त्वा द्रौणेरिषूनरिः। चक्ररक्षौ रणे तस्य प्राणुदन्निशितैः शरैः।।

prayuktāṃstānprayatnena chittvā drauṇeriṣūnariḥ| cakrarakṣau raṇe tasya prāṇudanniśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 29

अथ तल्लाघवं दृष्ट्वा मण्डलीकृतकार्मुकः। प्रास्यद्द्रोणसुतो बाणान्वृष्टिं पूषानुजो यथा।। गत्या दशम्या। उन्मुख्यभिमुखी तिर्यङ् मन्दा गोमूत्रिका ध्रुवा। स्खलित यमकाक्रान्ता क्रुष्टेतीषुगतीर्विदुः। दशमीगतिस्तु शिरसा सह दूरपातिनी अतिकुष्टानाम। तया गत्या।।

atha tallāghavaṃ dṛṣṭvā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ| prāsyaddroṇasuto bāṇānvṛṣṭiṃ pūṣānujo yathā|| gatyā daśamyā| unmukhyabhimukhī tiryaṅ mandā gomūtrikā dhruvā| skhalita yamakākrāntā kruṣṭetīṣugatīrviduḥ| daśamīgatistu śirasā saha dūrapātinī atikuṣṭānāma| tayā gatyā||

Verse 30

अष्टावष्टगवान्यूहुः शकटानि यदायुधम्। अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्चिक्षेप मारिष।। पूषानुजः पर्जन्यः।।

aṣṭāvaṣṭagavānyūhuḥ śakaṭāni yadāyudham| ahnastadaṣṭabhāgena drauṇiścikṣepa māriṣa|| pūṣānujaḥ parjanyaḥ||

Verse 31

तमन्तकमिव क्रुद्धमन्तकालान्तकोपमम्। ये ये ददृशिरे रूपं विसंज्ञाः प्रायशोऽभवन्।।

tamantakamiva kruddhamantakālāntakopamam| ye ye dadṛśire rūpaṃ visaṃjñāḥ prāyaśo'bhavan||

Verse 32

आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्या व्यवीवृषत्। पर्जन्य इव घर्मान्ते वृष्ट्या साद्रिद्रुमां महिम्।।

ācāryaputrastāṃ senāṃ bāṇavṛṣṭyā vyavīvṛṣat| parjanya iva gharmānte vṛṣṭyā sādridrumāṃ mahim||

Verse 33

द्रौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुःसहाम्। वायव्यास्त्रेण स क्षिप्रं विद्ध्वा पाण्ड्यातिलोऽनदत्।।

drauṇiparjanyamuktāṃ tāṃ bāṇavṛṣṭiṃ suduḥsahām| vāyavyāstreṇa sa kṣipraṃ viddhvā pāṇḍyātilo'nadat||

Verse 34

तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुरूषितम्। मलयप्रतिमं द्रौणिश्छित्त्वाश्वांश्चतुरोऽहनत्।।

tasya nānadataḥ ketuṃ candanāgururūṣitam| malayapratimaṃ drauṇiśchittvāśvāṃścaturo'hanat||

Verse 35

सूतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनिःस्वनम्। धनुश्छित्त्वाऽर्धचन्द्रेण तिलशो व्यधमद्रथम्।।

sūtamekeṣuṇā hatvā mahājaladaniḥsvanam| dhanuśchittvā'rdhacandreṇa tilaśo vyadhamadratham||

Verse 36

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि च। प्राप्तमप्यहितं द्रौणिर्नाहनद्युद्धतृष्णया।।

astrairastrāṇi saṃvārya chittvā sarvāyudhāni ca| prāptamapyahitaṃ drauṇirnāhanadyuddhatṛṣṇayā||

Verse 37

हतेश्वरो दन्तिवरः सुकल्पित-- सत्वराभिसृष्टः प्रतिशब्दगो बली। तमाद्रवद्द्रौणिशराहतस्त्वरन् जवेन कृत्वा प्रतिहस्तिगर्जितम्।। अष्टवृषभवाह्यानि अष्टौ शकटानि यादयुधसम्भारं ऊहुः वहन्ति तत्सर्वं अह्नोऽष्टमभागेन यामार्धेन क्षीणगित्यर्थः।।

hateśvaro dantivaraḥ sukalpita-- satvarābhisṛṣṭaḥ pratiśabdago balī| tamādravaddrauṇiśarāhatastvaran javena kṛtvā pratihastigarjitam|| aṣṭavṛṣabhavāhyāni aṣṭau śakaṭāni yādayudhasambhāraṃ ūhuḥ vahanti tatsarvaṃ ahno'ṣṭamabhāgena yāmārdhena kṣīṇagityarthaḥ||

Verse 38

तं वारणं वारणयुद्धकोविदो द्विपोत्तमं पर्वतसानुसन्निभम्। सम्भ्यतिष्ठन्मलयध्वजस्त्वर-- न्यथाऽद्रिशृङ्गं हरिरुन्नदंस्तथा।। हतेश्वरो यः कश्चित् तं पाण्ड्यम्।।

taṃ vāraṇaṃ vāraṇayuddhakovido dvipottamaṃ parvatasānusannibham| sambhyatiṣṭhanmalayadhvajastvara-- nyathā'driśṛṅgaṃ harirunnadaṃstathā|| hateśvaro yaḥ kaścit taṃ pāṇḍyam||

Verse 39

स तोमरं भास्कररश्मिवर्चसं बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः। ससर्ज शीघ्रं परिपीडयन्गजं गुरोः सुताय द्रविडेश्वरो नदन्।। मलयध्वजः पाप्डस्तं यदृच्छयागतं वारणं समभ्यतिष्ठत्।।

sa tomaraṃ bhāskararaśmivarcasaṃ balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ| sasarja śīghraṃ paripīḍayangajaṃ guroḥ sutāya draviḍeśvaro nadan|| malayadhvajaḥ pāpḍastaṃ yadṛcchayāgataṃ vāraṇaṃ samabhyatiṣṭhat||

Verse 40

मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकै-- रलङ्कृतं चांशुकमाल्यमौक्तिकैः। हतो मयासीत्यसकृन्मुदा नद-- न्पराभिनद्द्रौणिवराङ्गभूषणम्।। बलेन अस्त्रसर्गे य उत्तमो यत्नस्तेन मन्युना च तैः। परिपीडयन् अङ्कुशेन कोपयन्।।

maṇipravekottamavajrahāṭakai-- ralaṅkṛtaṃ cāṃśukamālyamauktikaiḥ| hato mayāsītyasakṛnmudā nada-- nparābhinaddrauṇivarāṅgabhūṣaṇam|| balena astrasarge ya uttamo yatnastena manyunā ca taiḥ| paripīḍayan aṅkuśena kopayan||

Verse 41

तदर्कचन्द्रग्रहपावकत्विषं भृशाभिघातात्पतितं विघूर्णितम्। महेन्द्रवज्राभिहतं महास्वनं यथाऽद्रिशृङ्गं भरणीतले तथा।।

tadarkacandragrahapāvakatviṣaṃ bhṛśābhighātātpatitaṃ vighūrṇitam| mahendravajrābhihataṃ mahāsvanaṃ yathā'driśṛṅgaṃ bharaṇītale tathā||

Verse 42

ततः प्रजज्वाल परेण मन्युना पादाहतो नागपतिर्यथा तथा। समाददे चान्तकदण्डसन्निभा-- निषूनमित्रान्तकरांश्चतुर्दश।। द्रौणेः वराङ्गभूष किरिटम्।।

tataḥ prajajvāla pareṇa manyunā pādāhato nāgapatiryathā tathā| samādade cāntakadaṇḍasannibhā-- niṣūnamitrāntakarāṃścaturdaśa|| drauṇeḥ varāṅgabhūṣa kiriṭam||

Verse 43

द्विपस्य पादाग्रकरान्स पञ्चभि-- र्नृपस्य बाहू च शिरोऽथ च त्रिभिः। जघान पड्भिः पडृतूपमत्विषः स पाण्ड्यराजानुचरान्महारथान्।।

dvipasya pādāgrakarānsa pañcabhi-- rnṛpasya bāhū ca śiro'tha ca tribhiḥ| jaghāna paḍbhiḥ paḍṛtūpamatviṣaḥ sa pāṇḍyarājānucarānmahārathān||

Verse 44

सुदीर्घवृत्तौ वरचन्दनोक्षितौ सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषणौ। भुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ विचेष्टतुस्तार्क्ष्यहताविवोरगौ।।

sudīrghavṛttau varacandanokṣitau suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣaṇau| bhujau dharāyāṃ patitau nṛpasya tau viceṣṭatustārkṣyahatāvivoragau||

Verse 45

शिरश्च तत्पूर्णशशिप्रभाननं सरोषताम्रायतनेत्रमुन्नसम्। क्षितावपि भ्राजति तत्सकुण्डलं विशाखयोर्मध्यगतः शशी यथा।।

śiraśca tatpūrṇaśaśiprabhānanaṃ saroṣatāmrāyatanetramunnasam| kṣitāvapi bhrājati tatsakuṇḍalaṃ viśākhayormadhyagataḥ śaśī yathā||

Verse 46

[स तु द्विपः पञ्चभिरुत्तमेषुभिः कृतः षडंशश्चतुरो नृपस्त्रिभिः। कृतो दशांशः कुशलेन युध्यता यथा हविस्तद्दश दैवतं तथा।। इषून् समाददे द्रौणिरिति शेषः।।

[sa tu dvipaḥ pañcabhiruttameṣubhiḥ kṛtaḥ ṣaḍaṃśaścaturo nṛpastribhiḥ| kṛto daśāṃśaḥ kuśalena yudhyatā yathā havistaddaśa daivataṃ tathā|| iṣūn samādade drauṇiriti śeṣaḥ||

Verse 47

स पादशो राक्षसभोजनान्बहून् प्रदाय पाण्ड्योऽश्वमनुष्यकुञ्जरान्। स्वधामिवाप्य ज्वलनः पितृप्रिय-- स्ततः प्रशान्तः सलिलप्रवाहतः]।। चतुरः चतुरंशः। एवं स गजो दशधाभक्तो यथा दशहविष्कायामिष्टौ पिष्टपिण्डो दशधा क्रियते तथेत्यर्थः।।

sa pādaśo rākṣasabhojanānbahūn pradāya pāṇḍyo'śvamanuṣyakuñjarān| svadhāmivāpya jvalanaḥ pitṛpriya-- stataḥ praśāntaḥ salilapravāhataḥ]|| caturaḥ caturaṃśaḥ| evaṃ sa gajo daśadhābhakto yathā daśahaviṣkāyāmiṣṭau piṣṭapiṇḍo daśadhā kriyate tathetyarthaḥ||

Verse 48

समाप्तविद्यं तु गुरोः सुतं नृपः समाप्तकर्माणमुपेत्य ते सुतः। सुहृद्वृतोऽत्यर्थमपूजयन्मुदा जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वरः।। पाण्ड्योऽश्वादीन् पादशः प्रदाय खण्डयित्वा प्रशान्तः द्रौणिबाणैरिति शेषः। यथा स्वधां प्रेतशरीररूपं हविः प्राप्य पितृप्रियो ज्वलनः श्मशानाग्निः जलेन शाम्यति तद्वदित्यर्थः।।

samāptavidyaṃ tu guroḥ sutaṃ nṛpaḥ samāptakarmāṇamupetya te sutaḥ| suhṛdvṛto'tyarthamapūjayanmudā jite balau viṣṇumivāmareśvaraḥ|| pāṇḍyo'śvādīn pādaśaḥ pradāya khaṇḍayitvā praśāntaḥ drauṇibāṇairiti śeṣaḥ| yathā svadhāṃ pretaśarīrarūpaṃ haviḥ prāpya pitṛpriyo jvalanaḥ śmaśānāgniḥ jalena śāmyati tadvadityarthaḥ||

Verse 56

समाप्तविद्यं सम्यगाप्तविद्यम्। समाप्तकर्माणं कृतकृत्यम्।।

samāptavidyaṃ samyagāptavidyam| samāptakarmāṇaṃ kṛtakṛtyam||