Adhyaya 54

Verse 1

अर्जुनेन दण्डदण्डधारयोर्वधः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अथोत्तरेण पाण्डूनां सेनायां ध्वनिरुत्थितः। रथनागाश्वपत्तीनां दण्डधारेण वध्यताम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे चतुःपञ्चाशोऽध्यायः।। 54 ।।

arjunena daṇḍadaṇḍadhārayorvadhaḥ|| 1 || sañjaya uvāca| athottareṇa pāṇḍūnāṃ senāyāṃ dhvanirutthitaḥ| rathanāgāśvapattīnāṃ daṇḍadhāreṇa vadhyatām|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ|| 54 ||

Verse 2

निवर्तयित्वा तु रथं केशवोऽर्जुनमब्रवीत्। वाहयन्नेव तुरगान्गरुडानिलरंहसः।।

nivartayitvā tu rathaṃ keśavo'rjunamabravīt| vāhayanneva turagāngaruḍānilaraṃhasaḥ||

Verse 3

मागधोऽसावतिक्रान्तो द्विरदेन प्रमाथिना। भगदत्तादनवमः शिक्षया च बलेन च।। उत्तरेण उत्तरतः। वध्यतां वध्यमानानाम्।।

māgadho'sāvatikrānto dviradena pramāthinā| bhagadattādanavamaḥ śikṣayā ca balena ca|| uttareṇa uttarataḥ| vadhyatāṃ vadhyamānānām||

Verse 4

एनं हत्वा निहन्ताऽसि पुनः संशप्तकानिति। वाक्यान्ते प्रापयत्पार्थं दण्डधारगजं प्रति।।

enaṃ hatvā nihantā'si punaḥ saṃśaptakāniti| vākyānte prāpayatpārthaṃ daṇḍadhāragajaṃ prati||

Verse 5

स मागधानां प्रवरो महाबलोऽ-- शुभग्रहो योधगणैः समन्वितः। सपत्नसेनां प्रममाथ दारुणो भीमं समग्रां बलवानिव ग्रहम्।। अनवमः अहीनः।।

sa māgadhānāṃ pravaro mahābalo'-- śubhagraho yodhagaṇaiḥ samanvitaḥ| sapatnasenāṃ pramamātha dāruṇo bhīmaṃ samagrāṃ balavāniva graham|| anavamaḥ ahīnaḥ||

Verse 6

सुकल्पितं दानवनागसन्निभं महाभ्रनिर्हादसमस्वनं रणे। समास्थितो नागवरं नरेश्वरो रथाश्वमातङ्गनरप्रमाथिनम्।।

sukalpitaṃ dānavanāgasannibhaṃ mahābhranirhādasamasvanaṃ raṇe| samāsthito nāgavaraṃ nareśvaro rathāśvamātaṅganarapramāthinam||

Verse 7

स नागयन्तॄन्समरे महारथा-- न्सपत्तिसङ्घांस्तुरगान्ससादिनः। द्विपांश्च बाणैर्निजघान वीर्यवा-- न्समन्ततो घ्नन्निव कालचक्रवत्।।

sa nāgayantṝnsamare mahārathā-- nsapattisaṅghāṃsturagānsasādinaḥ| dvipāṃśca bāṇairnijaghāna vīryavā-- nsamantato ghnanniva kālacakravat||

Verse 8

नरांस्तु कांस्यायसवर्मभूषणा-- न्निपात्य साश्वानपि पत्तिभिः सह। व्यपोथयद्दन्तिवरेण शुष्मिणा सशब्दवत्स्थूलनलं यथा तथा।। स मागधानां प्रवरोऽङ्कुशग्रहे ग्रहेऽप्रसह्यो विकचो यथा ग्रहः। सपत्नसेनां प्रममाथ दारुणो महीं समग्रां विकचो यथा ग्रहः। इति झ.पाठः। तत्र इत्यर्थः। अङ्कुशग्रहे अङ्कुशधारमे हङ्कियुद्धे इत्यर्थः। ग्रहे आदित्यादिग्रहसमूहे युद्धपरिग्रहे च अप्रसह्यः। विकचः कचोपलक्षितशिरोरहितः केतुरूपी ग्रह इव। विकचो विस्तीर्णो ग्रहो धूमकेतुरूपी उत्पातग्रहः।।

narāṃstu kāṃsyāyasavarmabhūṣaṇā-- nnipātya sāśvānapi pattibhiḥ saha| vyapothayaddantivareṇa śuṣmiṇā saśabdavatsthūlanalaṃ yathā tathā|| sa māgadhānāṃ pravaro'ṅkuśagrahe grahe'prasahyo vikaco yathā grahaḥ| sapatnasenāṃ pramamātha dāruṇo mahīṃ samagrāṃ vikaco yathā grahaḥ| iti jha.pāṭhaḥ| tatra ityarthaḥ| aṅkuśagrahe aṅkuśadhārame haṅkiyuddhe ityarthaḥ| grahe ādityādigrahasamūhe yuddhaparigrahe ca aprasahyaḥ| vikacaḥ kacopalakṣitaśirorahitaḥ keturūpī graha iva| vikaco vistīrṇo graho dhūmaketurūpī utpātagrahaḥ||

Verse 9

अथार्जुनो ज्यातलनेमिनिःस्वने मृदङ्गभेरीबहुशङ्खनादिते। रथाश्वमातङ्गसहस्रनादिते रथोत्तमेनाभ्यपतद्द्विपोत्तमम्।।

athārjuno jyātalaneminiḥsvane mṛdaṅgabherībahuśaṅkhanādite| rathāśvamātaṅgasahasranādite rathottamenābhyapataddvipottamam||

Verse 10

ततोऽर्जुनं द्वादशभिः शरोत्तमै-- र्जनार्दनं षोडशभिः समार्पयत्। स दण्‍डधारस्तुरगांस्त्रिभिस्त्रिभि--- स्ततो ननाद प्रजहास चासकृत्।।

tato'rjunaṃ dvādaśabhiḥ śarottamai-- rjanārdanaṃ ṣoḍaśabhiḥ samārpayat| sa daṇ‍ḍadhārasturagāṃstribhistribhi--- stato nanāda prajahāsa cāsakṛt||

Verse 11

ततोऽस्य पार्थः सगुणेषुकार्मुकं चकर्त भल्लैर्ध्वजमप्यलङ्कृतम्। पुनर्नियन्तॄन्सहपादगोप्तृभि-- स्ततः स चुक्रोध गिरिव्रजेश्वरः।। शुष्मिणा बलवता। स्थूलसुषिरं नलं तृणविशेषम्।।

tato'sya pārthaḥ saguṇeṣukārmukaṃ cakarta bhallairdhvajamapyalaṅkṛtam| punarniyantṝnsahapādagoptṛbhi-- stataḥ sa cukrodha girivrajeśvaraḥ|| śuṣmiṇā balavatā| sthūlasuṣiraṃ nalaṃ tṛṇaviśeṣam||

Verse 12

ततोऽर्जुनं भिन्नकटेन दन्तिना घनाघनेनानिलतुल्यरंहसा। अतीव चुक्रोधयिषुर्जनार्दनं घनञ्जयं चाभिजघान तोमरैः।। सगुणेषुकार्मुकं मौर्वीबाणसहितं धनुः। नियन्तॄन् नियन्तारम्।।

tato'rjunaṃ bhinnakaṭena dantinā ghanāghanenānilatulyaraṃhasā| atīva cukrodhayiṣurjanārdanaṃ ghanañjayaṃ cābhijaghāna tomaraiḥ|| saguṇeṣukārmukaṃ maurvībāṇasahitaṃ dhanuḥ| niyantṝn niyantāram||

Verse 13

अथास्य बाहू द्विपहस्तसन्निभौ शिरश्च पूर्णेन्दुनिभाननं त्रिभिः। क्षुरैः प्रचिच्छेद सहैव पाण्डव-- स्ततो द्विपं बाणशतैः समर्पयत्।। धनाधनो घतुकमत्तदन्तिनोरिति विश्वः।।

athāsya bāhū dvipahastasannibhau śiraśca pūrṇendunibhānanaṃ tribhiḥ| kṣuraiḥ praciccheda sahaiva pāṇḍava-- stato dvipaṃ bāṇaśataiḥ samarpayat|| dhanādhano ghatukamattadantinoriti viśvaḥ||

Verse 14

स पार्थबाणैस्तपनीयभूषणैः समावृतः काञ्चनवर्मभृद्द्विपः। भृशं चकाशे निशि पर्वतो यथा दावाग्निना प्रज्वलितौषधिद्रुमः।।

sa pārthabāṇaistapanīyabhūṣaṇaiḥ samāvṛtaḥ kāñcanavarmabhṛddvipaḥ| bhṛśaṃ cakāśe niśi parvato yathā dāvāgninā prajvalitauṣadhidrumaḥ||

Verse 15

स वेदनार्तोऽम्बुदनिस्वनो नदं-- श्चरन्भ्रमन्प्रस्स्वलितान्तरोऽद्रवत्। पपात रुग्णः सनियन्तृकस्तथा।। यथा गिरिर्वज्रविदारितस्तथा।। सहैव युगपत्।।

sa vedanārto'mbudanisvano nadaṃ-- ścaranbhramanprassvalitāntaro'dravat| papāta rugṇaḥ saniyantṛkastathā|| yathā girirvajravidāritastathā|| sahaiva yugapat||

Verse 16

हिमावदानेन सुवर्णमालिना हिमाद्रिकूटप्रतिमेन दन्तिना। हते रणे भ्रातरि दण्ड आव्रज-- ज्जिघांसुरिन्द्रावरजं धनञ्जयम्।। स्खलितान्तरः मध्येस्खलतित्यर्थः।।

himāvadānena suvarṇamālinā himādrikūṭapratimena dantinā| hate raṇe bhrātari daṇḍa āvraja-- jjighāṃsurindrāvarajaṃ dhanañjayam|| skhalitāntaraḥ madhyeskhalatityarthaḥ||

Verse 17

सतोमरैरर्करप्रभैस्त्रिभि-- र्जनार्दनं पञ्चभिरर्जुनं शितैः। समर्पयित्वा विननाद चार्दयं-- स्ततोऽस्य बाहू निचकर्त पाण्डवः।।

satomarairarkaraprabhaistribhi-- rjanārdanaṃ pañcabhirarjunaṃ śitaiḥ| samarpayitvā vinanāda cārdayaṃ-- stato'sya bāhū nicakarta pāṇḍavaḥ||

Verse 18

क्षुरप्रकृत्तौ विपुलौ सतोमरौ शुभाङ्गदौ चन्दनरूषितौ भुजौ। गजात्पतन्तौ युगपद्विरेजतु-- र्यथोरगौ पर्वतशृङ्गवन्महीम्।।

kṣuraprakṛttau vipulau satomarau śubhāṅgadau candanarūṣitau bhujau| gajātpatantau yugapadvirejatu-- ryathoragau parvataśṛṅgavanmahīm||

Verse 19

अथाऽर्धचन्द्रेण हतं किरीटिना पपात दण्डस्य शिरः क्षितिं द्विपात्। स शोणितार्द्रो निपतन्विरेजे दिवाकरोऽस्तादिव पश्चिमां दिशम्।। इन्द्रावरजं कृष्णम्।।

athā'rdhacandreṇa hataṃ kirīṭinā papāta daṇḍasya śiraḥ kṣitiṃ dvipāt| sa śoṇitārdro nipatanvireje divākaro'stādiva paścimāṃ diśam|| indrāvarajaṃ kṛṣṇam||

Verse 20

अथ द्विपं श्वेतनगाग्रसन्निभं दिवाकरांशुप्रतिमैः शरोत्तमैः। बिभेद पार्थः स पपात नादयन् हिमाद्रिकूटं कुलिशाहतं यथा।।

atha dvipaṃ śvetanagāgrasannibhaṃ divākarāṃśupratimaiḥ śarottamaiḥ| bibheda pārthaḥ sa papāta nādayan himādrikūṭaṃ kuliśāhataṃ yathā||

Verse 21

ततोऽपरं तत्प्रतिमा गजोत्तमा जिगीषवः संयति सव्यसाचिना। तथा कृतास्तेऽपि यथैव तौ द्विपौ ततः प्रभग्नं सुमहद्रिपोर्बलम्।। अस्तात् अत्वाचलात्।।

tato'paraṃ tatpratimā gajottamā jigīṣavaḥ saṃyati savyasācinā| tathā kṛtāste'pi yathaiva tau dvipau tataḥ prabhagnaṃ sumahadriporbalam|| astāt atvācalāt||

Verse 22

गजा रथाश्वाः पुरुषाश्च सङ्घशः परस्परघ्नाः परिपेतुराहवे। परस्परं प्रस्खलिताः समाहता भृशं च तत्तद्बहुभाषिणो हताः।।

gajā rathāśvāḥ puruṣāśca saṅghaśaḥ parasparaghnāḥ paripeturāhave| parasparaṃ praskhalitāḥ samāhatā bhṛśaṃ ca tattadbahubhāṣiṇo hatāḥ||

Verse 23

अथार्जुनं स्वे परिवार्य सैनिकाः पुरन्दरं देवगणा इवाब्रुवन्। अभैष्म यस्मान्मरणादिव प्रजाः स वीर दिष्ट्या निहतस्त्वया रिपुः।।

athārjunaṃ sve parivārya sainikāḥ purandaraṃ devagaṇā ivābruvan| abhaiṣma yasmānmaraṇādiva prajāḥ sa vīra diṣṭyā nihatastvayā ripuḥ||

Verse 24

न चेत्परित्रास्यदिमाञ्जनान्भया-- द्द्विषद्भिरेवं बलिभिः प्रपीडितान्। तथाऽभविष्यद्द्विषतां प्रमोदनं यथा हतेष्वेष्विह नोऽरिसूदन।।

na cetparitrāsyadimāñjanānbhayā-- ddviṣadbhirevaṃ balibhiḥ prapīḍitān| tathā'bhaviṣyaddviṣatāṃ pramodanaṃ yathā hateṣveṣviha no'risūdana||

Verse 25

इतीव भूयश्च सुहृद्भिरीडिता निशम्य वाचः सुमनास्तदाऽर्जुनः। यथाऽनुरूपं प्रतिपूज्य तं जनं जगाम संशप्तकसङ्घहा पुनः।।

itīva bhūyaśca suhṛdbhirīḍitā niśamya vācaḥ sumanāstadā'rjunaḥ| yathā'nurūpaṃ pratipūjya taṃ janaṃ jagāma saṃśaptakasaṅghahā punaḥ||

Verse 54

तौ दण्डधारतद्भ्रात्रोर्द्विपौ यथा साध्यक्षौ कृत्तौ छिन्नौ तथा तेपि कृताः।।

tau daṇḍadhāratadbhrātrordvipau yathā sādhyakṣau kṛttau chinnau tathā tepi kṛtāḥ||