Adhyaya 53

Verse 1

अर्जुनेनाश्वत्थामपराजयः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततः समभवद्युद्धं शुक्राङ्गिरसवर्चसोः। नक्षत्रमभितो व्योम्नि शुक्राङ्गिरसयोरिव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे त्रिपञ्चाशोऽध्यायः।। 53 ।।

arjunenāśvatthāmaparājayaḥ|| 1 || sañjaya uvāca| tataḥ samabhavadyuddhaṃ śukrāṅgirasavarcasoḥ| nakṣatramabhito vyomni śukrāṅgirasayoriva|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe tripañcāśo'dhyāyaḥ|| 53 ||

Verse 2

सन्तापयन्तावन्योन्यं दीप्तैः शरगभस्तिभिः। लोकत्रासकरावास्तां विमार्गस्थौ ग्रहाविव।। नक्षत्रमभितः नक्षत्रं लक्षीकृत्य।।

santāpayantāvanyonyaṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ| lokatrāsakarāvāstāṃ vimārgasthau grahāviva|| nakṣatramabhitaḥ nakṣatraṃ lakṣīkṛtya||

Verse 3

ततोऽविध्यद्धुवोर्मध्ये नाराचैरर्जुनो भृशम्। स तेन विबभौ द्रौणिरूर्ध्वरश्मिर्यथा रविः।।

tato'vidhyaddhuvormadhye nārācairarjuno bhṛśam| sa tena vibabhau drauṇirūrdhvaraśmiryathā raviḥ||

Verse 4

अथ कृष्णौ शरशतैरश्वत्थाम्नाऽर्दितौ भृशम्। स्वरश्मिजालविकचौ युगान्तार्काविवासुतः।। विमार्गस्थौ वक्रातिचारगौ।।

atha kṛṣṇau śaraśatairaśvatthāmnā'rditau bhṛśam| svaraśmijālavikacau yugāntārkāvivāsutaḥ|| vimārgasthau vakrāticāragau||

Verse 5

ततोऽर्जुनः सर्वतोधारमस्त्र-- मवासृजद्वासुदेवेऽभिभूते। द्रौणायनिश्चाभ्यहनत्पृषत्कै-- र्वज्राग्निवैवस्वतदण्डकल्पैः।। कृष्णौ कृष्णार्जुनौ आसतुः दीपयाञ्चक्रतुः।।

tato'rjunaḥ sarvatodhāramastra-- mavāsṛjadvāsudeve'bhibhūte| drauṇāyaniścābhyahanatpṛṣatkai-- rvajrāgnivaivasvatadaṇḍakalpaiḥ|| kṛṣṇau kṛṣṇārjunau āsatuḥ dīpayāñcakratuḥ||

Verse 6

स केशवं चार्जुनं चातितेजा विव्याध मर्मस्वतिरौद्रकर्मा। बाणैः सुमुक्तैरतितीव्रवेगै-- र्यैराहतो मृत्युरपि व्यथेत।।

sa keśavaṃ cārjunaṃ cātitejā vivyādha marmasvatiraudrakarmā| bāṇaiḥ sumuktairatitīvravegai-- ryairāhato mṛtyurapi vyatheta||

Verse 7

द्रौणेरिषूनिषुभिः सन्निवार्य व्यायच्छतस्तद्द्विगुणैः सुपुङ्खैः। तं साश्वसूतध्वजमेकवीर-- मावृत्य संशप्तकसैन्यमार्च्छत्।। सर्वतोधारं सर्वतोऽस्त्रधारावर्षकं। सर्वतोवारमिति घ.ङ.पाठः। वज्रकल्पैः अमोधैः। अग्निकल्पैः दाहकैः। वैवस्वतदण्डकल्पैः प्राणहरैः।।

drauṇeriṣūniṣubhiḥ sannivārya vyāyacchatastaddviguṇaiḥ supuṅkhaiḥ| taṃ sāśvasūtadhvajamekavīra-- māvṛtya saṃśaptakasainyamārcchat|| sarvatodhāraṃ sarvato'stradhārāvarṣakaṃ| sarvatovāramiti gha.ṅa.pāṭhaḥ| vajrakalpaiḥ amodhaiḥ| agnikalpaiḥ dāhakaiḥ| vaivasvatadaṇḍakalpaiḥ prāṇaharaiḥ||

Verse 8

धनूंषि बाणानिषुधीर्धनुर्ज्याः पाणीन्भुजान्पाणिगतं च शस्त्रम्। छत्राणि केतूंस्तुरगान्रथेषां वस्त्राणि माल्यान्यथा भूषणानि।।

dhanūṃṣi bāṇāniṣudhīrdhanurjyāḥ pāṇīnbhujānpāṇigataṃ ca śastram| chatrāṇi ketūṃsturagānratheṣāṃ vastrāṇi mālyānyathā bhūṣaṇāni||

Verse 9

चर्माणि वर्माणि मनोरमाणि प्रसह्य चैषां स शिरांसि चैव। स्रिच्छेद पार्थो द्विषतां सुमुक्तै-- र्बाणैः स्थितानामपराङ्मुखानाम्।।

carmāṇi varmāṇi manoramāṇi prasahya caiṣāṃ sa śirāṃsi caiva| sriccheda pārtho dviṣatāṃ sumuktai-- rbāṇaiḥ sthitānāmaparāṅmukhānām||

Verse 10

सुकल्पिताः स्मन्दनवाजिनागाः समास्थिताः कृतयत्नैर्नृवीरैः। पार्थेरितैर्बाणशतैर्निरस्ता-- स्तैरेव सार्धं नृवरैर्विनेशुः।। ध्यायच्छतो यतमानस्य। आर्च्छतगतवान्।।

sukalpitāḥ smandanavājināgāḥ samāsthitāḥ kṛtayatnairnṛvīraiḥ| pārtheritairbāṇaśatairnirastā-- staireva sārdhaṃ nṛvarairvineśuḥ|| dhyāyacchato yatamānasya| ārcchatagatavān||

Verse 11

पद्मार्कपूर्णेन्दुनिभाननानि किरीटमाल्याभरणोज्ज्वलानि। भल्लार्धचन्द्रक्षुरसन्निकृत्ता-- न्यपातयच्छत्रुशिरांस्यजस्रम्।।

padmārkapūrṇendunibhānanāni kirīṭamālyābharaṇojjvalāni| bhallārdhacandrakṣurasannikṛttā-- nyapātayacchatruśirāṃsyajasram||

Verse 12

अथ द्विपैर्दैत्यरिपुद्विपाभै-- र्देवारिकल्पा बलमन्युकल्पैः। कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादवीरा जिघांसवः पाण्डवमभ्यधावन्।।

atha dvipairdaityaripudvipābhai-- rdevārikalpā balamanyukalpaiḥ| kaliṅgavaṅgāṅganiṣādavīrā jighāṃsavaḥ pāṇḍavamabhyadhāvan||

Verse 13

तेषां द्विपानां निचकर्त पार्थो वर्माणि चर्माणि करान्नियन्तॄन्। ध्वजाः पताकाश्च ततः प्रपेतु-- र्वज्राहतानीव गिरेः शिरांसि।। सुकल्पिताः सुसन्नद्धाः।।

teṣāṃ dvipānāṃ nicakarta pārtho varmāṇi carmāṇi karānniyantṝn| dhvajāḥ patākāśca tataḥ prapetu-- rvajrāhatānīva gireḥ śirāṃsi|| sukalpitāḥ susannaddhāḥ||

Verse 14

तेषु प्रभग्नेषु गुरोस्तनूजं बाणैः किरीटि नवसूर्यवर्णैः। प्रच्छादयामास महाभ्रजालै-- र्वायुः समुद्यन्तमिवांशुमन्तम्।।

teṣu prabhagneṣu gurostanūjaṃ bāṇaiḥ kirīṭi navasūryavarṇaiḥ| pracchādayāmāsa mahābhrajālai-- rvāyuḥ samudyantamivāṃśumantam||

Verse 15

ततोऽर्जुनेषूनिषुभिर्निरस्य द्रौणिः शितैरर्जुनवासुदेवौ। प्रच्छादयित्वा दिवि चन्द्रसूर्यौ ननाद सोऽम्भोद इवातपान्ते।।

tato'rjuneṣūniṣubhirnirasya drauṇiḥ śitairarjunavāsudevau| pracchādayitvā divi candrasūryau nanāda so'mbhoda ivātapānte||

Verse 16

तमर्जुनस्तांश्च पुनस्त्वदीया-- नभ्यर्दितस्तैरभिसृत्य शस्त्रैः। वाणान्धकारं सहसैव कृत्त्वा विव्याध पार्थो वरहेमपुङ्खैः।। करान् शुण्डाः।।

tamarjunastāṃśca punastvadīyā-- nabhyarditastairabhisṛtya śastraiḥ| vāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛttvā vivyādha pārtho varahemapuṅkhaiḥ|| karān śuṇḍāḥ||

Verse 17

नाप्याददत्सन्दधन्नैव मुञ्च-- न्बाणान्रथेऽदृश्यत सव्यसाची। रथांश्च नागांस्तुरगान्पदातीन् संस्यूतदेहान्ददृशुर्हतांश्च।। तं अश्वत्थामानम्। तान् तदन्यान्। तैः कृतं न्नाणान्धकारं कृत्त्वा छित्त्वा। कृती छेदन।।

nāpyādadatsandadhannaiva muñca-- nbāṇānrathe'dṛśyata savyasācī| rathāṃśca nāgāṃsturagānpadātīn saṃsyūtadehāndadṛśurhatāṃśca|| taṃ aśvatthāmānam| tān tadanyān| taiḥ kṛtaṃ nnāṇāndhakāraṃ kṛttvā chittvā| kṛtī chedana||

Verse 18

सन्धाय नाराचवरान्दशाशु द्रौणिस्त्वरन्नेकमिवोत्ससर्ज। तेषां च पञ्चार्जुनमभ्यविध्य-- न्पञ्चाच्युतं निर्बिभुदुः सुपुङ्खाः।।

sandhāya nārācavarāndaśāśu drauṇistvarannekamivotsasarja| teṣāṃ ca pañcārjunamabhyavidhya-- npañcācyutaṃ nirbibhuduḥ supuṅkhāḥ||

Verse 19

तैराहतौ सर्वमनुष्यमुख्या-- वसृक्स्रवन्तौ धनदेन्द्रकल्पौ। समाप्तविद्येन तथाऽभिभूतौ हतौ रणे ताविति मेनिरेऽन्ये।। संस्यूताः अन्योन्यं सन्धट्टवन्तः।।

tairāhatau sarvamanuṣyamukhyā-- vasṛksravantau dhanadendrakalpau| samāptavidyena tathā'bhibhūtau hatau raṇe tāviti menire'nye|| saṃsyūtāḥ anyonyaṃ sandhaṭṭavantaḥ||

Verse 20

अथार्जुनं प्राह दशार्हनाथः प्रमाद्यसे किं जहि योधमेतम्। कुर्याद्धि दोषं समुपेक्षितोऽयं कष्टो भवेद्व्याधिरिवाक्रियावान्।। समाप्तविद्येन समग्रधनुर्वेदविदा।।

athārjunaṃ prāha daśārhanāthaḥ pramādyase kiṃ jahi yodhametam| kuryāddhi doṣaṃ samupekṣito'yaṃ kaṣṭo bhavedvyādhirivākriyāvān|| samāptavidyena samagradhanurvedavidā||

Verse 21

तथेति चोक्त्वाऽच्युतमप्रमादी द्रौणेः प्रहस्याशु किरीटमाली। भुजौ वरौ चन्दनसारदिग्धौ वक्षः शिरोऽथाप्रतिमौ तथोरू।।

tatheti coktvā'cyutamapramādī drauṇeḥ prahasyāśu kirīṭamālī| bhujau varau candanasāradigdhau vakṣaḥ śiro'thāpratimau tathorū||

Verse 22

गाण्डीवमुक्तैः कुपिताहिकल्पै-- द्रौणिं शरैः संयति निर्बिभेद। छित्त्वा तु रश्मींस्तुरगानविध्य-- त्ते तं रणादूहुरतीव दूरम्।। अक्रियावान् प्रतिकाररहितः।।

gāṇḍīvamuktaiḥ kupitāhikalpai-- drauṇiṃ śaraiḥ saṃyati nirbibheda| chittvā tu raśmīṃsturagānavidhya-- tte taṃ raṇādūhuratīva dūram|| akriyāvān pratikārarahitaḥ||

Verse 23

स तैर्हृतो वातजवैस्तुरङ्गै- र्द्रौणिर्दृढं पार्थशराभिभूतः। आवृत्य नैव व्यषहत्स योद्धुं पार्थेन सार्धं मतिमान्विमृश्य। अविकर्णैः अविकर्णतुत्याग्रैः।।

sa tairhṛto vātajavaisturaṅgai- rdrauṇirdṛḍhaṃ pārthaśarābhibhūtaḥ| āvṛtya naiva vyaṣahatsa yoddhuṃ pārthena sārdhaṃ matimānvimṛśya| avikarṇaiḥ avikarṇatutyāgraiḥ||

Verse 24

जानञ्जयं नियतं वृष्णिवीरे धनञ्जये चाङ्गिरसां वरिष्ठः।। विवेश कर्णस्य बलं तरस्वी भग्नोत्साहः क्षीणवाणास्त्रयोगः।।

jānañjayaṃ niyataṃ vṛṣṇivīre dhanañjaye cāṅgirasāṃ variṣṭhaḥ|| viveśa karṇasya balaṃ tarasvī bhagnotsāhaḥ kṣīṇavāṇāstrayogaḥ||

Verse 25

प्रतीपकामे तु रणादश्वत्थाम्नि हृते हयैः। मन्त्रौषधिक्रियायोगैर्व्याधौ देहादिवाहृते।।

pratīpakāme tu raṇādaśvatthāmni hṛte hayaiḥ| mantrauṣadhikriyāyogairvyādhau dehādivāhṛte||

Verse 26

संशप्तकानभिमुखौ प्रयातौ केशवार्जुनौ। वातोद्वूतपताकेन स्यन्दनेनौघनादिना।। अङ्गिरसां अङ्गिरोगोत्राणां मध्ये।।

saṃśaptakānabhimukhau prayātau keśavārjunau| vātodvūtapatākena syandanenaughanādinā|| aṅgirasāṃ aṅgirogotrāṇāṃ madhye||

Verse 53

ओघनादिना जलौघवन्नादवता।।

oghanādinā jalaughavannādavatā||