Adhyaya 51

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। भीमसेनं सपाञ्चालं चेदिकेकयसंवृतम्। सेनापतिः स्वयं क्रुद्धो वारयामास सायकैः।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| bhīmasenaṃ sapāñcālaṃ cedikekayasaṃvṛtam| senāpatiḥ svayaṃ kruddho vārayāmāsa sāyakaiḥ||

Verse 2

ततस्तु चेदिकारूशान्सृढ्जयांश्च महारथान्। कर्णो जघान समरे भीमसेनस्य पश्यतः।।

tatastu cedikārūśānsṛḍhjayāṃśca mahārathān| karṇo jaghāna samare bhīmasenasya paśyataḥ||

Verse 3

भीमसेनस्ततः कर्णे विहाय रथसत्तमम्। प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षमग्निरिव ज्वलन्।।

bhīmasenastataḥ karṇe vihāya rathasattamam| prayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣamagniriva jvalan||

Verse 4

सूतपुत्रोऽपि समरे पाञ्चालान्केकयांस्तथा। सृञ्जयांश्च महेष्वासान्निजघानं सहस्रशः।।

sūtaputro'pi samare pāñcālānkekayāṃstathā| sṛñjayāṃśca maheṣvāsānnijaghānaṃ sahasraśaḥ||

Verse 5

संशप्तकेषु पार्थश्च कौरवेषु वृकोदरः। पाञ्चालेषु तथा कर्णः क्षयं चक्रुर्महारथाः।।

saṃśaptakeṣu pārthaśca kauraveṣu vṛkodaraḥ| pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrurmahārathāḥ||

Verse 6

ते क्षत्रिया दह्यामानास्त्रिभिस्तैः पावकोपमैः। जग्मुर्विनाशं समरे राजन्दुर्मन्त्रिते तव।।

te kṣatriyā dahyāmānāstribhistaiḥ pāvakopamaiḥ| jagmurvināśaṃ samare rājandurmantrite tava||

Verse 7

ततो दुर्योधनः क्रुद्दो नकुलं नवभिः शरैः। विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिनः।।

tato duryodhanaḥ kruddo nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥ| vivyādha bharataśreṣṭha caturaścāsya vājinaḥ||

Verse 8

ततः परममेयात्मा तव पुत्रो जनाधिप। क्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्।।

tataḥ paramameyātmā tava putro janādhipa| kṣureṇa sahadevasya dhvajaṃ ciccheda kāñcanam||

Verse 9

नकुलस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रं च सप्तभिः। जघान समरे राजन्सहदेवश्च पञ्चभिः।।

nakulastu tataḥ kruddhastava putraṃ ca saptabhiḥ| jaghāna samare rājansahadevaśca pañcabhiḥ||

Verse 10

तावुभौ भरतश्रेष्ठौ ज्येष्ठौ सर्वधनुष्मताम्। विव्याधोरसि सङ्क्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः।।

tāvubhau bharataśreṣṭhau jyeṣṭhau sarvadhanuṣmatām| vivyādhorasi saṅkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ||

Verse 11

ततोऽपराभ्यां भल्लाब्यां धनुषी समकृन्तत। यमयोः प्रसभं वीरो विव्याधाशु त्रिभिस्त्रिभिः।।

tato'parābhyāṃ bhallābyāṃ dhanuṣī samakṛntata| yamayoḥ prasabhaṃ vīro vivyādhāśu tribhistribhiḥ||

Verse 12

तावन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे। प्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि।।

tāvanye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe| pragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi||

Verse 13

ततस्तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं युधि। शरैर्ववर्षतुर्घोरैर्महामेघौ यथाऽचलम्।।

tatastau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ yudhi| śarairvavarṣaturghorairmahāmeghau yathā'calam||

Verse 14

ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथः। पाण्‍डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभिः।।

tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥ| pāṇ‍ḍuputrau maheṣvāsau vārayāmāsa patribhiḥ||

Verse 15

धनुर्मण्डलमेवास्य ददृशे युधि भारत। सायकाश्चाप्यदृश्यन्त निश्चरन्तः समन्ततः।।

dhanurmaṇḍalamevāsya dadṛśe yudhi bhārata| sāyakāścāpyadṛśyanta niścarantaḥ samantataḥ||

Verse 16

तस्य सायकसञ्छन्नौ माद्रेयौ न विरेजतुः। मेघच्छन्नौ यथा व्योम्नि चन्द्रसूर्यौ गतप्रभौ।।

tasya sāyakasañchannau mādreyau na virejatuḥ| meghacchannau yathā vyomni candrasūryau gataprabhau||

Verse 17

ते तु बाणा महाराज स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः। आच्छादयन्दिशः सर्वाः सूर्यस्येव मरीचयः।।

te tu bāṇā mahārāja svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ| ācchādayandiśaḥ sarvāḥ sūryasyeva marīcayaḥ||

Verse 18

वाणभूते ततस्तस्मिन्सञ्छन्ने च नभस्तले। राज्ञस्तु ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम्।।

vāṇabhūte tatastasminsañchanne ca nabhastale| rājñastu dadṛśe rūpaṃ kālāntakayamopamam||

Verse 19

पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनोर्महारथाः। मृत्योरुपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ स्म मेनिरे।।

parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnormahārathāḥ| mṛtyorupāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire||

Verse 20

ततः सेनापती राजन्पाण्डवानां महारथः। पार्षतः प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः।।

tataḥ senāpatī rājanpāṇḍavānāṃ mahārathaḥ| pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ||

Verse 21

माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ। धृष्टद्युम्नस्तव सुतं पीडयामास सायकैः।।

mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau| dhṛṣṭadyumnastava sutaṃ pīḍayāmāsa sāyakaiḥ||

Verse 22

तमविध्यदमेयात्मा तव पुत्रो ह्यमर्पणः। पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहस्य पुरुषर्षभः।।

tamavidhyadameyātmā tava putro hyamarpaṇaḥ| pāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabhaḥ||

Verse 23

ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो ह्यमर्षणः। विद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिरेव च।।

tataḥ punarameyātmā tava putro hyamarṣaṇaḥ| viddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhireva ca||

Verse 24

तथास्य सशरं चापं मुष्टिदेशे विशाम्पते। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे।।

tathāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe viśāmpate| kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṃyuge||

Verse 25

तदपास्य धनुश्छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनः। अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं नवम्।।

tadapāsya dhanuśchinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ| anyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ navam||

Verse 26

क्रोधाद्रुधिररक्ताक्षः संरम्भात्प्रज्वलन्निव। अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः।।

krodhādrudhiraraktākṣaḥ saṃrambhātprajvalanniva| aśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ||

Verse 27

स पञ्चदश नाराचाञ्श्वसतः पन्नगानिव। जिघांसुर्भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यपासृजत्।।

sa pañcadaśa nārācāñśvasataḥ pannagāniva| jighāṃsurbharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyapāsṛjat||

Verse 28

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलीमुखाः। विविशुर्वसुधां वेगात्कङ्कबर्हिणवाससः।।

te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilīmukhāḥ| viviśurvasudhāṃ vegātkaṅkabarhiṇavāsasaḥ||

Verse 29

सोऽतिविद्धो महाराज पुत्रस्तेऽतिव्यराजत। वसन्तकाले सुमहान्प्रफुल्ल इव किंशुकः।।

so'tividdho mahārāja putraste'tivyarājata| vasantakāle sumahānpraphulla iva kiṃśukaḥ||

Verse 30

स च्छिन्नवर्मा नाराचप्रहारैर्झर्झरीकृतः। धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम्।।

sa cchinnavarmā nārācaprahārairjharjharīkṛtaḥ| dhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaściccheda kārmukam||

Verse 31

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपतिः। सायकैर्दशभी राजन्भ्रुवोर्मध्ये समार्पयत्।।

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ| sāyakairdaśabhī rājanbhruvormadhye samārpayat||

Verse 32

तस्य तेऽशोभयन्वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताः। प्रफुल्लं पङ्कजं यद्वद्धमरा मधुलिप्सवः।।

tasya te'śobhayanvaktraṃ karmāraparimārjitāḥ| praphullaṃ paṅkajaṃ yadvaddhamarā madhulipsavaḥ||

Verse 33

तदपास्य धनुश्छिन्नं दृष्टद्युम्नो महामनाः। अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश।।

tadapāsya dhanuśchinnaṃ dṛṣṭadyumno mahāmanāḥ| anyadādatta vegena dhanurbhallāṃśca ṣoḍaśa||

Verse 34

ततो दुर्योधनस्याश्वान्हत्वा सूतं च पञ्चभिः। धनुश्चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम्।।

tato duryodhanasyāśvānhatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥ| dhanuściccheda bhallena jātarūpapariṣkṛtam||

Verse 35

रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खङ्गं गदां ध्वजम्। भल्लैश्चिच्छेद दशभिः पुत्रस्य तव पार्षतः।।

rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaṅgaṃ gadāṃ dhvajam| bhallaiściccheda daśabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ||

Verse 36

तपनीयाङ्गदं छत्रं नागं मणिमयं शुभम्। ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः।।

tapanīyāṅgadaṃ chatraṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham| dhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ||

Verse 37

दुर्योधनं तु विरथं छिन्नवर्मायुधध्वजम्। भ्रातरं समुदैक्षन्त सोदरा भरतर्षभ।।

duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnavarmāyudhadhvajam| bhrātaraṃ samudaikṣanta sodarā bharatarṣabha||

Verse 38

तमारोप्य रथे राजन्कुण्डधारो महारथम्। अपाहरदसम्भ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः।।

tamāropya rathe rājankuṇḍadhāro mahāratham| apāharadasambhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ||

Verse 39

कर्णस्तु सात्यकिं हित्वा राजगृघ्नुरमर्षणः। द्रोमहन्तारमुग्रेषुं ससाराभिमुखो रणे।।

karṇastu sātyakiṃ hitvā rājagṛghnuramarṣaṇaḥ| dromahantāramugreṣuṃ sasārābhimukho raṇe||

Verse 40

तं पृष्ठतोऽन्वयात्तूर्णं शैनेयोऽभिहतः शरैः। वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्यामिव द्विपः।।

taṃ pṛṣṭhato'nvayāttūrṇaṃ śaineyo'bhihataḥ śaraiḥ| vāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyāmiva dvipaḥ||

Verse 41

स भारतपुरोगानां राज्ञां च सुमहात्मनाम्। कर्णपार्षतयोर्युद्वे सङ्क्रद्धानां महारणे।।

sa bhāratapurogānāṃ rājñāṃ ca sumahātmanām| karṇapārṣatayoryudve saṅkraddhānāṃ mahāraṇe||

Verse 42

न पाण्डवानां नास्माकं कश्चिदासीत्पराङ्मुखः। प्रत्यदृश्यत यत्कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ।।

na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ kaścidāsītparāṅmukhaḥ| pratyadṛśyata yatkarṇaḥ pāñcālāṃstvarito yayau||

Verse 43

तस्मिन्क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिरथक्षयः। प्रादुरासीदुभयतो राजन्मध्यगतेऽहनि।।

tasminkṣaṇe naraśreṣṭha gajavājirathakṣayaḥ| prādurāsīdubhayato rājanmadhyagate'hani||

Verse 44

पाञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषवः। सर्वतोऽभ्यद्रवन्कर्णं पतत्त्रिण इव द्रुमम्।।

pāñcālāstu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥ| sarvato'bhyadravankarṇaṃ patattriṇa iva drumam||

Verse 45

तेषामाधिरथिः क्रुद्धः प्रधानान्वै तरस्विनः। विचिन्वन्निव बाणौघैः समासादयदग्रतः।।

teṣāmādhirathiḥ kruddhaḥ pradhānānvai tarasvinaḥ| vicinvanniva bāṇaughaiḥ samāsādayadagrataḥ||

Verse 46

व्याघ्रकेतुः सुशर्मा च शुक्रश्चित्रायुधः क्रतुः। दुर्जयो रोचमानश्च सिंहसेनस्तथाऽष्टमः। महता रथवंशेन परिवव्रुर्नरोत्तमम्।।

vyāghraketuḥ suśarmā ca śukraścitrāyudhaḥ kratuḥ| durjayo rocamānaśca siṃhasenastathā'ṣṭamaḥ| mahatā rathavaṃśena parivavrurnarottamam||

Verse 47

सृजन्तः सायकांस्तूर्णं कर्णमाहवशोभिनम्। यतमानांस्तु ताञ्शूरान्मनुजेन्द्रः शितैः शरैः। अष्टाभिरष्टौ राधेयः पाञ्चालान्न्यहनद्रणे।।

sṛjantaḥ sāyakāṃstūrṇaṃ karṇamāhavaśobhinam| yatamānāṃstu tāñśūrānmanujendraḥ śitaiḥ śaraiḥ| aṣṭābhiraṣṭau rādheyaḥ pāñcālānnyahanadraṇe||

Verse 48

अथापरान्महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्। जघान बहुसाहस्रान्योधान्युद्वविशारदान्।।

athāparānmahārāja sūtaputraḥ pratāpavān| jaghāna bahusāhasrānyodhānyudvaviśāradān||

Verse 49

विष्णुं च विष्णुवर्माणं देवापिं भद्रमेव च। दण्डधारं च समरे चित्रं चिंत्रायुधं हरिम्।।

viṣṇuṃ ca viṣṇuvarmāṇaṃ devāpiṃ bhadrameva ca| daṇḍadhāraṃ ca samare citraṃ ciṃtrāyudhaṃ harim||

Verse 50

सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम्। निजघान सुसङ्क्रुद्वश्चेदीनां च महारथान्।।

siṃhaketuṃ rocamānaṃ śalabhaṃ ca mahāratham| nijaghāna susaṅkrudvaścedīnāṃ ca mahārathān||

Verse 51

तेषामाददतः प्राणानासीदाधिरथेर्वपुः। शोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्यैवातिभैरवम्।।

teṣāmādadataḥ prāṇānāsīdādhirathervapuḥ| śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyaivātibhairavam||

Verse 52

तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास्ताडिताः शरैः। सर्वतोऽभ्यद्रवन्भीताः कुर्वन्तो महदाकुलम्।।

tatra bhārata karṇena mātaṅgāstāḍitāḥ śaraiḥ| sarvato'bhyadravanbhītāḥ kurvanto mahadākulam||

Verse 53

निपेतुरुर्व्यां समरे कर्णसायकताडिताः। कुर्वन्तो विविधान्नादान्वज्रनुन्ना इवाचलाः।।

nipetururvyāṃ samare karṇasāyakatāḍitāḥ| kurvanto vividhānnādānvajranunnā ivācalāḥ||

Verse 54

गजवाजिमनुष्यैश्च निपतद्भिः समन्ततः। रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्चैव समास्तीर्यत मेदिनी।।

gajavājimanuṣyaiśca nipatadbhiḥ samantataḥ| rathairbhagnairdhvajaiścaiva samāstīryata medinī||

Verse 55

नैवं भाष्मो न च द्रोणो नान्ये युधि च तावकाः। चक्रुः स्म तादृशं कर्म यादृशं कृतवान्रणे।।

naivaṃ bhāṣmo na ca droṇo nānye yudhi ca tāvakāḥ| cakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ kṛtavānraṇe||

Verse 56

मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्चरन्। पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णोऽचरदभीतवत्।।

mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaścaran| pāñcālānāṃ tathā madhye karṇo'caradabhītavat||

Verse 57

सूतपुत्रोऽथ नागेषु हयेषु च रथेषु च। नरेषु च नरव्याघ्रश्चकार कदनं महत्।।

sūtaputro'tha nāgeṣu hayeṣu ca ratheṣu ca| nareṣu ca naravyāghraścakāra kadanaṃ mahat||

Verse 58

यथा मृगगणांस्त्रस्तान्सिंहो द्रावयते दिशः। पाञ्चालानां रथव्रातान्कर्णो व्यद्रावयत्तथा।।

yathā mṛgagaṇāṃstrastānsiṃho drāvayate diśaḥ| pāñcālānāṃ rathavrātānkarṇo vyadrāvayattathā||

Verse 59

सिंहं स्म हि यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्वचित्। तथा कर्णमनुप्राप्ता न जीवन्ति स्म सृञ्जयाः।।

siṃhaṃ sma hi yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kvacit| tathā karṇamanuprāptā na jīvanti sma sṛñjayāḥ||

Verse 60

वैश्वानरमुखं प्राप्य दह्यन्ते शलभा यथा। कर्णाग्रिं समरे प्राप्य दग्धा भारत सृञ्जयः।।

vaiśvānaramukhaṃ prāpya dahyante śalabhā yathā| karṇāgriṃ samare prāpya dagdhā bhārata sṛñjayaḥ||

Verse 61

चेदिष्वेकेन कर्णेन पाञ्चालेषु च भारत। वेश्राव्य नाम निहता बहवः शूरसम्पताः।।

cediṣvekena karṇena pāñcāleṣu ca bhārata| veśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasampatāḥ||

Verse 62

मम चासीन्मती राजन्दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्। नैकोऽप्याधिरथेर्जीवन्पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि।।

mama cāsīnmatī rājandṛṣṭvā karṇasya vikramam| naiko'pyādhiratherjīvanpāñcālyo mokṣyate yudhi||

Verse 63

सङ्ख्ये विमर्द्य पाञ्चालान्सूतपुत्रः पुनः पुनः। अभ्यधावत्सुसङ्क्रुद्धः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्।।

saṅkhye vimardya pāñcālānsūtaputraḥ punaḥ punaḥ| abhyadhāvatsusaṅkruddhaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 64

धृष्टद्युम्नश्च राजानं द्रौपदेयाश्च मारिष। परिवव्रुरमित्रघ्नं शतशश्चापरे जनाः।।

dhṛṣṭadyumnaśca rājānaṃ draupadeyāśca māriṣa| parivavruramitraghnaṃ śataśaścāpare janāḥ||

Verse 65

शिखण्डी सहदेवश्च नकुलो नाकुलिस्तथा। जनमेजयः शिनेर्नप्ता बहवश्च प्रभद्रकाः।।

śikhaṇḍī sahadevaśca nakulo nākulistathā| janamejayaḥ śinernaptā bahavaśca prabhadrakāḥ||

Verse 66

एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नश्च संयुगे। कर्णमस्यन्तमिष्वस्त्रैस्ततक्षुरमितौजसम्।।

ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnaśca saṃyuge| karṇamasyantamiṣvastraistatakṣuramitaujasam||

Verse 67

तांस्तत्राधिरथिः सङ्ख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान्। एको बहूनभ्यपतद्गरुत्मानिव पन्नगान्।।

tāṃstatrādhirathiḥ saṅkhye cedipāñcālapāṇḍavān| eko bahūnabhyapatadgarutmāniva pannagān||

Verse 68

तैः कर्णस्याभवद्युद्धं घोररूपं विशाम्पते। तादृग्यादृक्पुरावृत्तं देवानां दानवैः सह।।

taiḥ karṇasyābhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate| tādṛgyādṛkpurāvṛttaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha||

Verse 69

तान्समेतान्महेष्वासाञ्शरवर्षौधवर्षिणः। एको व्यधमदव्यग्रस्तमांसीव दिवाकरः।।

tānsametānmaheṣvāsāñśaravarṣaudhavarṣiṇaḥ| eko vyadhamadavyagrastamāṃsīva divākaraḥ||

Verse 70

भीमसेनस्तु संसक्ते राधेये पाण्डवैः सह। सर्वतोऽभ्यहनत्क्रुद्धो यमदण्डनिभैः शरैः।।

bhīmasenastu saṃsakte rādheye pāṇḍavaiḥ saha| sarvato'bhyahanatkruddho yamadaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ||

Verse 71

बाह्लीकान्केकयान्मात्स्यान्वासात्यान्मद्रसैन्धवान्। एकः सङ्ख्ये महेष्वासो योधयन्बह्वशोभत।।

bāhlīkānkekayānmātsyānvāsātyānmadrasaindhavān| ekaḥ saṅkhye maheṣvāso yodhayanbahvaśobhata||

Verse 72

तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस्ताडिता गजाः। प्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम्।।

tatra marmasu bhīmena nārācaistāḍitā gajāḥ| prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm||

Verse 73

वाजिनश्च हतारोहाः पत्तयश्च गतासवः। अशेरत महाराज वमन्तो रुधिरं बहु।।

vājinaśca hatārohāḥ pattayaśca gatāsavaḥ| aśerata mahārāja vamanto rudhiraṃ bahu||

Verse 74

ताडिताः सहसा नागा भीमसेनेन मारिष। निपतन्ति महावेगा वज्ररुग्णा इवाचलाः।।

tāḍitāḥ sahasā nāgā bhīmasenena māriṣa| nipatanti mahāvegā vajrarugṇā ivācalāḥ||

Verse 75

पतितैस्तैर्महाराज वेगवद्भिर्महारथैः। शुशुभे वसुधा राजन्विकीर्णैरिव पर्वतैः।।

patitaistairmahārāja vegavadbhirmahārathaiḥ| śuśubhe vasudhā rājanvikīrṇairiva parvataiḥ||

Verse 76

सहस्रशश्च रथिनः पत्तयः पतितायुधाः। अक्षताः समदृश्यन्त भीमाद्भीता गतासवः।।

sahasraśaśca rathinaḥ pattayaḥ patitāyudhāḥ| akṣatāḥ samadṛśyanta bhīmādbhītā gatāsavaḥ||

Verse 77

रथिभिः सादिभिः सूतैः पादातैर्वाजिभिर्गजैः। भीमसेनशरैश्छिन्नैराच्छन्ना सुधाभवत्।। तत्स्तम्भितमिवातिष्ठद्भीमसेनभयार्दितम्।

rathibhiḥ sādibhiḥ sūtaiḥ pādātairvājibhirgajaiḥ| bhīmasenaśaraiśchinnairācchannā sudhābhavat|| tatstambhitamivātiṣṭhadbhīmasenabhayārditam|

Verse 78

दुर्योधनबलं सर्वं निरुत्साहं कृतं रणे। निश्चेष्टं तुमुलं दीनं बभौ तस्मिन्महारणे।।

duryodhanabalaṃ sarvaṃ nirutsāhaṃ kṛtaṃ raṇe| niśceṣṭaṃ tumulaṃ dīnaṃ babhau tasminmahāraṇe||

Verse 79

प्रसन्नसलिले काले यथा स्यात्सागरो नृप। तद्वत्तव बलं तद्वै निश्चलं समवस्थितम्।।

prasannasalile kāle yathā syātsāgaro nṛpa| tadvattava balaṃ tadvai niścalaṃ samavasthitam||

Verse 80

मन्युवीर्यबलोपेतं दर्पात्प्रत्यवरोपितम्। अभवत्तव पुत्रस्य तत्सैन्यं निष्प्रभं तदा।।

manyuvīryabalopetaṃ darpātpratyavaropitam| abhavattava putrasya tatsainyaṃ niṣprabhaṃ tadā||

Verse 81

ते बले भरतश्रेष्ठ वध्यमाने परस्परम्। रुधिरौघपरिक्लिन्ने रुधिरार्द्रे बभूवतुः।।

te bale bharataśreṣṭha vadhyamāne parasparam| rudhiraughapariklinne rudhirārdre babhūvatuḥ||

Verse 82

सूतपुत्रोऽवधीत्क्रुद्वः पाण्डवानामनीकिनीम्। भीमसेनः कुरूणां च त्रिगर्तानां धनञ्जयः।।

sūtaputro'vadhītkrudvaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm| bhīmasenaḥ kurūṇāṃ ca trigartānāṃ dhanañjayaḥ||

Verse 83

वर्तमाने तथा रोद्रे सङ्ग्रामेऽद्भुतदर्शने। निहत्य पृतनामध्यं संशप्तकगणान्बहून्। अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमथाब्रवीत्।।

vartamāne tathā rodre saṅgrāme'dbhutadarśane| nihatya pṛtanāmadhyaṃ saṃśaptakagaṇānbahūn| arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevamathābravīt||

Verse 84

प्रभग्नं बलमेतद्धि योत्स्यमानं मया सह। एते धावन्ति सगणाः संशप्तकमहारथाः।।

prabhagnaṃ balametaddhi yotsyamānaṃ mayā saha| ete dhāvanti sagaṇāḥ saṃśaptakamahārathāḥ||

Verse 85

दुर्जया ह्येव समरे देवैरपि सवासवैः। अपारयन्तो मद्बाणान्सिंहशब्दं मृगा इव।।

durjayā hyeva samare devairapi savāsavaiḥ| apārayanto madbāṇānsiṃhaśabdaṃ mṛgā iva||

Verse 86

दीर्यते च महत्सैन्यं सृञ्जयानां महारणे। कुरवश्चाभिधावन्ति भीमसेनभयार्दिताः।।

dīryate ca mahatsainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇe| kuravaścābhidhāvanti bhīmasenabhayārditāḥ||

Verse 87

हस्तिकक्ष्यो ह्यसौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः। दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुहुः।।

hastikakṣyo hyasau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ| dṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ||

Verse 88

न च कर्णं रणे शक्ता जेतुमेते महारथाः। जानीते हि भवान्कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे।।

na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetumete mahārathāḥ| jānīte hi bhavānkarṇaṃ vīryavantaṃ parākrame||

Verse 89

तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्येष नो बलम्। त्रिगर्तान्वर्जयन्याहि सूतपुत्रं महारथम्। एतन्मे रोचते कृष्ण यथा वा तव रोचते।।

tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayatyeṣa no balam| trigartānvarjayanyāhi sūtaputraṃ mahāratham| etanme rocate kṛṣṇa yathā vā tava rocate||

Verse 90

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य गोविन्दः प्रहसन्निव। अब्रवीदर्जुनं तूर्णं कौरवान्याहि पाण्डव।।

etacchrutvā vacastasya govindaḥ prahasanniva| abravīdarjunaṃ tūrṇaṃ kauravānyāhi pāṇḍava||

Verse 91

ततस्तव महासैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाः। हंसवर्णा विशंस्तूर्णं वहन्तोऽर्जुनमाहवे।।

tatastava mahāsainyaṃ govindapreritā hayāḥ| haṃsavarṇā viśaṃstūrṇaṃ vahanto'rjunamāhave||

Verse 92

केशवप्रेरितैरश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैः। प्रविशद्भिस्तव बलं चतुर्दिशमदीर्यत।।

keśavapreritairaśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ| praviśadbhistava balaṃ caturdiśamadīryata||

Verse 93

मेघस्तनितनिर्हादः स रथो वानरध्वजः। चलत्पताकस्तां सेनां विमानं द्यामिवाविशत्।।

meghastanitanirhādaḥ sa ratho vānaradhvajaḥ| calatpatākastāṃ senāṃ vimānaṃ dyāmivāviśat||

Verse 94

तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनो। क्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ विभ्राजेतां महाद्युती।।

tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjuno| kruddhau saṃrambharaktākṣau vibhrājetāṃ mahādyutī||

Verse 95

युद्धशौण्डौ समाहूतावागतौ तौ रणाध्वरम्। यज्वभिर्विधिना हूतौ मखं देवाविवाश्विनौ।।

yuddhaśauṇḍau samāhūtāvāgatau tau raṇādhvaram| yajvabhirvidhinā hūtau makhaṃ devāvivāśvinau||

Verse 96

क्रोधताम्रेक्षणौ शूरौ शुशुभाते महाबलौ। मदोत्कटौ यथा नागौ दृष्टिसञ्चारचारिणौ।।

krodhatāmrekṣaṇau śūrau śuśubhāte mahābalau| madotkaṭau yathā nāgau dṛṣṭisañcāracāriṇau||

Verse 97

क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रो योगवन्तौ बभूवतुः। तलशब्देन रुषितौ महानागाविवोत्कटौ।।

kruddhau tau tu naravyāghro yogavantau babhūvatuḥ| talaśabdena ruṣitau mahānāgāvivotkaṭau||

Verse 98

विगाह्य तु रथानीकमश्वसङ्घांश्च फल्गुनः। व्यचरत्पृतनामध्ये पाशहस्त इवानत्कः।।

vigāhya tu rathānīkamaśvasaṅghāṃśca phalgunaḥ| vyacaratpṛtanāmadhye pāśahasta ivānatkaḥ||

Verse 99

तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत। संशप्तकगणान्भूयः पुत्रस्ते समचूचुदत्।।

taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhārata| saṃśaptakagaṇānbhūyaḥ putraste samacūcudat||

Verse 100

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैः। चतुर्दशसहस्रैस्तु तुरगाणां महाहवे। द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम्।। शूराणां लब्धलक्षाणां विदितानां समन्ततः। अभ्यवर्तन्त कौन्तेयं छादयन्तो महारथाः।।

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥ| caturdaśasahasraistu turagāṇāṃ mahāhave| dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvinām|| śūrāṇāṃ labdhalakṣāṇāṃ viditānāṃ samantataḥ| abhyavartanta kaunteyaṃ chādayanto mahārathāḥ||

Verse 101

शरवर्षैर्महाराज सर्वतः पाण्डुनन्दनम्। स च्छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनः।।

śaravarṣairmahārāja sarvataḥ pāṇḍunandanam| sa cchādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥ||

Verse 102

दर्शयन्रौद्रमात्मानं पाशहस्त इवान्तकः। निघ्नन्संशप्तकान्पार्थः प्रेक्षणीयतरोऽभवत्।।

darśayanraudramātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥ| nighnansaṃśaptakānpārthaḥ prekṣaṇīyataro'bhavat||

Verse 103

ततो विद्युत्प्रभैर्बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः। निरन्तरमिवाकाशमासीच्छन्नं किरीटिना।।

tato vidyutprabhairbāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ| nirantaramivākāśamāsīcchannaṃ kirīṭinā||

Verse 104

किरीटिचापनिर्मुक्तैः सम्पतद्भिर्महाशरैः। समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैरिव प्रभो।।

kirīṭicāpanirmuktaiḥ sampatadbhirmahāśaraiḥ| samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyairiva prabho||

Verse 105

रुक्मपुङ्खाञ्शरान्घोरान्प्रसन्नान्नतपर्वणः। अवासृजदमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः।।

rukmapuṅkhāñśarānghorānprasannānnataparvaṇaḥ| avāsṛjadameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ||

Verse 106

मही वियद्दिशः सर्वाः समुद्रा गिरयोऽपि वा। स्फुटन्तीति जना जज्ञुः पार्थस्य तलनिःस्वनात्।।

mahī viyaddiśaḥ sarvāḥ samudrā girayo'pi vā| sphuṭantīti janā jajñuḥ pārthasya talaniḥsvanāt||

Verse 107

हत्वा दशसहस्राणि पार्थिवानां महारथः। संशप्तकानां कौन्तेयः प्रपक्षं त्वरितोभ्ययात्।।

hatvā daśasahasrāṇi pārthivānāṃ mahārathaḥ| saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvaritobhyayāt||

Verse 108

प्रपक्षं च समासाद्य पार्थः काम्भोजरक्षितम्। प्रममाथ बलं भल्लैर्दानवानिव वासवः।।

prapakṣaṃ ca samāsādya pārthaḥ kāmbhojarakṣitam| pramamātha balaṃ bhallairdānavāniva vāsavaḥ||

Verse 109

प्रचिच्छेदाशु भल्लेन द्विषतामाततायिनाम्। शस्त्रपाणींस्तथा बाहूंस्तथापि च शिरांस्युत।।

pracicchedāśu bhallena dviṣatāmātatāyinām| śastrapāṇīṃstathā bāhūṃstathāpi ca śirāṃsyuta||

Verse 110

अङ्गांङ्गावयवैश्छिन्नैर्व्यायुधास्तेऽपतन्भुवि। विष्वग्वाताभिसम्भग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः।।

aṅgāṃṅgāvayavaiśchinnairvyāyudhāste'patanbhuvi| viṣvagvātābhisambhagnā bahuśākhā iva drumāḥ||

Verse 112

हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान्निघ्नन्तमर्जुनम्। सुदक्षिणादवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत्।।

hastyaśvarathapattīnāṃ vrātānnighnantamarjunam| sudakṣiṇādavarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat||

Verse 113

तस्यास्यतोऽर्धचन्द्राभ्यां स बाहू परिघोपमौ। पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षुरेणापाहरच्छिरः।।

tasyāsyato'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamau| pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇāpāharacchiraḥ||

Verse 114

तत्पपात ततो वेगात्स्वलोहितपरिष्कृतम्। मनः शिलागिरेः शृङ्गं व्ज्रेणेवावदारितम्।।

tatpapāta tato vegātsvalohitapariṣkṛtam| manaḥ śilāgireḥ śṛṅgaṃ vjreṇevāvadāritam||

Verse 115

सुदक्षिणादवरजं काम्भोजा ददृशुर्हतम्। प्रांशुं कमलपत्राक्षमत्यर्थं प्रियदर्शनम्। काञ्चनस्तम्भसदृशं भिन्नं हेमगिरिं यथा।।

sudakṣiṇādavarajaṃ kāmbhojā dadṛśurhatam| prāṃśuṃ kamalapatrākṣamatyarthaṃ priyadarśanam| kāñcanastambhasadṛśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā||

Verse 116

ततोऽभवत्पुनर्युद्धं घोरमत्यर्थमद्भुतम्। नानावस्थाश्च योधानां बभूवुस्तत्र युध्यताम्।।

tato'bhavatpunaryuddhaṃ ghoramatyarthamadbhutam| nānāvasthāśca yodhānāṃ babhūvustatra yudhyatām||

Verse 117

पार्थेषुनिहतैरश्वैः काम्भोजैर्यवनैः शकैः। शोणिताक्तैस्तदा रक्तं सर्वामासीद्विशां पते।।

pārtheṣunihatairaśvaiḥ kāmbhojairyavanaiḥ śakaiḥ| śoṇitāktaistadā raktaṃ sarvāmāsīdviśāṃ pate||

Verse 118

रथैर्हताश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः। द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः।।

rathairhatāśvasūtaiśca hatārohaiśca vājibhiḥ| dviradaiśca hatārohairmahāmātrairhatadvipaiḥ||

Verse 119

अन्योन्येन महाराज विनाशः पृथिवीक्षिताम्। आसीत्क्रुद्वेऽर्जुने कर्णे भीमसेने च दारुणम्।।

anyonyena mahārāja vināśaḥ pṛthivīkṣitām| āsītkrudve'rjune karṇe bhīmasene ca dāruṇam||

Verse 120

तस्पिन्प्रपक्षे पक्षे च वध्यमाने मदोत्कटः। अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिरभ्ययात्।।

taspinprapakṣe pakṣe ca vadhyamāne madotkaṭaḥ| arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇirabhyayāt||

Verse 121

विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्। आददानः शरान्घोरान्स्वरश्मीनिव भास्करः।।

vidhunvāno mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam| ādadānaḥ śarānghorānsvaraśmīniva bhāskaraḥ||

Verse 122

तयोरासीन्महद्युद्धं धर्मभ्रात्रोरनैष्ठिकम्। विस्मापयिषतोर्लोकं यशश्चोत्तममिच्छतोः।।

tayorāsīnmahadyuddhaṃ dharmabhrātroranaiṣṭhikam| vismāpayiṣatorlokaṃ yaśaścottamamicchatoḥ||

Verse 123

संशप्तकांस्तु कौन्तेयः कुरूंश्चापि वृकोदरः। सूतपुत्रस्तु पाञ्चालांस्त्रयोऽघ्नंस्त्वरिताः शरैः।।

saṃśaptakāṃstu kaunteyaḥ kurūṃścāpi vṛkodaraḥ| sūtaputrastu pāñcālāṃstrayo'ghnaṃstvaritāḥ śaraiḥ||

Verse 124

एवमेष महाराज विनाशः पृथिवीक्षिताम्। युद्वं घोरं तथा त्वासीत्त्रिधाभूते चमूमुखे।।

evameṣa mahārāja vināśaḥ pṛthivīkṣitām| yudvaṃ ghoraṃ tathā tvāsīttridhābhūte camūmukhe||