Adhyaya 50

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। अश्वत्थाम्ना युधिष्ठिरपराजयः।। 2 ।। सञ्जय उवाच। द्रौणिर्युधिष्ठिरं दृष्ट्वा शैनेयेनाभिरक्षितम्। द्रौपदेयैस्तथा शूरैरभ्यवर्तत हृष्टवत्।।

saṅkulayuddham|| 1 || aśvatthāmnā yudhiṣṭhiraparājayaḥ|| 2 || sañjaya uvāca| drauṇiryudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭvā śaineyenābhirakṣitam| draupadeyaistathā śūrairabhyavartata hṛṣṭavat||

Verse 2

किरन्निषुगणान्घोरान्हेमपुङ्खाञ्शिलाशितान्। दर्शयन्विविधान्मार्गाञ्शिक्षया लघुहस्तवान्।।

kiranniṣugaṇānghorānhemapuṅkhāñśilāśitān| darśayanvividhānmārgāñśikṣayā laghuhastavān||

Verse 3

खं पुरयञ्शरैस्तीक्ष्णैर्वेगवद्भिः समन्ततः। युधिष्ठिरस्य समरे दिशः सर्वाः समावृणोत्।।

khaṃ purayañśaraistīkṣṇairvegavadbhiḥ samantataḥ| yudhiṣṭhirasya samare diśaḥ sarvāḥ samāvṛṇot||

Verse 4

भारद्वाजशरैश्छन्नं न प्राज्ञायत किञ्चन। बाणभूतमभूत्सर्वमायोधनशिरो महत्।।

bhāradvājaśaraiśchannaṃ na prājñāyata kiñcana| bāṇabhūtamabhūtsarvamāyodhanaśiro mahat||

Verse 5

बाणजालं दिविष्ठं तत्स्वर्णपुङ्खविभूषितम्। शुशुभे भरतश्रेष्ठ विमानमिव विष्ठितम्।।

bāṇajālaṃ diviṣṭhaṃ tatsvarṇapuṅkhavibhūṣitam| śuśubhe bharataśreṣṭha vimānamiva viṣṭhitam||

Verse 6

तेन च्छन्ने रणे राजन्बाणजालेन भास्वता। अभ्रच्छायेव सजज्ञे हृतरश्मिस्तमोनुदः।।

tena cchanne raṇe rājanbāṇajālena bhāsvatā| abhracchāyeva sajajñe hṛtaraśmistamonudaḥ||

Verse 7

तदद्भुतमपश्याम बाणभूते नभस्थले। न स्म सम्पतते भूतं द्रौणेर्दृष्ट्वा पराक्रमम्।।

tadadbhutamapaśyāma bāṇabhūte nabhasthale| na sma sampatate bhūtaṃ drauṇerdṛṣṭvā parākramam||

Verse 8

सात्यकिर्यतमानस्तु धर्मराजस्तु पाण्‍डवः। तथेतराणि सैन्यानि न स्म चक्रुः पराक्रमम्।।

sātyakiryatamānastu dharmarājastu pāṇ‍ḍavaḥ| tathetarāṇi sainyāni na sma cakruḥ parākramam||

Verse 9

लाघवं द्रोणपुत्रस्य दृष्ट्वा तत्र महारथाः। व्यस्मयन्त महाराज न चैनं प्रत्युदीक्षितुम्।।

lāghavaṃ droṇaputrasya dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ| vyasmayanta mahārāja na cainaṃ pratyudīkṣitum||

Verse 10

शेकुस्ते सर्वराजानस्तपन्तमिव भास्करम्। वध्यमाने ततः सैन्ये द्रौपदेया महारथाः।।

śekuste sarvarājānastapantamiva bhāskaram| vadhyamāne tataḥ sainye draupadeyā mahārathāḥ||

Verse 11

सात्यकिर्धर्मराजश्च पाञ्चालाश्चापि सङ्गताः। त्यक्त्वा मृत्युभयं घोरं द्रौणायनिभुपाद्रवन्।।

sātyakirdharmarājaśca pāñcālāścāpi saṅgatāḥ| tyaktvā mṛtyubhayaṃ ghoraṃ drauṇāyanibhupādravan||

Verse 12

सात्यकिः सप्तविंशत्या द्रौणिं विद्ध्वा शिलीमुखैः। पुनर्विव्याध नाराचैः सप्तभिः स्वर्णभूषितैः।।

sātyakiḥ saptaviṃśatyā drauṇiṃ viddhvā śilīmukhaiḥ| punarvivyādha nārācaiḥ saptabhiḥ svarṇabhūṣitaiḥ||

Verse 13

युधिष्ठिरस्त्रिसप्तत्या प्रतिविन्ध्यश्च सप्तभिः। श्रुतकर्मा त्रिभिर्वाणैः श्रुतकीर्तिश्च सप्तभिः।

yudhiṣṭhirastrisaptatyā prativindhyaśca saptabhiḥ| śrutakarmā tribhirvāṇaiḥ śrutakīrtiśca saptabhiḥ|

Verse 14

सुतसोमस्तु नवभिः शतानीकश्च सप्तभिः। अन्ये च वहवः शूरा विव्यधुस्तं समन्ततः।।

sutasomastu navabhiḥ śatānīkaśca saptabhiḥ| anye ca vahavaḥ śūrā vivyadhustaṃ samantataḥ||

Verse 15

स तु क्रुद्धस्ततो राजन्नाशीविप इव श्वसन्। सात्यकिं पञ्चविंशत्या प्राविध्यत शिलीमुखैः।।

sa tu kruddhastato rājannāśīvipa iva śvasan| sātyakiṃ pañcaviṃśatyā prāvidhyata śilīmukhaiḥ||

Verse 16

श्रुतकीर्तिं च नवभिः सुतसोमं च पञ्चभिः। अष्टभिः श्रुतकर्माणं प्रतिबिन्ध्यं त्रिभिः शरैः।।

śrutakīrtiṃ ca navabhiḥ sutasomaṃ ca pañcabhiḥ| aṣṭabhiḥ śrutakarmāṇaṃ pratibindhyaṃ tribhiḥ śaraiḥ||

Verse 17

शतानीकं च नवभिर्धर्मपुत्रं च पञ्चभिः। तथेतरांस्ततः शूरान्द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत्। श्रुतकीर्तेस्तथा चापं चिच्छेद निशितैः शरैः।।

śatānīkaṃ ca navabhirdharmaputraṃ ca pañcabhiḥ| tathetarāṃstataḥ śūrāndvābhyāṃ dvābhyāmatāḍayat| śrutakīrtestathā cāpaṃ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 18

अथान्यद्वनुरादाय श्रुतकीर्तिर्महारथः। द्रौणायनिं त्रिभिर्विद्व्वा विव्याधान्यैः शितैः शरैः।।

athānyadvanurādāya śrutakīrtirmahārathaḥ| drauṇāyaniṃ tribhirvidvvā vivyādhānyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ||

Verse 19

ततो द्रौणिर्महाराज शरवर्षेण भारिष। छादयामास तत्सैन्यं समन्ताद्भरतर्षभ।।

tato drauṇirmahārāja śaravarṣeṇa bhāriṣa| chādayāmāsa tatsainyaṃ samantādbharatarṣabha||

Verse 20

ततः पुनरमेयात्मा धर्मराजस्य कार्मुकम्। द्रौणिश्चिच्छेद विहसन्विव्याध च शरैस्त्रिभिः।।

tataḥ punarameyātmā dharmarājasya kārmukam| drauṇiściccheda vihasanvivyādha ca śaraistribhiḥ||

Verse 21

ततो धर्मसुतो राजन्प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः। द्रोणपुत्रं त्रिपष्टxx ततु बाह्वोरुरसि चार्पययत्।।

tato dharmasuto rājanpragṛhyānyanmahaddhanuḥ| droṇaputraṃ tripaṣṭaxx tatu bāhvorurasi cārpayayat||

Verse 22

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो द्रौणेः प्रहरतो रणे। अर्धचन्द्रेणतीक्ष्णेन धनुश्छित्त्वाऽनदद्भृशम्।।

sātyakistu tataḥ kruddho drauṇeḥ praharato raṇe| ardhacandreṇatīkṣṇena dhanuśchittvā'nadadbhṛśam||

Verse 23

छिन्नधन्वा ततो द्रौणिः शक्त्या शक्तिमतां वरः। सारथिं पातयामास शैनेयस्य रथाद्रुतम्।।

chinnadhanvā tato drauṇiḥ śaktyā śaktimatāṃ varaḥ| sārathiṃ pātayāmāsa śaineyasya rathādrutam||

Verse 24

अथान्यद्वनुरादाय द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। शैनेयं शरवर्षेण च्छादयामास भारत।।

athānyadvanurādāya droṇaputraḥ pratāpavān| śaineyaṃ śaravarṣeṇa cchādayāmāsa bhārata||

Verse 25

तस्याश्वाः प्रद्रुताः सङ्ख्ये पतिते रथसारथौ। तत्रतत्रैव धावन्तः समदृश्यन्त भारत।।

tasyāśvāḥ pradrutāḥ saṅkhye patite rathasārathau| tatratatraiva dhāvantaḥ samadṛśyanta bhārata||

Verse 26

युधिष्ठिरपुरोगास्तु द्रौणिं शस्त्रभृतां वरम्। अभ्यवर्षन्त वेगेन विसृजन्तः शिताञ्छरान्।।

yudhiṣṭhirapurogāstu drauṇiṃ śastrabhṛtāṃ varam| abhyavarṣanta vegena visṛjantaḥ śitāñcharān||

Verse 27

सहसा पततस्तान्वै क्रुद्वरूपान्परन्तपः। प्रहसन्प्रतिजग्राह द्रोणपुत्रो महारणे।।

sahasā patatastānvai krudvarūpānparantapaḥ| prahasanpratijagrāha droṇaputro mahāraṇe||

Verse 28

ततः शरशतज्वालः सेनाकक्षं महारणे। द्रौणिर्ददाह समरे कक्षमग्निरिवोत्थितः।।

tataḥ śaraśatajvālaḥ senākakṣaṃ mahāraṇe| drauṇirdadāha samare kakṣamagnirivotthitaḥ||

Verse 29

तद्बलं पाण्डुपुत्रस्य द्रोणपुत्रप्रतापितम्। चुक्षुभे भरतश्रेष्ठ तस्मिन्नेव चमूमुखे।।

tadbalaṃ pāṇḍuputrasya droṇaputrapratāpitam| cukṣubhe bharataśreṣṭha tasminneva camūmukhe||

Verse 30

तद्बलं पाण्डवेयस्य द्रोणपुत्रः शरार्चिषा। तापयन्भरतश्रेष्ठ गभस्तिभिरिवांशुमान्।।

tadbalaṃ pāṇḍaveyasya droṇaputraḥ śarārciṣā| tāpayanbharataśreṣṭha gabhastibhirivāṃśumān||

Verse 31

तत्पच्यमानं मर्षेण ब्राह्मणस्य च सायकैः। क्षुभ्यते पाण्डवं सैन्यं तिमिनेव नदीमुखम्।।

tatpacyamānaṃ marṣeṇa brāhmaṇasya ca sāyakaiḥ| kṣubhyate pāṇḍavaṃ sainyaṃ timineva nadīmukham||

Verse 32

दृष्ट्वा चैव महाराज द्रोणपुत्रपराक्रमम्। सर्वान्दुर्योधनः पार्थान्हतान्युद्वेऽभ्यमन्यत।।

dṛṣṭvā caiva mahārāja droṇaputraparākramam| sarvānduryodhanaḥ pārthānhatānyudve'bhyamanyata||

Verse 33

युधिष्ठिरस्तु त्वरितो द्रौणिं पीड्य महारथम्। अब्रवीद्द्रोणपुत्रं स रोषामर्षसमन्वितः।।

yudhiṣṭhirastu tvarito drauṇiṃ pīḍya mahāratham| abravīddroṇaputraṃ sa roṣāmarṣasamanvitaḥ||

Verse 34

जानामि त्वां युधि श्रेष्ठ वीर्यवन्तं बलान्वितम्। कृतास्त्रं कृतिनं चैव तथा लघुपराक्रमम्।।

jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭha vīryavantaṃ balānvitam| kṛtāstraṃ kṛtinaṃ caiva tathā laghuparākramam||

Verse 35

बलमेतद्भवान्सर्वं पार्षते यदि दर्सयेत्। ततस्त्वां बलवन्तं च कृतविद्यं च विद्महे।।

balametadbhavānsarvaṃ pārṣate yadi darsayet| tatastvāṃ balavantaṃ ca kṛtavidyaṃ ca vidmahe||

Verse 36

न हि वै पार्पतं दृष्ट्वा समरे शत्रुसूदनम्। भवेत्तव बलं किञ्चिद्ब्रवीमि त्वां न तु द्विजम्।।

na hi vai pārpataṃ dṛṣṭvā samare śatrusūdanam| bhavettava balaṃ kiñcidbravīmi tvāṃ na tu dvijam||

Verse 37

नैव नाम तव प्रीतिर्नैव नाम कृतज्ञता। यतस्त्वं पुरुषव्याघ्र मामेवाद्य जिघांससि।।

naiva nāma tava prītirnaiva nāma kṛtajñatā| yatastvaṃ puruṣavyāghra māmevādya jighāṃsasi||

Verse 38

ब्राह्मणेन तपः कार्यं शमश्च दमएव च। क्षत्रियेण धनुर्नाभ्यं स भवान्ब्राह्मणब्रुवः।।

brāhmaṇena tapaḥ kāryaṃ śamaśca damaeva ca| kṣatriyeṇa dhanurnābhyaṃ sa bhavānbrāhmaṇabruvaḥ||

Verse 39

मिषतस्ते महावाहो युधि जेष्यामि कौरवान्। कुरुष्व समरे कर्म ब्रह्मबन्धे यथेष्टतः।।

miṣataste mahāvāho yudhi jeṣyāmi kauravān| kuruṣva samare karma brahmabandhe yatheṣṭataḥ||

Verse 40

एवमुक्तो महाराज द्रोणपुत्रः सयन्निव। युक्त तत्त्वं च सञ्चिन्त्य नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्।।

evamukto mahārāja droṇaputraḥ sayanniva| yukta tattvaṃ ca sañcintya nottaraṃ kiñcidabravīt||

Verse 41

अनुक्त्वा च ततः किञ्चिच्छरवर्षेण पाण्डवम्। छादयामास समरे क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः।।

anuktvā ca tataḥ kiñciccharavarṣeṇa pāṇḍavam| chādayāmāsa samare kruddho'ntaka iva prajāḥ||

Verse 42

स च्छाद्यमानस्तु तदा द्रोणपुत्रेण मारिष। पार्थोऽपयातः शीघ्रं वै प्रगृह्य महतीं चमूम्।।

sa cchādyamānastu tadā droṇaputreṇa māriṣa| pārtho'payātaḥ śīghraṃ vai pragṛhya mahatīṃ camūm||

Verse 43

अपयाते ततस्तस्मिन्धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे। द्रोणपुत्रः स्थितो राजन्प्रत्यादेशान्महात्मनः।।

apayāte tatastasmindharmaputre yudhiṣṭhire| droṇaputraḥ sthito rājanpratyādeśānmahātmanaḥ||

Verse 44

ततो युधिष्ठिरो राजंस्त्यक्त्वा द्रौणिं महाहवे। प्रययौ तावकं सैन्यं युक्तः क्रुराय कर्मणे।।

tato yudhiṣṭhiro rājaṃstyaktvā drauṇiṃ mahāhave| prayayau tāvakaṃ sainyaṃ yuktaḥ krurāya karmaṇe||