Adhyaya 49

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सूतपुत्रश्च मारिष। उलूकः सौबलश्चैव राजा च सह सोदरैः।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sūtaputraśca māriṣa| ulūkaḥ saubalaścaiva rājā ca saha sodaraiḥ||

Verse 2

सीदमानां चमूं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रभयार्दिताम्। समुज्जह्रुः स्म वेगेन भिन्नां नावमिवार्णवे।।

sīdamānāṃ camūṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrabhayārditām| samujjahruḥ sma vegena bhinnāṃ nāvamivārṇave||

Verse 3

ततो युद्धमतीवासीन्मुहूर्तमिव भारत। भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम्।।

tato yuddhamatīvāsīnmuhūrtamiva bhārata| bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam||

Verse 4

कृपेण शरवर्षाणि प्रतिमुक्तानि संयुगे। सृञ्जयांश्छादयामासुः शलभानां व्रजा इव।।

kṛpeṇa śaravarṣāṇi pratimuktāni saṃyuge| sṛñjayāṃśchādayāmāsuḥ śalabhānāṃ vrajā iva||

Verse 5

शिखण्डी च ततः क्रुद्धो गौतमं त्वरितो ययौ। ववर्ष शरवर्षाणि समन्ताद्द्विजपुङ्गवम्।।

śikhaṇḍī ca tataḥ kruddho gautamaṃ tvarito yayau| vavarṣa śaravarṣāṇi samantāddvijapuṅgavam||

Verse 6

कृपस्तु शरवर्षं तद्विनिहत्य महास्त्रवित्। शिखण्डिनं रणे क्रुद्धो विव्याध दशभिः शरैः।।

kṛpastu śaravarṣaṃ tadvinihatya mahāstravit| śikhaṇḍinaṃ raṇe kruddho vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ||

Verse 7

ततः शिखण्डी कुपितः शरैः सप्तभिराहवे। कृपं विव्याध कुपितं कङ्कपत्रैरजिह्मगैः।।

tataḥ śikhaṇḍī kupitaḥ śaraiḥ saptabhirāhave| kṛpaṃ vivyādha kupitaṃ kaṅkapatrairajihmagaiḥ||

Verse 8

ततः कृपः शरैस्तीक्ष्णैः सोऽतिविद्धो महारथः। ततः सुनिशितैस्तीक्ष्णैः क्षुरप्रैर्हेमभूषितैः। व्यश्वसूतरथं चक्रे शिखण्डिनमथो द्विजः।।

tataḥ kṛpaḥ śaraistīkṣṇaiḥ so'tividdho mahārathaḥ| tataḥ suniśitaistīkṣṇaiḥ kṣuraprairhemabhūṣitaiḥ| vyaśvasūtarathaṃ cakre śikhaṇḍinamatho dvijaḥ||

Verse 9

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः। खङ्गं चर्म तथा गृह्य सत्वरं ब्राह्मणं ययौ।।

hatāśvāttu tato yānādavaplutya mahārathaḥ| khaṅgaṃ carma tathā gṛhya satvaraṃ brāhmaṇaṃ yayau||

Verse 10

तमापतन्तं सहसा शरैः सन्नतपर्वभिः। वारयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत्।।

tamāpatantaṃ sahasā śaraiḥ sannataparvabhiḥ| vārayāmāsa samare tadadbhutamivābhavat||

Verse 11

तत्राद्भुतमपश्याम शिलानां प्लवनं यथा। निश्चेष्टो यद्रणे राजञ्छिखण्डी समतिष्ठत।।

tatrādbhutamapaśyāma śilānāṃ plavanaṃ yathā| niśceṣṭo yadraṇe rājañchikhaṇḍī samatiṣṭhata||

Verse 12

कृपेण वारितं दृष्ट्वा शिखण्डिनमथो नृप। प्रत्युद्ययौ कृपं तूर्णं धृष्टद्युम्नो महारथः।।

kṛpeṇa vāritaṃ dṛṣṭvā śikhaṇḍinamatho nṛpa| pratyudyayau kṛpaṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ||

Verse 13

धृष्टद्युम्नं ततो यान्तं शारद्वतरथं प्रति। प्रतिजग्राह वेगेन कृतवर्मा महारथः।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tato yāntaṃ śāradvatarathaṃ prati| pratijagrāha vegena kṛtavarmā mahārathaḥ||

Verse 14

युधिष्ठिरमथायान्तं शारद्वतरथं प्रति। सपुत्रं सहसैन्यं च द्रोणपुत्रो न्यवारयत्।।

yudhiṣṭhiramathāyāntaṃ śāradvatarathaṃ prati| saputraṃ sahasainyaṃ ca droṇaputro nyavārayat||

Verse 15

नकुलं सहदेवं च त्वरमाणौ महारथौ। प्रतिजग्राह ते पुत्रः शरवर्षेण वारयन्।।

nakulaṃ sahadevaṃ ca tvaramāṇau mahārathau| pratijagrāha te putraḥ śaravarṣeṇa vārayan||

Verse 16

भीमसेनं करूशांश्च केकयान्सह सृञ्जयैः। कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत।।

bhīmasenaṃ karūśāṃśca kekayānsaha sṛñjayaiḥ| karṇo vaikartano yuddhe vārayāmāsa bhārata||

Verse 17

शिखण्डिने ततो बाणान्कृपः शारद्वतो युधि। प्राहिणोत्तवरया युक्तो बीभत्सोरथ सन्निधौ।।

śikhaṇḍine tato bāṇānkṛpaḥ śāradvato yudhi| prāhiṇottavarayā yukto bībhatsoratha sannidhau||

Verse 18

ताञ्छरान्प्रेषितांस्तेन समन्तात्स्वर्णभूषितान्। चिच्छेद खङ्गमाविध्य भ्रामयंश्च पुनः पुनः।।

tāñcharānpreṣitāṃstena samantātsvarṇabhūṣitān| ciccheda khaṅgamāvidhya bhrāmayaṃśca punaḥ punaḥ||

Verse 19

शतचन्द्रं च तच्चर्म गौतमस्तस्य भारत। व्यधमत्सायकैस्तूर्णं तत उच्चुक्रुशुर्जनाः।।

śatacandraṃ ca taccarma gautamastasya bhārata| vyadhamatsāyakaistūrṇaṃ tata uccukruśurjanāḥ||

Verse 20

स विचर्मा महाराज खङ्गपाणिरुपाद्रवत्। कृपस्तं शरसङ्घातैराद्रवन्तमपीडयत्।।

sa vicarmā mahārāja khaṅgapāṇirupādravat| kṛpastaṃ śarasaṅghātairādravantamapīḍayat||

Verse 21

शारद्वतशरैर्ग्रस्तं क्लिश्यमानं महाबलः। चित्रकेतुसुतो राजन्सुकेतुस्त्वरितो ययौ।।

śāradvataśarairgrastaṃ kliśyamānaṃ mahābalaḥ| citraketusuto rājansuketustvarito yayau||

Verse 22

विकिरन्ब्राह्मणं युद्धे बहुभिर्निशितैः शरैः। अभ्यापतदमेयात्मा गौतमस्य रथं प्रति।।

vikiranbrāhmaṇaṃ yuddhe bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ| abhyāpatadameyātmā gautamasya rathaṃ prati||

Verse 23

दृष्ट्वा विषक्तं तं चैव ब्राह्मणं च निवारितम्। अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी राजसत्तम।।

dṛṣṭvā viṣaktaṃ taṃ caiva brāhmaṇaṃ ca nivāritam| apayātastatastūrṇaṃ śikhaṇḍī rājasattama||

Verse 24

सुकेतुस्तु ततो राजन्गौतमं नवभिः शरैः। विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः।।

suketustu tato rājangautamaṃ navabhiḥ śaraiḥ| viddhvā vivyādha saptatyā punaścainaṃ tribhiḥ śaraiḥ||

Verse 25

अथास्य सशरं चापं पुनश्चिच्छेद मारिष। सारथिं च शरेणास्य मृशं मर्मस्वताडयत्।।

athāsya saśaraṃ cāpaṃ punaściccheda māriṣa| sārathiṃ ca śareṇāsya mṛśaṃ marmasvatāḍayat||

Verse 26

गौतमस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्गृह्य नवं दृढम्। सुकेतुं त्रिंशता बाणैः सर्वमर्मस्वताडयत्।।

gautamastu tataḥ kruddho dhanurgṛhya navaṃ dṛḍham| suketuṃ triṃśatā bāṇaiḥ sarvamarmasvatāḍayat||

Verse 27

स विह्वलितसर्वाङ्गः प्रचचाल रथोत्तमे। भूमिकम्पे यथा वृक्षश्चचालाकम्पितो भृशम्।।

sa vihvalitasarvāṅgaḥ pracacāla rathottame| bhūmikampe yathā vṛkṣaścacālākampito bhṛśam||

Verse 28

चलतस्तस्य कायात्तुं शिरो ज्वलितकुण्डलम्। सोष्णीषं सशिरस्त्राणं क्षुरप्रेण त्वपातयत्।।

calatastasya kāyāttuṃ śiro jvalitakuṇḍalam| soṣṇīṣaṃ saśirastrāṇaṃ kṣurapreṇa tvapātayat||

Verse 29

तच्छिरः प्रापतद्भूमौ श्येनाहृतमिवामिषम्। ततोऽस्य कायो वसुधां पश्चात्प्रापतदच्युत।।

tacchiraḥ prāpatadbhūmau śyenāhṛtamivāmiṣam| tato'sya kāyo vasudhāṃ paścātprāpatadacyuta||

Verse 30

तस्मिन्हते महाराज पुत्रास्तस्य पदानुगाः। गौतमं समरे त्यक्त्वा दुद्रुवुस्ते दिशो दश।।

tasminhate mahārāja putrāstasya padānugāḥ| gautamaṃ samare tyaktvā dudruvuste diśo daśa||

Verse 31

धृष्टद्युम्नं तु समरे सन्निवार्य महारथः। कृतवर्माऽब्रवीद्वृष्टस्तिष्ठतिष्ठेति भारत।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tu samare sannivārya mahārathaḥ| kṛtavarmā'bravīdvṛṣṭastiṣṭhatiṣṭheti bhārata||

Verse 32

तदभूत्तुमुलं युद्वं वृष्णिपार्षतयो रणे। आमिषार्थे यथा युद्धं श्येनयोः क्रुद्धयोर्नृप।।

tadabhūttumulaṃ yudvaṃ vṛṣṇipārṣatayo raṇe| āmiṣārthe yathā yuddhaṃ śyenayoḥ kruddhayornṛpa||

Verse 33

धृष्टद्युम्नस्तु समरे हार्दिक्यं नवभिः शरैः। आजघानोरसि क्रुद्वः पीडयन्हृदिकात्मजम्।।

dhṛṣṭadyumnastu samare hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ| ājaghānorasi krudvaḥ pīḍayanhṛdikātmajam||

Verse 34

कृतवर्मा तु समरे पार्षतेन दृढाहतः। पार्षतं सरथं साश्वं छादयामास सायकैः।।

kṛtavarmā tu samare pārṣatena dṛḍhāhataḥ| pārṣataṃ sarathaṃ sāśvaṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ||

Verse 35

सरथश्छादितो राजन्धृष्टद्युम्नो न दृश्यते। मेघैरिव परिच्छन्नो भास्करो जलधारिभिः।।

sarathaśchādito rājandhṛṣṭadyumno na dṛśyate| meghairiva paricchanno bhāskaro jaladhāribhiḥ||

Verse 36

विधूय तं बाणगणं शरैः कनकभूषणैः। व्यरोचत रणे राजन्धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः।।

vidhūya taṃ bāṇagaṇaṃ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ| vyarocata raṇe rājandhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ||

Verse 37

ततस्तु पार्षतः क्रुद्धः शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम्। कृतवर्माणमासाद्य व्यसृजत्पृतनापतिः।।

tatastu pārṣataḥ kruddhaḥ śastravṛṣṭiṃ sudāruṇām| kṛtavarmāṇamāsādya vyasṛjatpṛtanāpatiḥ||

Verse 38

तामापतन्तीं सहसा शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम्। शरैरनेकसाहस्रैर्हार्दिक्योऽवारयद्युधि।।

tāmāpatantīṃ sahasā śastravṛṣṭiṃ sudāruṇām| śarairanekasāhasrairhārdikyo'vārayadyudhi||

Verse 39

दृष्ट्वा तु वारितां युद्धे शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम्। कृतवर्माणमासाद्य वारयामास पार्षतः।।

dṛṣṭvā tu vāritāṃ yuddhe śastravṛṣṭiṃ durāsadām| kṛtavarmāṇamāsādya vārayāmāsa pārṣataḥ||

Verse 40

यथा युग्मरथेनाजौ वाहान्वाहेरमिश्रयत्। गृहीत्वा चर्म खङ्गं च रथं तस्यावपुप्लुवे।।

yathā yugmarathenājau vāhānvāheramiśrayat| gṛhītvā carma khaṅgaṃ ca rathaṃ tasyāvapupluve||

Verse 41

मिलितेष्वथ वाहेषु प्रत्यासन्ने च पार्षते। दृष्ट्वाऽपदानं तस्याशु गदां जग्राह सात्वतः।।

militeṣvatha vāheṣu pratyāsanne ca pārṣate| dṛṣṭvā'padānaṃ tasyāśu gadāṃ jagrāha sātvataḥ||

Verse 42

गदापाणिस्ततो राजन्रथात्तूर्णमवप्लुतः। तमदृष्ट्वा रथोपस्थे सारथिं समताडयत्।।

gadāpāṇistato rājanrathāttūrṇamavaplutaḥ| tamadṛṣṭvā rathopasthe sārathiṃ samatāḍayat||

Verse 43

खङ्गेन शितधारेण स हतः प्रापतद्रथात्। कृतवर्मा ततो हृष्टस्तलशब्दं चकार ह।।

khaṅgena śitadhāreṇa sa hataḥ prāpatadrathāt| kṛtavarmā tato hṛṣṭastalaśabdaṃ cakāra ha||

Verse 44

पार्षतं चाब्रवीद्राजन्नेह्येहीति पुनःपुनः। स तं न ममृषे युद्वे तलशब्दं समीरितम्।।

pārṣataṃ cābravīdrājannehyehīti punaḥpunaḥ| sa taṃ na mamṛṣe yudve talaśabdaṃ samīritam||

Verse 45

अवप्लुत्य रथात्तस्मात्स्वरथं पुनरास्थितः। अभ्ययात्स तु तत्तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्।।

avaplutya rathāttasmātsvarathaṃ punarāsthitaḥ| abhyayātsa tu tattūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt||

Verse 46

ततो राजन्महेष्वासं कृतवर्माणमाशु वै। गदां गृह्य पुनर्वेगात्कृतवर्माणमाहनत्।।

tato rājanmaheṣvāsaṃ kṛtavarmāṇamāśu vai| gadāṃ gṛhya punarvegātkṛtavarmāṇamāhanat||

Verse 47

सोऽतिविद्वो बलवता न्यपतन्मूर्च्छया हतः। श्रुतर्वा रथमारोप्य अपोवाह रणाजिरात्।।

so'tividvo balavatā nyapatanmūrcchayā hataḥ| śrutarvā rathamāropya apovāha raṇājirāt||

Verse 48

धृष्टद्युम्नस्तु समरे दृष्ट्वा शत्रुं महारथः। कौरवान्समरे तूर्णं वारयामास सायकैः।।

dhṛṣṭadyumnastu samare dṛṣṭvā śatruṃ mahārathaḥ| kauravānsamare tūrṇaṃ vārayāmāsa sāyakaiḥ||

Verse 49

ततस्ते तावका योधा धृष्टद्युम्नमुपाद्रवन्। सिंहनादरवांश्चक्रुस्ततो युद्धमवर्तत।।

tataste tāvakā yodhā dhṛṣṭadyumnamupādravan| siṃhanādaravāṃścakrustato yuddhamavartata||