Adhyaya 44

Verse 1

कर्णेन युधिष्ठिरस्य पराजयपूर्वकमपहासः।। 1 ।। सङ्कुलयुद्धम्।। 2 ।। सञ्जय उवाच। विदार्य कर्णस्तां सेनां युधिष्ठिरमथाद्रवत्। रथहस्त्यश्वपत्तीनां सहस्रैः परिवारितः।।

karṇena yudhiṣṭhirasya parājayapūrvakamapahāsaḥ|| 1 || saṅkulayuddham|| 2 || sañjaya uvāca| vidārya karṇastāṃ senāṃ yudhiṣṭhiramathādravat| rathahastyaśvapattīnāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ||

Verse 2

नानायुधसहस्राणि प्रेरितान्यरिभिर्वृषः। छित्त्वा बाणशतैरुग्रैस्तानविध्यदसम्भ्रमात्।।

nānāyudhasahasrāṇi preritānyaribhirvṛṣaḥ| chittvā bāṇaśatairugraistānavidhyadasambhramāt||

Verse 3

निचकर्त शिरांस्येषां बाहूनूरूंश्च सूतजः।। ते हता भूतले पेतुर्भग्नाश्चान्ये विदुद्रुवुः।।

nicakarta śirāṃsyeṣāṃ bāhūnūrūṃśca sūtajaḥ|| te hatā bhūtale peturbhagnāścānye vidudruvuḥ||

Verse 4

द्रविडान्ध्रनिषादास्तु पुनः सात्यकिचोदिताः। प्रभ्यद्रवञ्जिघांसन्तः पत्तयः कर्णमाहवे।।

draviḍāndhraniṣādāstu punaḥ sātyakicoditāḥ| prabhyadravañjighāṃsantaḥ pattayaḥ karṇamāhave||

Verse 5

ते विबाहुशिरस्त्राणाः प्रहताः कर्णसायकैः। पेतुः पृथिव्यां युगपच्छिन्नं सालवनं यथा।।

te vibāhuśirastrāṇāḥ prahatāḥ karṇasāyakaiḥ| petuḥ pṛthivyāṃ yugapacchinnaṃ sālavanaṃ yathā||

Verse 6

एवं योधशतान्याजौ सहस्राण्ययुतानि च। हतानीयुर्महीं देहैर्यशसाऽपूरयन्दिशः।।

evaṃ yodhaśatānyājau sahasrāṇyayutāni ca| hatānīyurmahīṃ dehairyaśasā'pūrayandiśaḥ||

Verse 7

अथ वैकर्तनं कर्णं रणे क्रुद्धमिवान्तकम्। रुरुधुः पाण्डुपाञ्चाला व्याधिं मन्त्रौषधा इव।।

atha vaikartanaṃ karṇaṃ raṇe kruddhamivāntakam| rurudhuḥ pāṇḍupāñcālā vyādhiṃ mantrauṣadhā iva||

Verse 8

स तान्प्रमृद्याब्यपतत्पुनरेव युधिष्ठिरम्। मन्त्रौषधिक्रियातीतो व्याधिरत्युल्बणो यथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः।। 44 ।।

sa tānpramṛdyābyapatatpunareva yudhiṣṭhiram| mantrauṣadhikriyātīto vyādhiratyulbaṇo yathā|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 44 ||

Verse 9

स राजगृद्धिभी रुद्धः पाण्डुपाञ्चालकेकयैः। नाशकत्तानतिक्रान्तुं मृत्युर्ब्राह्मविदो यथा।।

sa rājagṛddhibhī ruddhaḥ pāṇḍupāñcālakekayaiḥ| nāśakattānatikrāntuṃ mṛtyurbrāhmavido yathā||

Verse 10

ततो युधिष्ठिरः कर्णमदूरस्थं निवारितम्। तैर्योधप्रमुखैर्वीरं दृष्ट्वा विव्याध सायकैः।।

tato yudhiṣṭhiraḥ karṇamadūrasthaṃ nivāritam| tairyodhapramukhairvīraṃ dṛṣṭvā vivyādha sāyakaiḥ||

Verse 11

कर्णः पार्थशराविद्धस्तोत्रार्दित इव द्विपः। प्रमथ्य सहितान्वीरान्युधिष्ठिरमपीडयत्।।

karṇaḥ pārthaśarāviddhastotrārdita iva dvipaḥ| pramathya sahitānvīrānyudhiṣṭhiramapīḍayat||

Verse 12

ततो युधिष्ठिरः कर्णमासाद्य जयतां वरम्। अब्रवीत्परवीरघ्नं क्रोधसंरक्तलोचनः।।

tato yudhiṣṭhiraḥ karṇamāsādya jayatāṃ varam| abravītparavīraghnaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ||

Verse 13

कर्णकर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्र वचः शृणु। सदा स्पर्धसि सङ्ग्रामे फल्गुनेन तरस्विना।।

karṇakarṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputra vacaḥ śṛṇu| sadā spardhasi saṅgrāme phalgunena tarasvinā||

Verse 14

यथाऽस्मान्बाधसे नित्यं धार्तराष्ट्रमते स्थितः। यद्बलं यच्च ते वीर्यं प्रद्वेषो यस्तु पाण्डुषु।।

yathā'smānbādhase nityaṃ dhārtarāṣṭramate sthitaḥ| yadbalaṃ yacca te vīryaṃ pradveṣo yastu pāṇḍuṣu||

Verse 15

तत्सर्वं दर्शयस्वाद्य पौरुषं महदास्थितः। युद्धश्रद्वां च तेऽद्याहं विनेष्यामि महाहवे।।

tatsarvaṃ darśayasvādya pauruṣaṃ mahadāsthitaḥ| yuddhaśradvāṃ ca te'dyāhaṃ vineṣyāmi mahāhave||

Verse 16

एवमुक्त्वा महाराज कर्णं पाण्डुसुतस्तदा। सुवर्णपुङ्खैर्दशभिर्विव्यादायस्मयैः शरैः।।

evamuktvā mahārāja karṇaṃ pāṇḍusutastadā| suvarṇapuṅkhairdaśabhirvivyādāyasmayaiḥ śaraiḥ||

Verse 17

तं सूतपुत्रो दशभिः प्रत्यविद्ध्यदरिन्दमः। वत्सदन्तैर्महेष्वासः प्रहसन्निव भारत।।

taṃ sūtaputro daśabhiḥ pratyaviddhyadarindamaḥ| vatsadantairmaheṣvāsaḥ prahasanniva bhārata||

Verse 18

सोऽवज्ञाय तु निर्विद्धः सूतपुत्रेण पाण्डवः। प्रजज्वाल ततः क्रोधाद्धविषेव हुताशनः।।

so'vajñāya tu nirviddhaḥ sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ| prajajvāla tataḥ krodhāddhaviṣeva hutāśanaḥ||

Verse 19

ज्वालामालापरिक्षिप्तो राज्ञो देहो व्यदृश्यत। युगान्ते दग्धुकामस्य संवर्ताग्नेरिवापरः।। मन्त्रौषधक्रिया व्याधिर्विधिहीनक्रिया इव इति ख.ट.पाठः।।

jvālāmālāparikṣipto rājño deho vyadṛśyata| yugānte dagdhukāmasya saṃvartāgnerivāparaḥ|| mantrauṣadhakriyā vyādhirvidhihīnakriyā iva iti kha.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 20

ततो विस्फार्य सुमहच्चापं हेमपरिष्कृतम्। समाधत्त शितं बाणं गिरीणामपि दारणम्।।

tato visphārya sumahaccāpaṃ hemapariṣkṛtam| samādhatta śitaṃ bāṇaṃ girīṇāmapi dāraṇam||

Verse 21

ततः पूर्णायतोत्कृष्टं यमदण्डनिभं शरम्। मुमोच त्वरितो राजा सूतपुत्रजिघांसया।।

tataḥ pūrṇāyatotkṛṣṭaṃ yamadaṇḍanibhaṃ śaram| mumoca tvarito rājā sūtaputrajighāṃsayā||

Verse 22

स तु वेगवता मुक्तो बाणो वज्राशनिस्वनः। विवेश सहसा कर्णं सव्ये पार्श्वे महारथम्।।

sa tu vegavatā mukto bāṇo vajrāśanisvanaḥ| viveśa sahasā karṇaṃ savye pārśve mahāratham||

Verse 23

स तु तेन प्रहारेण पीडितः प्रमुमोह वै। स्रस्तगात्रो महाबाहुर्धनुरुत्सृज्य कम्पितः।।

sa tu tena prahāreṇa pīḍitaḥ pramumoha vai| srastagātro mahābāhurdhanurutsṛjya kampitaḥ||

Verse 24

गतासुरिव निश्चेताः शल्यस्याभिमुखोऽपतत्। राजाऽपि भूयो नाजघ्ने कर्णं पार्थहितेप्सया।।

gatāsuriva niścetāḥ śalyasyābhimukho'patat| rājā'pi bhūyo nājaghne karṇaṃ pārthahitepsayā||

Verse 25

ततो हाहाकृतं सर्वं धार्तराष्ट्रबलं महत्। विवर्णमुखमार्तं च कर्णं दृष्ट्वा तथागतम्।।

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrabalaṃ mahat| vivarṇamukhamārtaṃ ca karṇaṃ dṛṣṭvā tathāgatam||

Verse 26

सिंहनादाश्च सञ्जज्ञुः क्ष्वेलाः किलकिलास्तथा। पाण्डवानां महाराज दृष्ट्वा राज्ञः पराक्रमम्।।

siṃhanādāśca sañjajñuḥ kṣvelāḥ kilakilāstathā| pāṇḍavānāṃ mahārāja dṛṣṭvā rājñaḥ parākramam||

Verse 27

प्रतिलभ्य तु राधेयः संज्ञां नातिचिरादिव। दध्रे राजविनाशाय मनः क्रूरपराक्रमः।।

pratilabhya tu rādheyaḥ saṃjñāṃ nāticirādiva| dadhre rājavināśāya manaḥ krūraparākramaḥ||

Verse 28

स हेमविकृतं चापं विस्फार्य विजयं महत्। अवाकिरदमेयात्मा पाण्डवं निशितैः शरैः।।

sa hemavikṛtaṃ cāpaṃ visphārya vijayaṃ mahat| avākiradameyātmā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 29

ततः क्षुराभ्यां पाञ्चाल्यौ चक्ररक्षौ महात्मनः। जघान चन्द्रदेवं च दण्डधारं च संयुगे।।

tataḥ kṣurābhyāṃ pāñcālyau cakrarakṣau mahātmanaḥ| jaghāna candradevaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca saṃyuge||

Verse 30

तावुभौ धर्मराजस्य प्रवीरौ युधि भारत। रथाभ्याशे चकाशेते चन्द्रस्येव पुनर्वसू।।

tāvubhau dharmarājasya pravīrau yudhi bhārata| rathābhyāśe cakāśete candrasyeva punarvasū||

Verse 31

युधिष्ठिरः पुनः कर्णमविद्व्यत्त्रिंशता शरैः। सुषेणं सत्यसेनं च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्।।

yudhiṣṭhiraḥ punaḥ karṇamavidvyattriṃśatā śaraiḥ| suṣeṇaṃ satyasenaṃ ca tribhistribhiratāḍayat||

Verse 32

शल्यं नवत्या विव्याध त्रिसप्तत्या च सूतजम्। तांस्तस्य गोप्तॄन्विव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः।।

śalyaṃ navatyā vivyādha trisaptatyā ca sūtajam| tāṃstasya goptṝnvivyādha tribhistribhirajihmagaiḥ||

Verse 33

ततः प्रहस्याधिरथिः षष्ठ्या राजञ्शितैः शरैः। विद्ध्वा युधिष्ठिरं सङ्ख्ये ननादातिरथस्तदा।।

tataḥ prahasyādhirathiḥ ṣaṣṭhyā rājañśitaiḥ śaraiḥ| viddhvā yudhiṣṭhiraṃ saṅkhye nanādātirathastadā||

Verse 34

ततः प्रवीराः पाण्डूनामभ्यधावन्नमर्षिताः। युधिष्ठिरं परीप्सन्तः कर्णमभ्यर्दयञ्छरैः।।

tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāmabhyadhāvannamarṣitāḥ| yudhiṣṭhiraṃ parīpsantaḥ karṇamabhyardayañcharaiḥ||

Verse 35

सात्यकिश्चेकितानश्च युयुत्सुः पाण्ड्य एव च। धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः।।

sātyakiścekitānaśca yuyutsuḥ pāṇḍya eva ca| dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ||

Verse 36

यमौ च भीमसेनश्च शिशुपालस्य चात्मजः। कारूशा मात्स्यशेषाश्च केकयाः काशिकोसलाः।।

yamau ca bhīmasenaśca śiśupālasya cātmajaḥ| kārūśā mātsyaśeṣāśca kekayāḥ kāśikosalāḥ||

Verse 37

एते च त्वरिता वीरा वसुषेणमताडयन्। जनमेजयश्च पाञ्चाल्यः कर्णं विव्याध सायकैः।।

ete ca tvaritā vīrā vasuṣeṇamatāḍayan| janamejayaśca pāñcālyaḥ karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ||

Verse 38

वाराहकर्णनाराचैर्नालीकैर्निशितैः शरैः। वत्सदन्तैर्विपाठैश्च क्षुरप्रैश्चटकामुखैः।।

vārāhakarṇanārācairnālīkairniśitaiḥ śaraiḥ| vatsadantairvipāṭhaiśca kṣurapraiścaṭakāmukhaiḥ||

Verse 39

नानाप्रहरणैश्चोग्रै रथहस्त्यश्वसादिभिः। सर्वतोऽभ्यद्रवत्कर्णं परिवार्य जिघांसया।।

nānāpraharaṇaiścograi rathahastyaśvasādibhiḥ| sarvato'bhyadravatkarṇaṃ parivārya jighāṃsayā||

Verse 40

स पाण्डवानां प्रवरैः सर्वतः समभिद्रुतः। छाद्यमानः शिततैर्घोरैः स्वस्वनामाङ्कितैः शरैः।।

sa pāṇḍavānāṃ pravaraiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ| chādyamānaḥ śitatairghoraiḥ svasvanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ||

Verse 41

न चचाल रणे कर्णो महेन्द्रो दानवैरिव। निजघान महेष्वासान्पाञ्चालानेकविंशतिम्।।

na cacāla raṇe karṇo mahendro dānavairiva| nijaghāna maheṣvāsānpāñcālānekaviṃśatim||

Verse 42

ततः पुनरमेयात्मा चेदीनां प्रवरान्दश। न्यहनद्भरतश्रेष्ठ कर्णो वैकर्तनस्तदा।।

tataḥ punarameyātmā cedīnāṃ pravarāndaśa| nyahanadbharataśreṣṭha karṇo vaikartanastadā||

Verse 43

तस्य बाणसहस्राणि सम्प्रपन्नानि मारिष। दृश्यन्ते दिक्षु सर्वासु शलभानामिव व्रजाः।।

tasya bāṇasahasrāṇi samprapannāni māriṣa| dṛśyante dikṣu sarvāsu śalabhānāmiva vrajāḥ||

Verse 44

कर्णनामाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः सुतेजनाः। नराश्वकायान्निर्भिद्य पेतुरुर्व्यां समन्ततः।। कचाकचि युद्धं इति झ.पाठः।।

karṇanāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ sutejanāḥ| narāśvakāyānnirbhidya petururvyāṃ samantataḥ|| kacākaci yuddhaṃ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 45

कर्णेनैकेन समरे चेदीनां प्रवरास्तदा। सृज्जयानां च सर्वेषां शतशो निहता रणे।।

karṇenaikena samare cedīnāṃ pravarāstadā| sṛjjayānāṃ ca sarveṣāṃ śataśo nihatā raṇe||

Verse 46

कर्णस्य शरसञ्छन्नं बभूव तुमुलं तमः। नाज्ञायत ततः किञ्चित्परेषामात्मनोऽपि वा।।

karṇasya śarasañchannaṃ babhūva tumulaṃ tamaḥ| nājñāyata tataḥ kiñcitpareṣāmātmano'pi vā||

Verse 47

तस्मिंस्तमसि भूते च क्षत्रियाणां भयङ्करे। विचचार महबिहुर्निर्दहन्क्षत्रियान्बहून्।।

tasmiṃstamasi bhūte ca kṣatriyāṇāṃ bhayaṅkare| vicacāra mahabihurnirdahankṣatriyānbahūn||

Verse 48

ततः शरमहाज्वालो वीर्योष्मा कर्णपावकः। निर्दहन्पाण्डववनं चारु पर्यचरद्रणे।।

tataḥ śaramahājvālo vīryoṣmā karṇapāvakaḥ| nirdahanpāṇḍavavanaṃ cāru paryacaradraṇe||

Verse 49

ततस्तेषां महाराज पाण्डवानां महारथाः। सृञ्जयानां च सर्वेषां शतशोऽथ सहस्रशः। अस्त्रैः कर्णं महेष्वासं समन्तात्पर्यवारयन्।।

tatasteṣāṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ| sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ| astraiḥ karṇaṃ maheṣvāsaṃ samantātparyavārayan||

Verse 50

स संवार्य महास्त्राणि महेष्वासो महात्मनाम्। प्रहस्य पुरुषेन्द्रस्य कर्णश्चिच्छेद कार्मुकम्।।

sa saṃvārya mahāstrāṇi maheṣvāso mahātmanām| prahasya puruṣendrasya karṇaściccheda kārmukam||

Verse 51

ततः सन्धाय नवतिं निमेषान्नतपर्वणाम्। बिभेद कवचं राज्ञो रणे कर्णः शितैः शरैः।।

tataḥ sandhāya navatiṃ nimeṣānnataparvaṇām| bibheda kavacaṃ rājño raṇe karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ||

Verse 52

तद्वर्म हेमविकृतं रत्नचित्रं बभौ पतत्। सविद्युदभ्रं सवितुः श्लिष्टं वातहतं यथा।।

tadvarma hemavikṛtaṃ ratnacitraṃ babhau patat| savidyudabhraṃ savituḥ śliṣṭaṃ vātahataṃ yathā||

Verse 53

तदङ्गात्पुरुषेन्द्रस्य भ्रष्टं वर्म व्यरोचत। रत्नैरलंवृतं चित्रेर्व्यभ्नं निशि यथा नभः।।

tadaṅgātpuruṣendrasya bhraṣṭaṃ varma vyarocata| ratnairalaṃvṛtaṃ citrervyabhnaṃ niśi yathā nabhaḥ||

Verse 54

भिन्नवर्मा शरैः पार्थो रुधिरेण समुक्षितः। बभासे पुरुषश्रेष्ठ उद्यन्निव दिवाकरः।।

bhinnavarmā śaraiḥ pārtho rudhireṇa samukṣitaḥ| babhāse puruṣaśreṣṭha udyanniva divākaraḥ||

Verse 55

स शराचितसर्वाङ्गश्छिन्नवर्माऽथ संयुगे। क्षात्रं धर्मं समास्थाय सिंहनादमकुर्वत।।

sa śarācitasarvāṅgaśchinnavarmā'tha saṃyuge| kṣātraṃ dharmaṃ samāsthāya siṃhanādamakurvata||

Verse 56

नर्दित्वा च चिरं कालं पाण्डवो रभसो रणे। शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्रदीप्तामशनीमिव।।

narditvā ca ciraṃ kālaṃ pāṇḍavo rabhaso raṇe| śaktiṃ cikṣepa vegena pradīptāmaśanīmiva||

Verse 57

तां ज्वलन्तीमिवाकाशे शक्तिं शप्तभिराशुगैः। भल्लैश्चिच्छेद राधेयः सा त्वशीर्यत वै रणे।।

tāṃ jvalantīmivākāśe śaktiṃ śaptabhirāśugaiḥ| bhallaiściccheda rādheyaḥ sā tvaśīryata vai raṇe||

Verse 58

हृदि बाह्वोर्ललाटे च क्षिप्रकारी युधिष्ठिरः। चतुर्भिस्तोमरैः कर्णं ताडयित्वाऽनदन्मुदा।।

hṛdi bāhvorlalāṭe ca kṣiprakārī yudhiṣṭhiraḥ| caturbhistomaraiḥ karṇaṃ tāḍayitvā'nadanmudā||

Verse 59

उद्भिन्नरुधिरः कर्णः क्रुद्वः सर्प इव श्वसन्। जघान सूतं पार्थस्य पार्ष्ठिं च नवभिः शरैः।।

udbhinnarudhiraḥ karṇaḥ krudvaḥ sarpa iva śvasan| jaghāna sūtaṃ pārthasya pārṣṭhiṃ ca navabhiḥ śaraiḥ||

Verse 60

ध्वजं चिच्छेद नृपतेस्त्रिभिर्विव्याध चैव तम्। इषुधी चास्य चिच्छेद रथं च तिलशोऽच्छिनत्।।

dhvajaṃ ciccheda nṛpatestribhirvivyādha caiva tam| iṣudhī cāsya ciccheda rathaṃ ca tilaśo'cchinat||

Verse 61

एतस्मिन्नन्तरे शूराः पाण्डवानां महारथाः।

etasminnantare śūrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ|

Verse 62

सात्यकिः पञ्चविंशत्या शिखण्डी नवभिः शरैः। अवर्षतां महाराज राधेयं शत्रुकर्शनम्।।

sātyakiḥ pañcaviṃśatyā śikhaṇḍī navabhiḥ śaraiḥ| avarṣatāṃ mahārāja rādheyaṃ śatrukarśanam||

Verse 63

शैनेयं तु ततुः क्रुद्धः कर्णः पञ्चभिरायसैः। विव्याध समरे राजंस्त्रिभिश्चान्यैः शिलीमुखैः।।

śaineyaṃ tu tatuḥ kruddhaḥ karṇaḥ pañcabhirāyasaiḥ| vivyādha samare rājaṃstribhiścānyaiḥ śilīmukhaiḥ||

Verse 64

दक्षिणं तु भुजं तस्य त्रिभिः कर्णोऽभ्यविध्यत। सव्यं षोडशभिर्बाणैर्यन्तारं चास्य सप्तभिः।।

dakṣiṇaṃ tu bhujaṃ tasya tribhiḥ karṇo'bhyavidhyata| savyaṃ ṣoḍaśabhirbāṇairyantāraṃ cāsya saptabhiḥ||

Verse 65

अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः। सूतपुत्रोऽनयत्क्षिप्रं यमस्य सदनं प्रति।।

athāsya caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ| sūtaputro'nayatkṣipraṃ yamasya sadanaṃ prati||

Verse 66

अथापरेण भल्लेन धनुश्छित्त्वा महारथः। सारथेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत्।।

athāpareṇa bhallena dhanuśchittvā mahārathaḥ| sāratheḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyādapāharat||

Verse 67

हताश्वसूते तु रथे स्थितः स शिनिपुङ्गवः। शक्तिं चिक्षेप कर्णाय वैदूर्यमणिभूषिताम्।।

hatāśvasūte tu rathe sthitaḥ sa śinipuṅgavaḥ| śaktiṃ cikṣepa karṇāya vaidūryamaṇibhūṣitām||

Verse 68

तामापतन्तीं सहसा द्विधा चिच्छेद भारत। कर्णो वै धन्विनां श्रेष्ठस्तांश्च सर्वानवारयत्।।

tāmāpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārata| karṇo vai dhanvināṃ śreṣṭhastāṃśca sarvānavārayat||

Verse 69

ततस्तान्निशितैर्बाणैः पाण्डवानां महारथान्। न्यवारयदमेयात्मा शिक्षया च बलेन च।।

tatastānniśitairbāṇaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān| nyavārayadameyātmā śikṣayā ca balena ca||

Verse 70

अर्दयित्वा शरैस्तांस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिव। पीडयन्धर्मराजानं शरैः सन्नतपर्वमिः। अभ्यद्रवत राधेयो धर्मपुत्रं शितैः शरैः।।

ardayitvā śaraistāṃstu siṃhaḥ kṣudramṛgāniva| pīḍayandharmarājānaṃ śaraiḥ sannataparvamiḥ| abhyadravata rādheyo dharmaputraṃ śitaiḥ śaraiḥ||

Verse 71

ततः पार्षो ह्यपासासीद्वताश्वो हतसारथिः। अशक्नुवन्मुखे स्थातुं ततः कर्णस्य दुर्मनाः।।

tataḥ pārṣo hyapāsāsīdvatāśvo hatasārathiḥ| aśaknuvanmukhe sthātuṃ tataḥ karṇasya durmanāḥ||

Verse 72

तमभिद्रुत्य राधेयः पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम्। अब्रवीत्प्रहसन्राजन्कुत्सयन्निव पाण्डवम्।।

tamabhidrutya rādheyaḥ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram| abravītprahasanrājankutsayanniva pāṇḍavam||

Verse 73

कथं नाम कुले जातः क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः। प्रजह्यात्समरे शत्रून्प्राणान्रक्ष महाहवे।।

kathaṃ nāma kule jātaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥ| prajahyātsamare śatrūnprāṇānrakṣa mahāhave||

Verse 74

न भवान्क्षत्रधर्मेषु कुशलोऽसीति मे मतिः। ब्राह्मे बले भवान्युक्तः स्वाध्याये यज्ञकर्मणि।।

na bhavānkṣatradharmeṣu kuśalo'sīti me matiḥ| brāhme bale bhavānyuktaḥ svādhyāye yajñakarmaṇi||

Verse 75

मा स्म युध्यस्व कौन्तेय मा स्म वीरान्समासदः। मा चैवं विप्रियं ब्रूहि मा च त्वं भज संयुगम्।।

mā sma yudhyasva kaunteya mā sma vīrānsamāsadaḥ| mā caivaṃ vipriyaṃ brūhi mā ca tvaṃ bhaja saṃyugam||

Verse 76

वक्तव्या मारिषाऽन्ये तु न वक्तव्यास्तु मादृशाः। मादृशान्हि ब्रुवन्युद्धे एतदन्यच्च लप्स्यसे।।

vaktavyā māriṣā'nye tu na vaktavyāstu mādṛśāḥ| mādṛśānhi bruvanyuddhe etadanyacca lapsyase||

Verse 77

स्वगृहं गच्छ कौन्तेय यत्र वा केशवार्जुनौ। न हि त्वां समरे राजन्हन्यात्कर्णः कथञ्चन।।

svagṛhaṃ gaccha kaunteya yatra vā keśavārjunau| na hi tvāṃ samare rājanhanyātkarṇaḥ kathañcana||

Verse 78

सञ्जय उवाच। वरप्रदानं कुन्त्यास्तु कर्णः स्मृत्वा महारथः। वधप्राप्तं तु कौन्तेयं नावधीत्पुरुषोत्तमः।।

sañjaya uvāca| varapradānaṃ kuntyāstu karṇaḥ smṛtvā mahārathaḥ| vadhaprāptaṃ tu kaunteyaṃ nāvadhītpuruṣottamaḥ||

Verse 79

एवमुक्त्वा ततः पार्थं विसृज्य च महाबलः। न्यहनत्पाण्डवीं सेनां वज्रहस्त इवासुरीम्।।

evamuktvā tataḥ pārthaṃ visṛjya ca mahābalaḥ| nyahanatpāṇḍavīṃ senāṃ vajrahasta ivāsurīm||

Verse 80

ततोऽपायाद्द्रुतं राजन्व्रीडन्निव नरेश्वरः।।

tato'pāyāddrutaṃ rājanvrīḍanniva nareśvaraḥ||

Verse 81

अथापयातं राजानं मत्वाऽन्वीयुस्तमच्युतम्। चेदिपाण्डवपाञ्चालाः सात्यकिश्च महारथः। द्रौपदेयास्तथा शूरा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ।।

athāpayātaṃ rājānaṃ matvā'nvīyustamacyutam| cedipāṇḍavapāñcālāḥ sātyakiśca mahārathaḥ| draupadeyāstathā śūrā mādrīputrau ca pāṇḍavau||

Verse 82

ततो युधिष्ठिरानीकं दृष्ट्वा कर्णः पराङ्मुखम्। कुरुभिः सहितो वीरः प्रहृष्टः पृष्ठतोऽन्वगात्।।

tato yudhiṣṭhirānīkaṃ dṛṣṭvā karṇaḥ parāṅmukham| kurubhiḥ sahito vīraḥ prahṛṣṭaḥ pṛṣṭhato'nvagāt||

Verse 83

भेरीशङ्खमृदङ्गानां कार्मुकाणां च निःस्वनः। बभूव धार्तराष्ट्राणां सिंहनादरवस्तथा।।

bherīśaṅkhamṛdaṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca niḥsvanaḥ| babhūva dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādaravastathā||

Verse 84

युधिष्ठिरस्तु कौरव्य रथमारुह्य सत्वरम्। श्रुतकीर्तेर्महाराज दृष्ट्वा तत्कर्णविक्रमम्।।

yudhiṣṭhirastu kauravya rathamāruhya satvaram| śrutakīrtermahārāja dṛṣṭvā tatkarṇavikramam||

Verse 85

काल्यमानं बलं दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष। स्वान्योधानब्रवीत्क्रुद्वो निघ्नतैतान्किमासत।।

kālyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa| svānyodhānabravītkrudvo nighnataitānkimāsata||

Verse 86

ततो राज्ञाऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवानां महारथाः। भीमसेनमुखाः सर्वे पुत्रांस्ते प्रत्युपाद्रवन्।।

tato rājñā'bhyanujñātāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ| bhīmasenamukhāḥ sarve putrāṃste pratyupādravan||

Verse 87

अभवत्तुमुलः शब्दो योधानां तत्र भारत। रथहस्त्यश्वपत्तीनां द्रवतां निनदो महान्। उद्यतप्रतिविष्टानां शस्त्राणां च ततस्ततः।।

abhavattumulaḥ śabdo yodhānāṃ tatra bhārata| rathahastyaśvapattīnāṃ dravatāṃ ninado mahān| udyataprativiṣṭānāṃ śastrāṇāṃ ca tatastataḥ||

Verse 88

आगच्छत प्रहरत क्षिप्रं विपरिधावत। इति ब्रुवाणा ह्यन्योन्यं जघ्नुर्योधा महारणे।।

āgacchata praharata kṣipraṃ viparidhāvata| iti bruvāṇā hyanyonyaṃ jaghnuryodhā mahāraṇe||

Verse 89

अभ्रच्छायेव तत्रासीच्छरवृष्टिभिरम्बरे। समावृतैर्नरवरैर्निघ्नद्भिरितरेतरम्।।

abhracchāyeva tatrāsīccharavṛṣṭibhirambare| samāvṛtairnaravarairnighnadbhiritaretaram||

Verse 90

विपताकध्वजच्छत्रा व्यश्वसूतरथायुधाः। व्यङ्गाङ्गावयवाः पेतुः क्षितौ क्षीणाः क्षितीश्वराः। शिखराणीव शेलानां वज्रभिन्नानि मानिष।।

vipatākadhvajacchatrā vyaśvasūtarathāyudhāḥ| vyaṅgāṅgāvayavāḥ petuḥ kṣitau kṣīṇāḥ kṣitīśvarāḥ| śikharāṇīva śelānāṃ vajrabhinnāni māniṣa||

Verse 91

सारोहा निहताः पेतुर्द्विपा भिन्ना महीतले। छिन्नभिन्नविपर्यस्तवर्मालङ्कारविग्रहाः।।

sārohā nihatāḥ peturdvipā bhinnā mahītale| chinnabhinnaviparyastavarmālaṅkāravigrahāḥ||

Verse 92

सारोहास्तुरगाः पेतुर्हतवीराः सहस्रशः। विप्रविद्वायुधाङ्गाश्च द्विरदा रथिभिर्हताः। प्रतिवीरैश्च सम्मर्दे पत्तिसङ्घाः सहस्रशः।।

sārohāsturagāḥ peturhatavīrāḥ sahasraśaḥ| vipravidvāyudhāṅgāśca dviradā rathibhirhatāḥ| prativīraiśca sammarde pattisaṅghāḥ sahasraśaḥ||

Verse 93

विशालायतताम्राक्षैः पद्मेन्दुसदृशाननैः। शिरोभिर्युद्धशौण्डानां सर्वतः संवृता मही।।

viśālāyatatāmrākṣaiḥ padmendusadṛśānanaiḥ| śirobhiryuddhaśauṇḍānāṃ sarvataḥ saṃvṛtā mahī||

Verse 94

यथा भुवि तथा व्योम्नि निःस्वनं शुश्रुवुर्जनाः। विमानेऽप्सरसां सङ्घैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः।।

yathā bhuvi tathā vyomni niḥsvanaṃ śuśruvurjanāḥ| vimāne'psarasāṃ saṅghairgītavāditraniḥsvanaiḥ||

Verse 95

हतानभिमुखान्वीरान्वीरैः शतसहस्रशः। आरोप्यारोप्य गच्छन्ति विमानेष्वप्सरोगणाः।।

hatānabhimukhānvīrānvīraiḥ śatasahasraśaḥ| āropyāropya gacchanti vimāneṣvapsarogaṇāḥ||

Verse 96

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं प्रत्यक्षं स्वर्गलिप्सया। प्रहृष्टमनसः शूराः क्षिप्रं जघ्नुः परस्परम्।।

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ pratyakṣaṃ svargalipsayā| prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ kṣipraṃ jaghnuḥ parasparam||

Verse 97

रथिनो रथिभिः सार्धं चित्रं युयुधुराहवे। पत्तयः पत्तिभिर्नागाः सह नागैर्हयैर्हयोः।।

rathino rathibhiḥ sārdhaṃ citraṃ yuyudhurāhave| pattayaḥ pattibhirnāgāḥ saha nāgairhayairhayoḥ||

Verse 98

एवं प्रवृत्ते सङ्ग्रामे गजवाजिनरक्षये। सैन्येन रजसा वृत्तते स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे परान्।।

evaṃ pravṛtte saṅgrāme gajavājinarakṣaye| sainyena rajasā vṛttate sve svāñjaghnuḥ pare parān||

Verse 99

कचाकचं युद्धमासीद्दन्तादन्ति नखानखि। मुष्टियुद्धं नियुद्धं च देहपाप्मविनाशनम्।।

kacākacaṃ yuddhamāsīddantādanti nakhānakhi| muṣṭiyuddhaṃ niyuddhaṃ ca dehapāpmavināśanam||

Verse 100

तथा वर्ततति सङ्ग्रमे गजवाजिनरक्षये। नराश्वनागदेहेभ्यः प्रसृता लोहितापगा।।

tathā vartatati saṅgrame gajavājinarakṣaye| narāśvanāgadehebhyaḥ prasṛtā lohitāpagā||

Verse 101

गजाश्वनरदेहान्सा व्युवाह पतितान्बहून्। नराश्वगजसम्बाधे नराश्वगजसादिनाम्।।

gajāśvanaradehānsā vyuvāha patitānbahūn| narāśvagajasambādhe narāśvagajasādinām||

Verse 102

लोहितोदा महाघोरा मांसशोणितकर्दमा। नराश्वगजदेहान्वै वहन्ती भीरुभीषणा।।

lohitodā mahāghorā māṃsaśoṇitakardamā| narāśvagajadehānvai vahantī bhīrubhīṣaṇā||

Verse 103

तस्या नद्याः परं पारं व्रजन्ति विजयैषिणः। नागेन च प्लवन्तो वै निमज्ज्योन्मज्ज्य चापरे।।

tasyā nadyāḥ paraṃ pāraṃ vrajanti vijayaiṣiṇaḥ| nāgena ca plavanto vai nimajjyonmajjya cāpare||

Verse 104

ते तु लोहितदिग्धाङ्गा रक्तवर्मायुधाम्बराः। सस्नुस्ततस्यां पपुश्चास्रं मम्लुश्च भरतर्षभ।।

te tu lohitadigdhāṅgā raktavarmāyudhāmbarāḥ| sasnustatasyāṃ papuścāsraṃ mamluśca bharatarṣabha||

Verse 105

रथानश्वान्नारान्नागानायुधाभरणानि च। वर्माणि चाप्यपश्याम पतितानि सहस्रशः। खं द्यां भूमिं दिशश्चैव प्रायः पश्याम लोहिताः।।

rathānaśvānnārānnāgānāyudhābharaṇāni ca| varmāṇi cāpyapaśyāma patitāni sahasraśaḥ| khaṃ dyāṃ bhūmiṃ diśaścaiva prāyaḥ paśyāma lohitāḥ||

Verse 106

लोहितस्य तु गन्धेन स्पर्देन च रसेन च। रूपेण चातिरक्ततेन शब्देन च विसर्पता। विषादः सुमहानासीत्प्रायः सैन्यस्य भारत।।

lohitasya tu gandhena spardena ca rasena ca| rūpeṇa cātiraktatena śabdena ca visarpatā| viṣādaḥ sumahānāsītprāyaḥ sainyasya bhārata||

Verse 107

तत्तु विप्रहतं सैन्यं भीमसेनमुखैस्तव। भूयः समाद्रवन्वीराः सातत्यकिप्रमुखास्तदा।।

tattu viprahataṃ sainyaṃ bhīmasenamukhaistava| bhūyaḥ samādravanvīrāḥ sātatyakipramukhāstadā||

Verse 108

तेषामापतततां वेगमविषह्यं निरीक्ष्य च। पुत्राणां ते महासैन्यमासीद्राजन्पराङ्मुखम्।।

teṣāmāpatatatāṃ vegamaviṣahyaṃ nirīkṣya ca| putrāṇāṃ te mahāsainyamāsīdrājanparāṅmukham||

Verse 109

तत्प्रकीर्णरथाश्वेभं नरवाजिसमाकुलम्। विध्वस्तवर्मकवचं प्रविद्वायुधकार्मुकम्।।

tatprakīrṇarathāśvebhaṃ naravājisamākulam| vidhvastavarmakavacaṃ pravidvāyudhakārmukam||

Verse 110

व्यद्रवत्तावकं सैन्यं लोड्यमानं समन्ततः। सिंहार्दितमिवारण्ये यथा गजकुलं तथा।।

vyadravattāvakaṃ sainyaṃ loḍyamānaṃ samantataḥ| siṃhārditamivāraṇye yathā gajakulaṃ tathā||