Adhyaya 42

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। तथा व्यूढेष्वनीकेषु संसक्तेषु च सञ्जय। संशप्तकाः कथं पार्थं कथं कर्णं च पाण्डवाः।।

saṅkulayuddham|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| tathā vyūḍheṣvanīkeṣu saṃsakteṣu ca sañjaya| saṃśaptakāḥ kathaṃ pārthaṃ kathaṃ karṇaṃ ca pāṇḍavāḥ||

Verse 2

एतद्विस्तरशो युद्धं प्रब्रूहि कुशलो ह्यसि। न हि तृप्यामि वीराणां शृण्वानो युधि विक्रमम्।।

etadvistaraśo yuddhaṃ prabrūhi kuśalo hyasi| na hi tṛpyāmi vīrāṇāṃ śṛṇvāno yudhi vikramam||

Verse 3

सञ्जय उवाच। तत्संस्थिमथो दृष्ट्वा प्रत्यमित्रं महद्बलम्। प्रत्यव्यूहत्ततः कर्णो हितार्थं तनयस्य ते।।

sañjaya uvāca| tatsaṃsthimatho dṛṣṭvā pratyamitraṃ mahadbalam| pratyavyūhattataḥ karṇo hitārthaṃ tanayasya te||

Verse 4

तत्सादिनागकलिलं पदातिरथसङ्कुलम्। धृष्टद्युम्नमुखं घोरमशोभत महद्बलम्।।

tatsādināgakalilaṃ padātirathasaṅkulam| dhṛṣṭadyumnamukhaṃ ghoramaśobhata mahadbalam||

Verse 5

पारावतसवर्णाश्वश्चन्द्रसूर्यसमद्युतिः। स पार्षतो बभौ धन्वी कालो विग्रहवानिव।।

pārāvatasavarṇāśvaścandrasūryasamadyutiḥ| sa pārṣato babhau dhanvī kālo vigrahavāniva||

Verse 6

पार्षतं त्वभितस्तस्थुर्द्रौपदेया युयुत्सवः। सानुगा दीप्तवपुषश्चन्द्रं तारागणा इव।।

pārṣataṃ tvabhitastasthurdraupadeyā yuyutsavaḥ| sānugā dīptavapuṣaścandraṃ tārāgaṇā iva||

Verse 7

अथ व्यूढेष्वनीकेषु प्रेक्ष्य संशप्तकान्रणे। क्रुद्धोऽर्जुनोऽभिदुद्राव व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः।।

atha vyūḍheṣvanīkeṣu prekṣya saṃśaptakānraṇe| kruddho'rjuno'bhidudrāva vyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥ||

Verse 8

अथ संशप्तकाः पार्थमभ्यधावन्वधैषिणः। विजये धृतसङ्कल्पा मृत्युं कृत्वानिवर्तनम्।।

atha saṃśaptakāḥ pārthamabhyadhāvanvadhaiṣiṇaḥ| vijaye dhṛtasaṅkalpā mṛtyuṃ kṛtvānivartanam||

Verse 9

तदश्वसङ्घबहुलं पत्तिनागरथाकुलम्। उदीर्यमाणं संरब्धं धनञ्जयमभिद्रवत्।।

tadaśvasaṅghabahulaṃ pattināgarathākulam| udīryamāṇaṃ saṃrabdhaṃ dhanañjayamabhidravat||

Verse 10

तदुद्यतं महत्सैन्यं सागरौघसमं जवे। पार्थवेलां समासाद्य विष्ठितं समदृश्यत।।

tadudyataṃ mahatsainyaṃ sāgaraughasamaṃ jave| pārthavelāṃ samāsādya viṣṭhitaṃ samadṛśyata||

Verse 11

मृद्गन्तं शवर्षौघैर्द्रुतमर्जुनमार्दयत्।।

mṛdgantaṃ śavarṣaughairdrutamarjunamārdayat||

Verse 12

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तेषामासीत्किरीटिना। तस्यैव तु यथा राजन्निवातकवचैः सह।।

sa samprahārastumulasteṣāmāsītkirīṭinā| tasyaiva tu yathā rājannivātakavacaiḥ saha||

Verse 13

रथानश्वान्ध्वजान्नागान्पत्तीन्गजगतानपि। इषून्धनूंषि खङ्गांश्च चक्राणि च परश्वथान्।।

rathānaśvāndhvajānnāgānpattīngajagatānapi| iṣūndhanūṃṣi khaṅgāṃśca cakrāṇi ca paraśvathān||

Verse 14

सायुधानुद्यतान्बाहून्विविधान्यायुधानि च। चिच्छेद द्विषतां पार्थः शिरांसि च सहस्रशः।।

sāyudhānudyatānbāhūnvividhānyāyudhāni ca| ciccheda dviṣatāṃ pārthaḥ śirāṃsi ca sahasraśaḥ||

Verse 15

तस्मिन्सैन्यमहावर्ते पातालतलसन्निभे। निमग्नं तं रथं मत्वा नेदुः संशप्तका मुदा।।

tasminsainyamahāvarte pātālatalasannibhe| nimagnaṃ taṃ rathaṃ matvā neduḥ saṃśaptakā mudā||

Verse 16

स पुरस्तादरीन्हत्वा पुनरुत्तरतोऽवधीत्। दक्षिणेन च पश्चाच्च क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव।।

sa purastādarīnhatvā punaruttarato'vadhīt| dakṣiṇena ca paścācca kruddho rudraḥ paśūniva||

Verse 17

अथ पाञ्चालचेदीनां सृढ्जयानां च मारिष। त्वदीयैः सह सङ्ग्राम आसीत्परमदारुणः।।

atha pāñcālacedīnāṃ sṛḍhjayānāṃ ca māriṣa| tvadīyaiḥ saha saṅgrāma āsītparamadāruṇaḥ||

Verse 18

कृपश्च कृतवर्मा च शकुनिश्चापि सौबलः। हृष्टसेनाः सुसंरब्धा रथानीकप्रहारिणः।।

kṛpaśca kṛtavarmā ca śakuniścāpi saubalaḥ| hṛṣṭasenāḥ susaṃrabdhā rathānīkaprahāriṇaḥ||

Verse 19

कोसलैः काश्यमत्स्यैश्च कारूशैः केकयैरपि। शूरसेनैः शूरवरैर्युयुधुर्युद्धदुर्मदाः।।

kosalaiḥ kāśyamatsyaiśca kārūśaiḥ kekayairapi| śūrasenaiḥ śūravarairyuyudhuryuddhadurmadāḥ||

Verse 20

तेषामन्तकरं युद्धं देहपाप्मविनाशनम्। क्षत्रविट्‌शूद्रवीराणां धर्म्यं स्वर्ग्यं यशस्करम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तदशदिवसयुद्धे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः।। 42 ।।

teṣāmantakaraṃ yuddhaṃ dehapāpmavināśanam| kṣatraviṭ‌śūdravīrāṇāṃ dharmyaṃ svargyaṃ yaśaskaram|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptadaśadivasayuddhe dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 42 ||

Verse 21

दुर्योधनोऽथ सहितो भ्रातृभिर्भरतर्षभ। गुप्तः कुरुप्रवीरैश्च मद्राणां च महारथैः।।

duryodhano'tha sahito bhrātṛbhirbharatarṣabha| guptaḥ kurupravīraiśca madrāṇāṃ ca mahārathaiḥ||

Verse 22

पाण्डवैः सह पाञ्चालैश्चेदिभिः सात्यकेन च। युध्यमानं रणे कर्णं कुरुवीरोऽभ्यपालयत्।।

pāṇḍavaiḥ saha pāñcālaiścedibhiḥ sātyakena ca| yudhyamānaṃ raṇe karṇaṃ kuruvīro'bhyapālayat||

Verse 23

कर्णोऽपि निशितैर्बाणैर्विनिहत्य महाचमूम्। प्रमृद्य च रथश्रेष्ठान्युधिष्ठिरमपीडयत्।।

karṇo'pi niśitairbāṇairvinihatya mahācamūm| pramṛdya ca rathaśreṣṭhānyudhiṣṭhiramapīḍayat||

Verse 24

विपत्रायुधदेहासून्कृत्वा शत्रून्सहस्रशः। युक्त्वा स्वर्गयशोभ्यां च स्वेभ्यो मुदमुदावहत्।। क्षत्रविठ्शूद्रवीराणामित्यनेन ब्राह्मणादृते युद्धं सर्वेषां श्रेयस्करमित्यर्थः।।

vipatrāyudhadehāsūnkṛtvā śatrūnsahasraśaḥ| yuktvā svargayaśobhyāṃ ca svebhyo mudamudāvahat|| kṣatraviṭhśūdravīrāṇāmityanena brāhmaṇādṛte yuddhaṃ sarveṣāṃ śreyaskaramityarthaḥ||

Verse 25

तद्विगाह्य महानीकं सूतपुत्रो महारथः। नदीं प्रवर्तयामास शोणितौघतरङ्गिणीम्।।

tadvigāhya mahānīkaṃ sūtaputro mahārathaḥ| nadīṃ pravartayāmāsa śoṇitaughataraṅgiṇīm||

Verse 26

शोणितोदां क्षुण्णमत्स्थां नागनक्रदुरत्ययाम्। मांलमज्जाकर्दमिनीं चक्रकूर्ममहोडुपाम्।।

śoṇitodāṃ kṣuṇṇamatsthāṃ nāganakraduratyayām| māṃlamajjākardaminīṃ cakrakūrmamahoḍupām||

Verse 27

पातितैर्मेघसङ्काशैस्तत्रतत्र महाद्विपैः। अशनीभिरिव ध्वस्ता नदी राजन्विराजते।।

pātitairmeghasaṅkāśaistatratatra mahādvipaiḥ| aśanībhiriva dhvastā nadī rājanvirājate||

Verse 28

तां शरोर्मिमहावर्तां छत्रहंससमाकुलाम्। तनुत्रोष्णीषसङ्घाटामस्थिपाषाणसङ्कुलाम्।।

tāṃ śarormimahāvartāṃ chatrahaṃsasamākulām| tanutroṣṇīṣasaṅghāṭāmasthipāṣāṇasaṅkulām||

Verse 29

अपारामनपारां च शङ्खदुन्दुभिघोषिणीम्। रौद्रां नदीं महाराज रजसा सर्वतोवृताम्।।

apārāmanapārāṃ ca śaṅkhadundubhighoṣiṇīm| raudrāṃ nadīṃ mahārāja rajasā sarvatovṛtām||

Verse 30

अतितीक्ष्णां नराकीर्णां नदीमन्तकगामिनीम्। समं च विषमं चैव समायान्तीं महाभयाम्।।

atitīkṣṇāṃ narākīrṇāṃ nadīmantakagāminīm| samaṃ ca viṣamaṃ caiva samāyāntīṃ mahābhayām||

Verse 31

आकुलाश्चात्र सीदन्ति नराः शोणितकर्दमे। नरैरभिपरिक्षिप्ता यथा राजन्महाद्रुमाः।।

ākulāścātra sīdanti narāḥ śoṇitakardame| narairabhiparikṣiptā yathā rājanmahādrumāḥ||

Verse 32

ततस्ते तत्रतत्रैव प्रचरन्तो महानदीम्। विचेरुः सर्वतो योधा नौवारणमहारथैः।।

tataste tatratatraiva pracaranto mahānadīm| viceruḥ sarvato yodhā nauvāraṇamahārathaiḥ||

Verse 33

शोणितेन समं राजन्कृतमासीत्समन्ततः। नदीवेगैर्यथा भूमिस्तद्वदासीद्विशापते।।

śoṇitena samaṃ rājankṛtamāsītsamantataḥ| nadīvegairyathā bhūmistadvadāsīdviśāpate||

Verse 34

एवं भारत सङ्ग्रामो नरवाजिगजक्षयः। कुरूणां सृञ्जयानां च देवासुरसमोऽभवत्।।

evaṃ bhārata saṅgrāmo naravājigajakṣayaḥ| kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca devāsurasamo'bhavat||

Verse 42

युक्त्वा योजयित्वा।।

yuktvā yojayitvā||