Adhyaya 41

Verse 1

सेनाद्वये व्यूहरचनावर्णनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं महत्। समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम्।।

senādvaye vyūharacanāvarṇanam|| 1 || sañjaya uvāca| tataḥ parānīkabhidaṃ vyūhamapratimaṃ mahat| samīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadyumnābhirakṣitam||

Verse 2

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च। वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम्।।

prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa ca| vāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayanniva medinīm||

Verse 3

वेपमान इव क्रोधाद्युद्वशौण्डः परन्तपः। प्रतिव्यूह्य महातेजा यथावद्भरतर्षभ।।

vepamāna iva krodhādyudvaśauṇḍaḥ parantapaḥ| prativyūhya mahātejā yathāvadbharatarṣabha||

Verse 4

व्यधमत्पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव। युधिष्ठिरं चाभ्यहनदपसव्यं चकारह।।

vyadhamatpāṇḍavīṃ senāmāsurīṃ maghavāniva| yudhiṣṭhiraṃ cābhyahanadapasavyaṃ cakāraha||

Verse 5

कर्णस्य रथघोषेण मौर्वीनिष्पेषणेन च। सुसङ्ग्राहेण रश्मीनां समकम्पन्त सृञ्जयाः।।

karṇasya rathaghoṣeṇa maurvīniṣpeṣaṇena ca| susaṅgrāheṇa raśmīnāṃ samakampanta sṛñjayāḥ||

Verse 6

तानि सर्वाणि सैन्यानि कर्ण दृष्ट्वा विशाम्पते। बभूवुः सम्प्रहृष्टानि तावकानि युयुत्सया।।

tāni sarvāṇi sainyāni karṇa dṛṣṭvā viśāmpate| babhūvuḥ samprahṛṣṭāni tāvakāni yuyutsayā||

Verse 7

अश्रूयन्त ततो वाचस्तावकानां विशाम्पते। कर्णार्जुनमहायुद्धमेतदद्य भविष्यति।।

aśrūyanta tato vācastāvakānāṃ viśāmpate| karṇārjunamahāyuddhametadadya bhaviṣyati||

Verse 8

अद्य दुर्योधनो राजा हतामित्रो भविष्यति। अद्य कर्णं रणे दृष्ट्वा फल्गुनो विद्रविष्यति।।

adya duryodhano rājā hatāmitro bhaviṣyati| adya karṇaṃ raṇe dṛṣṭvā phalguno vidraviṣyati||

Verse 9

अद्य तावद्वयं युद्धे कर्णस्यैवानुगामिनः। कर्णबाणमयं भीमं युद्धं द्रक्ष्याम संयुगे।।

adya tāvadvayaṃ yuddhe karṇasyaivānugāminaḥ| karṇabāṇamayaṃ bhīmaṃ yuddhaṃ drakṣyāma saṃyuge||

Verse 10

चिरकालेप्सितमिदमद्येदानीं भविष्यति। अद्य द्रक्ष्याम सङ्ग्रामं घोरं देवासुरोपमम्।।

cirakālepsitamidamadyedānīṃ bhaviṣyati| adya drakṣyāma saṅgrāmaṃ ghoraṃ devāsuropamam||

Verse 11

अद्येदानीं महद्युद्धं भविष्यति भयानकम्। अद्येदानीं जयो नित्यमेकस्यैकस्य वा रणे।।

adyedānīṃ mahadyuddhaṃ bhaviṣyati bhayānakam| adyedānīṃ jayo nityamekasyaikasya vā raṇe||

Verse 12

अर्जुनं किल राधेयो वधिष्यति महारणे। अथवा कं नरं लोके न स्पृशन्ति मनोरथाः।।

arjunaṃ kila rādheyo vadhiṣyati mahāraṇe| athavā kaṃ naraṃ loke na spṛśanti manorathāḥ||

Verse 13

इत्युक्त्वा विविधा वाचः कुरवः कुरुनन्दन। आजघ्नुः पटहांश्चैव तूर्यांश्चैव सहस्रशः।।

ityuktvā vividhā vācaḥ kuravaḥ kurunandana| ājaghnuḥ paṭahāṃścaiva tūryāṃścaiva sahasraśaḥ||

Verse 14

भेरीनादांश्च विविधान्सिंहनादांश्च पुष्कलान्‌। मुरजानां महाशब्दानानकानां महारवान्।।

bherīnādāṃśca vividhānsiṃhanādāṃśca puṣkalān‌| murajānāṃ mahāśabdānānakānāṃ mahāravān||

Verse 15

नृत्यमानाश्च बहुशस्तर्जमानाश्च मारिष। अन्योन्यमभ्ययुर्युद्धे युद्धरङ्गगता नराः।।

nṛtyamānāśca bahuśastarjamānāśca māriṣa| anyonyamabhyayuryuddhe yuddharaṅgagatā narāḥ||

Verse 16

तेषां पदाता नागानां पादरक्षाः समन्ततः। पट्टसासिधराः शूराश्चापबाणमुसुण्ठिनः।।

teṣāṃ padātā nāgānāṃ pādarakṣāḥ samantataḥ| paṭṭasāsidharāḥ śūrāścāpabāṇamusuṇṭhinaḥ||

Verse 17

भिण्डिपालधराश्चैव शूरलहस्ताः सुचक्रिणः। तेषां समागमो घोरो देवासुररणोपमः।।

bhiṇḍipāladharāścaiva śūralahastāḥ sucakriṇaḥ| teṣāṃ samāgamo ghoro devāsuraraṇopamaḥ||

Verse 18

धृतराष्ट्रं उवाच। कथं सञ्जय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान्। धृष्टद्युम्नमुखान्सङ्ख्ये भीमसेनाभिरक्षितान्। सर्वानेव महेष्वासानजय्यानमरैरपि।।

dhṛtarāṣṭraṃ uvāca| kathaṃ sañjaya rādheyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavān| dhṛṣṭadyumnamukhānsaṅkhye bhīmasenābhirakṣitān| sarvāneva maheṣvāsānajayyānamarairapi||

Verse 19

के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य सञ्जय। प्रविभज्य यथान्यायमवतस्थुः सुदंशिताः।।

ke ca prapakṣau pakṣau vā mama sainyasya sañjaya| pravibhajya yathānyāyamavatasthuḥ sudaṃśitāḥ||

Verse 20

कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान्। कथं चैतन्महद्युद्धं प्रावर्तत सुदारुणम्।।

kathaṃ pāṇḍusutāścāpi pratyavyūhanta māmakān| kathaṃ caitanmahadyuddhaṃ prāvartata sudāruṇam||

Verse 21

क्व च बीभत्सुरभवद्यत्कर्णोऽयाद्युधिष्ठिरम्। को ह्यर्जुनस्य सान्निध्ये शक्तो जेतुं युधिष्ठिरम्।।

kva ca bībhatsurabhavadyatkarṇo'yādyudhiṣṭhiram| ko hyarjunasya sānnidhye śakto jetuṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 22

सर्वभूतानि यो ह्येकः खाण्डवे जितबान्पुरा। कस्तमन्यस्तु राधेयात्प्रतियुध्येज्जिजीविषुः।।

sarvabhūtāni yo hyekaḥ khāṇḍave jitabānpurā| kastamanyastu rādheyātpratiyudhyejjijīviṣuḥ||

Verse 23

सञ्जय उवाच। शृणु व्यूहस्य रचनामर्जुनश्च यथा गतः। परिवार्य नृपान्सर्वान्सङ्ग्रामश्चाभवद्यथा।।

sañjaya uvāca| śṛṇu vyūhasya racanāmarjunaśca yathā gataḥ| parivārya nṛpānsarvānsaṅgrāmaścābhavadyathā||

Verse 24

कृपः शारद्वतो राजन्मागधाश्च तरस्विनः। सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षमाश्रिताः।।

kṛpaḥ śāradvato rājanmāgadhāśca tarasvinaḥ| sātvataḥ kṛtavarmā ca dakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ||

Verse 25

तेषां प्रपक्षे शकुनिरुलूकश्च महारथः। सादिभिर्विमलप्रासैस्तदानीमभ्यरक्षताम्।।

teṣāṃ prapakṣe śakunirulūkaśca mahārathaḥ| sādibhirvimalaprāsaistadānīmabhyarakṣatām||

Verse 26

गान्धारैश्चाप्यसम्भ्रान्तैः पार्वतीयैश्च दुर्जयैः। शलभानामिव व्रातैः पिशाचैरिव दुर्दृशैः।।

gāndhāraiścāpyasambhrāntaiḥ pārvatīyaiśca durjayaiḥ| śalabhānāmiva vrātaiḥ piśācairiva durdṛśaiḥ||

Verse 27

चतुर्विंशत्सहस्राणि रथानामनिवर्तिनाम्। संशप्तका युद्वशौण्डा वामपाश्वमपालयन्।।

caturviṃśatsahasrāṇi rathānāmanivartinām| saṃśaptakā yudvaśauṇḍā vāmapāśvamapālayan||

Verse 28

समन्वितास्तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवः। तेषां प्रपक्षाः काम्भोजाः शकाश्च यवनैः सह।।

samanvitāstava sutaiḥ kṛṣṇārjunajighāṃsavaḥ| teṣāṃ prapakṣāḥ kāmbhojāḥ śakāśca yavanaiḥ saha||

Verse 29

निदेशात्सूतपुत्रस्य सरथाश्वेभपत्तयः। आह्वयन्तोऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम्।।

nideśātsūtaputrasya sarathāśvebhapattayaḥ| āhvayanto'rjunaṃ tasthuḥ keśavaṃ ca mahābalam||

Verse 30

ततः सेनामुखे कर्णोऽप्यवातिष्ठत दंशितः। चित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन्वाहिनीमुखम्।।

tataḥ senāmukhe karṇo'pyavātiṣṭhata daṃśitaḥ| citravarmāṅgadaḥ sragvī pālayanvāhinīmukham||

Verse 31

रक्षमाणैः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः। वाहिनीं प्रमुखे वीरः सम्प्रकर्षन्नशोभत।।

rakṣamāṇaiḥ susaṃrabdhaiḥ putraiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ| vāhinīṃ pramukhe vīraḥ samprakarṣannaśobhata||

Verse 32

अशोकस्तु महाबाहुः सूर्यवैश्वानरप्रभः। महाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गाक्षः प्रियदर्शनः। दुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः।।

aśokastu mahābāhuḥ sūryavaiśvānaraprabhaḥ| mahādvipaskandhagataḥ piṅgākṣaḥ priyadarśanaḥ| duḥśāsano vṛtaḥ sainyaiḥ sthito vyūhasya pṛṣṭhataḥ||

Verse 33

तन्मध्ये स महाबाहुः स्वयं दुर्योधनो नृपः। चित्राश्वैश्चित्रसन्नाहैः सोदर्यैरभिरक्षितः।।

tanmadhye sa mahābāhuḥ svayaṃ duryodhano nṛpaḥ| citrāśvaiścitrasannāhaiḥ sodaryairabhirakṣitaḥ||

Verse 34

रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर्मद्रकेकयैः। अशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः।।

rakṣyamāṇo mahāvīryaiḥ sahitairmadrakekayaiḥ| aśobhata mahārāja devairiva śatakratuḥ||

Verse 35

अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाः। नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्म्लेच्छैः समन्विताः। अन्वयुस्तद्रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः।।

aśvatthāmā kurūṇāṃ ca ye pravīrā mahārathāḥ| nityamattāśca mātaṅgāḥ śūrairmlecchaiḥ samanvitāḥ| anvayustadrathānīkaṃ kṣaranta iva toyadāḥ||

Verse 36

ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिर्ज्वलद्भिः परमायुधैः। सादिभिश्चास्थिता रेजुर्द्रुमवन्त इवाचलाः।।

te dhvajairvaijayantībhirjvaladbhiḥ paramāyudhaiḥ| sādibhiścāsthitā rejurdrumavanta ivācalāḥ||

Verse 37

तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः। पट्टसासिधराः शूरा बभूवुरनिवर्तिनः।।

teṣāṃ padātināgānāṃ pādarakṣāḥ sahasraśaḥ| paṭṭasāsidharāḥ śūrā babhūvuranivartinaḥ||

Verse 38

सादिभिः स्यन्दनैर्नागैरधिकं समलङ्कृतैः। स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः।।

sādibhiḥ syandanairnāgairadhikaṃ samalaṅkṛtaiḥ| sa vyūharājo vibabhau devāsuracamūpamaḥ||

Verse 39

बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चिता। नृत्यतीव महाव्यूहः परेषां भयमादधत्।।

bārhaspatyaḥ suvihito nāyakena vipaścitā| nṛtyatīva mahāvyūhaḥ pareṣāṃ bhayamādadhat||

Verse 40

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः। हस्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः।।

tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ| hastyaśvarathamātaṅgāḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ||

Verse 41

ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः। धनञ्जयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह।।

tataḥ senāmukhe karṇaṃ dṛṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥ| dhanañjayamamitraghnamekavīramuvāca ha||

Verse 42

पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे। युक्तं पक्षैः प्रपक्षैश्च परानीकं प्रकाशते।।

paśyārjuna mahāvyūhaṃ karṇena vihitaṃ raṇe| yuktaṃ pakṣaiḥ prapakṣaiśca parānīkaṃ prakāśate||

Verse 43

तत्समीपगतं ह्येतत्प्रत्यमित्रं महद्बूलम्। यथा नाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम्।।

tatsamīpagataṃ hyetatpratyamitraṃ mahadbūlam| yathā nābhibhavatyasmāṃstathā nītirvidhīyatām||

Verse 44

सञ्जय उवाच। एवमुक्तोऽर्जुनो राज्ञा प्राञ्जलिर्नृपमब्रवीत्।।

sañjaya uvāca| evamukto'rjuno rājñā prāñjalirnṛpamabravīt||

Verse 45

यथा यथा भवानाह तत्तथा न तदन्यथा। यत्तस्य विहितं कार्यं तत्करिष्यामि सुव्रत। प्रधानमथ चैवास्य विनाशं च करोम्यहम्।।

yathā yathā bhavānāha tattathā na tadanyathā| yattasya vihitaṃ kāryaṃ tatkariṣyāmi suvrata| pradhānamatha caivāsya vināśaṃ ca karomyaham||

Verse 46

तस्मात्त्वं जहि राधेयं भीमसेनः सुयोधनम्। वृषसेनं च नकुलः सहदेवोऽपि सौबलम्।।

tasmāttvaṃ jahi rādheyaṃ bhīmasenaḥ suyodhanam| vṛṣasenaṃ ca nakulaḥ sahadevo'pi saubalam||

Verse 47

दुःशानं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुङ्गवः। धृष्टद्युम्नो द्रोणसुतं स्वयं योत्स्याम्यहं कृपम्।।

duḥśānaṃ śatānīko hārdikyaṃ śinipuṅgavaḥ| dhṛṣṭadyumno droṇasutaṃ svayaṃ yotsyāmyahaṃ kṛpam||

Verse 48

द्रौपदेया धार्तराष्ट्राञ्शिष्टान्सह शिखण्डिना। ते ते च तांस्तानहितानस्माकं घ्न्तु मामकाः।।

draupadeyā dhārtarāṣṭrāñśiṣṭānsaha śikhaṇḍinā| te te ca tāṃstānahitānasmākaṃ ghntu māmakāḥ||

Verse 49

सञ्जय उवाच। इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनञ्जयः। व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच्चमूमुखम्।।

sañjaya uvāca| ityukto dharmarājena tathetyuktvā dhanañjayaḥ| vyādideśa svasainyāni svayaṃ cāgāccamūmukham||

Verse 50

धनञ्जयो महाराज दक्षिणं पक्षमास्थितः। भीमसेनो महाबाहुर्वामं पक्षमुपाश्रितः।।

dhanañjayo mahārāja dakṣiṇaṃ pakṣamāsthitaḥ| bhīmaseno mahābāhurvāmaṃ pakṣamupāśritaḥ||

Verse 51

सात्यकिर्द्रौपदेयाश्च स्वयं राजा च पाण्डवः। व्यूहस्य प्रमुखे तस्थुः स्वेनानीकेन संवृताः।।

sātyakirdraupadeyāśca svayaṃ rājā ca pāṇḍavaḥ| vyūhasya pramukhe tasthuḥ svenānīkena saṃvṛtāḥ||

Verse 52

स्वबलेनारिसैन्यं तत्प्रत्यवस्थाप्य पाण्डवः। प्रत्यव्यूहत्पुरस्कृत्य धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ।।

svabalenārisainyaṃ tatpratyavasthāpya pāṇḍavaḥ| pratyavyūhatpuraskṛtya dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau||

Verse 53

तत्सादिनागकलिलं पदातिरथसङ्कुलम्। धृष्टद्युम्नमुखं घोरमशोभत महद्बलम्।।

tatsādināgakalilaṃ padātirathasaṅkulam| dhṛṣṭadyumnamukhaṃ ghoramaśobhata mahadbalam||