Adhyaya 40

Verse 1

दुर्योधनेन सेनाप्रोत्साहनम्।। 1 ।। भीमेन दुर्योधनपराजयपूर्वकं गजानीकवधः।। 2 ।। सञ्जय उवाच। दुर्योधनस्ततः कर्णमुपेत्य भरतर्षभ। अब्रवीन्मद्रराजं च तथैवान्यान्महारथान्।।

duryodhanena senāprotsāhanam|| 1 || bhīmena duryodhanaparājayapūrvakaṃ gajānīkavadhaḥ|| 2 || sañjaya uvāca| duryodhanastataḥ karṇamupetya bharatarṣabha| abravīnmadrarājaṃ ca tathaivānyānmahārathān||

Verse 2

यदृच्छयाऽयमव्यग्रो धर्मः परमकः सखा। सुखिनः क्षत्रियाः कर्ण लभन्ते युद्धमीदृशम्।।

yadṛcchayā'yamavyagro dharmaḥ paramakaḥ sakhā| sukhinaḥ kṣatriyāḥ karṇa labhante yuddhamīdṛśam||

Verse 3

यादृशं क्षत्रियैः शूरैः शूराणां दीव्यतां युधि। इष्टं भवति राधेय तदिदं समुपस्थितम्।।

yādṛśaṃ kṣatriyaiḥ śūraiḥ śūrāṇāṃ dīvyatāṃ yudhi| iṣṭaṃ bhavati rādheya tadidaṃ samupasthitam||

Verse 4

हत्वा तु पाण्डवान्युद्धे स्थिरामुर्वीं प्रशासथ। निहता वा परैर्युद्धे वीरलोकानवाप्स्यथ।।

hatvā tu pāṇḍavānyuddhe sthirāmurvīṃ praśāsatha| nihatā vā parairyuddhe vīralokānavāpsyatha||

Verse 5

दुर्योधनस्य वचनं श्रुत्वा तत्क्षत्रियर्षभाः। सिंहनादानुदक्रोशन्वादित्राणि च जघ्निरे।।

duryodhanasya vacanaṃ śrutvā tatkṣatriyarṣabhāḥ| siṃhanādānudakrośanvāditrāṇi ca jaghnire||

Verse 6

तस्मिन्प्रमुदिते सैन्ये त्वदीये भरतर्षभ। हर्षयंस्तावकान्योधान्द्रौणिर्विचनमब्रवीत्।।

tasminpramudite sainye tvadīye bharatarṣabha| harṣayaṃstāvakānyodhāndrauṇirvicanamabravīt||

Verse 7

प्रत्यक्षं सर्वसैन्यानां भवतां चापि पश्यताम्। न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः।।

pratyakṣaṃ sarvasainyānāṃ bhavatāṃ cāpi paśyatām| nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ||

Verse 8

स तेनाहममर्षेण पित्रर्थे चापि भारत। धृष्टद्युम्नमहत्वाऽहं न विमोक्ष्यामि दंशनम्।।

sa tenāhamamarṣeṇa pitrarthe cāpi bhārata| dhṛṣṭadyumnamahatvā'haṃ na vimokṣyāmi daṃśanam||

Verse 9

कृत्वाऽनृतां प्रतिज्ञां वो नास्मि प्राप्ता महत्फलम्। अर्जुनं भीमसेनं च यश्च मां प्रतियोत्स्यति। सर्वांस्तान्प्रमथिष्यामि इति मे निश्चिता मतिः।।

kṛtvā'nṛtāṃ pratijñāṃ vo nāsmi prāptā mahatphalam| arjunaṃ bhīmasenaṃ ca yaśca māṃ pratiyotsyati| sarvāṃstānpramathiṣyāmi iti me niścitā matiḥ||

Verse 10

सञ्जय उवाच। एवमुक्ते ततः सर्वा हर्षिता भारती चमूः। अभ्यवर्तत कौन्तेयांस्तथा तां चापि पाण्डवाः।।

sañjaya uvāca| evamukte tataḥ sarvā harṣitā bhāratī camūḥ| abhyavartata kaunteyāṃstathā tāṃ cāpi pāṇḍavāḥ||

Verse 11

स सन्निपातो रथयूथपानां महाहवे भारत लोभनीये। जनक्षयः कालयुगान्तकल्पः प्रावर्तताग्रे कुरुसृञ्जयानाम्।।

sa sannipāto rathayūthapānāṃ mahāhave bhārata lobhanīye| janakṣayaḥ kālayugāntakalpaḥ prāvartatāgre kurusṛñjayānām||

Verse 12

ततः प्रवृत्ते युधि सम्प्रहारे भूतानि सर्वाणि सदैवतानि। आसन्समेतानि सहाप्सरोभि-- निरीक्षतीभिर्युधि वीरसङ्घान्।।

tataḥ pravṛtte yudhi samprahāre bhūtāni sarvāṇi sadaivatāni| āsansametāni sahāpsarobhi-- nirīkṣatībhiryudhi vīrasaṅghān||

Verse 13

दिव्यैश्च गन्धैः परमैश्च पुष्पै-- रन्यैश्च रत्नैर्विविधैर्नराग्र्याः। रणेषु कर्मोद्वहताः प्रहृष्टा- ननन्दयन्नप्सरसः प्रहृष्टाः।।

divyaiśca gandhaiḥ paramaiśca puṣpai-- ranyaiśca ratnairvividhairnarāgryāḥ| raṇeṣu karmodvahatāḥ prahṛṣṭā- nanandayannapsarasaḥ prahṛṣṭāḥ||

Verse 14

समीरणस्तांस्तु निषेव्य गन्धा-- न्निषेवते तानपि योधमुख्यान्। निषेव्यमाणास्त्वनिलेन योधाः परस्परं चुक्रुशुराजिमध्ये।।

samīraṇastāṃstu niṣevya gandhā-- nniṣevate tānapi yodhamukhyān| niṣevyamāṇāstvanilena yodhāḥ parasparaṃ cukruśurājimadhye||

Verse 15

तथा तु तस्मिंस्तुमुले प्रवृत्ते दुर्योधनः क्रोधममृष्यमाणः। अवेभ्य भीमं बलमध्यसंस्थः समार्पयत्क्षुद्रकाणां शतेन।।

tathā tu tasmiṃstumule pravṛtte duryodhanaḥ krodhamamṛṣyamāṇaḥ| avebhya bhīmaṃ balamadhyasaṃsthaḥ samārpayatkṣudrakāṇāṃ śatena||

Verse 16

दुःशासनश्चित्रसेनश्च वीर-- स्तथोलूकः कितवः सौबलश्च। गजानीकैः सर्वतो भीमसेनं तथाविषक्तं सहसैवाभ्यगच्छन्।।

duḥśāsanaścitrasenaśca vīra-- statholūkaḥ kitavaḥ saubalaśca| gajānīkaiḥ sarvato bhīmasenaṃ tathāviṣaktaṃ sahasaivābhyagacchan||

Verse 17

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य गजानीकं वृकोदरः। दुर्योधनं महाबाहुः शरवर्षैरवाकिरत्।।

tamāpatantaṃ samprekṣya gajānīkaṃ vṛkodaraḥ| duryodhanaṃ mahābāhuḥ śaravarṣairavākirat||

Verse 18

दुर्योधनं ततो भीमः सायकैर्वज्रसन्निभैः। पाण्डवो विमुखीकृत्य गजानभ्यद्रवद्बली।।

duryodhanaṃ tato bhīmaḥ sāyakairvajrasannibhaiḥ| pāṇḍavo vimukhīkṛtya gajānabhyadravadbalī||

Verse 19

ततः पावकसङ्काशैर्भीमबाणैरवक्रगैः। शलभैरिव नागांस्तानर्दयामास पाण्डवः।।

tataḥ pāvakasaṅkāśairbhīmabāṇairavakragaiḥ| śalabhairiva nāgāṃstānardayāmāsa pāṇḍavaḥ||

Verse 20

ततः कुञ्जरयूथानि भीमसेनो महाबलः। व्यधमन्निशितैर्बाणैर्महावातो घनानिव।।

tataḥ kuñjarayūthāni bhīmaseno mahābalaḥ| vyadhamanniśitairbāṇairmahāvāto ghanāniva||

Verse 21

नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्मत्तैरधिष्ठिताः। आरोहकैर्महामात्रैस्तोमराङ्कुरापाणिभिः।।

nityamattāśca mātaṅgāḥ śūrairmattairadhiṣṭhitāḥ| ārohakairmahāmātraistomarāṅkurāpāṇibhiḥ||

Verse 22

सुवर्णजालैः प्रच्छन्ना मणिजालैश्च कुञ्जराः। रूप्यजाम्बूनदाभासः क्षुरमालाभ्यलङ्कृताः।।

suvarṇajālaiḥ pracchannā maṇijālaiśca kuñjarāḥ| rūpyajāmbūnadābhāsaḥ kṣuramālābhyalaṅkṛtāḥ||

Verse 23

वध्यमानाः शरै राजन्भीमसेनेन ते गजाः। विभिन्नहृदयाः केचित्तत्रैवाभ्यपतन्भुवि।।

vadhyamānāḥ śarai rājanbhīmasenena te gajāḥ| vibhinnahṛdayāḥ kecittatraivābhyapatanbhuvi||

Verse 24

निपतद्भिर्महावेगैर्हेमभाण्डविभूषितैः। अशोभत महाराज धातुचित्रैरिवाचलैः।।

nipatadbhirmahāvegairhemabhāṇḍavibhūṣitaiḥ| aśobhata mahārāja dhātucitrairivācalaiḥ||

Verse 25

दीप्ताभरणवद्भिश्च गजपृष्ठनिपातितैः। सङ्गरः शुशुभे राजन्क्षीणपुण्यैरिवामरैः।।

dīptābharaṇavadbhiśca gajapṛṣṭhanipātitaiḥ| saṅgaraḥ śuśubhe rājankṣīṇapuṇyairivāmaraiḥ||

Verse 26

महापरिघसङ्काशौ चन्दनागरुरूषितौ। अपश्यं भीमसेनस्य धनुर्विक्षिपतो भुजौ।।

mahāparighasaṅkāśau candanāgarurūṣitau| apaśyaṃ bhīmasenasya dhanurvikṣipato bhujau||

Verse 27

तस्य ज्यातलनिर्घोषमस्यतः सव्यदक्षिणम्। तं श्रुत्वाऽभ्यद्रवन्नागा भीमसेनभयार्दिताः।।

tasya jyātalanirghoṣamasyataḥ savyadakṣiṇam| taṃ śrutvā'bhyadravannāgā bhīmasenabhayārditāḥ||

Verse 28

तस्य भीमस्य तत्कर्म राजन्नेकस्य धीमतः। अपश्याम महाराज तद्भूतमिवाभवत्।।

tasya bhīmasya tatkarma rājannekasya dhīmataḥ| apaśyāma mahārāja tadbhūtamivābhavat||