Adhyaya 39

Verse 1

शल्यकर्णयोः संवादः।। 1 ।। सेनाद्वयस्य परस्परमेलनम्।। 2 ।। सञ्जय उवाच। ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं कृतम्। समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टधुम्नाभिरक्षितम्।।

śalyakarṇayoḥ saṃvādaḥ|| 1 || senādvayasya parasparamelanam|| 2 || sañjaya uvāca| tataḥ parānīkabhidaṃ vyūhamapratimaṃ kṛtam| samīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadhumnābhirakṣitam||

Verse 2

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च। वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम्।।

prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa ca| vāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayanniva medinīm||

Verse 3

सञ्जय उवाच। ततः प्रयान्तं राधेयं मद्रराजः स्मयन्निव। अवधूय इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसन्निधौ।।

sañjaya uvāca| tataḥ prayāntaṃ rādheyaṃ madrarājaḥ smayanniva| avadhūya idaṃ vākyamabravītkurusannidhau||

Verse 4

चमूं तवेमां विपुलां समृद्वा-- मसङ्खेयामश्वनराकुलां च। तथा प्रवेष्टा समरे धनञ्जयः कक्षं दहन्दीप्त इवाश्रयाशी।।

camūṃ tavemāṃ vipulāṃ samṛdvā-- masaṅkheyāmaśvanarākulāṃ ca| tathā praveṣṭā samare dhanañjayaḥ kakṣaṃ dahandīpta ivāśrayāśī||

Verse 5

रथे स्तितौ वीरवरौ वरेण्यौ सिंहस्कन्धौ लोहितपद्मनेत्रौ। द्रष्टा भवानद्य विना प्रयत्ना-- त्तथाहि मे शकुना वेदयन्ति।।

rathe stitau vīravarau vareṇyau siṃhaskandhau lohitapadmanetrau| draṣṭā bhavānadya vinā prayatnā-- ttathāhi me śakunā vedayanti||

Verse 6

अद्य द्रष्टाऽसि तं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्। निघ्नन्तं शात्रवान्सङ्ख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि।।

adya draṣṭā'si taṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim| nighnantaṃ śātravānsaṅkhye yaṃ karṇa paripṛcchasi||

Verse 7

अद्य तौ पुरुषव्याघ्रौ लोहिताक्षौ परन्तपौ। वासुदेवार्जुनौ कर्ण द्रष्टाऽस्यमितविक्रमौ।।

adya tau puruṣavyāghrau lohitākṣau parantapau| vāsudevārjunau karṇa draṣṭā'syamitavikramau||

Verse 8

सारथिर्यस्य गोविन्दो गाण्डीवं यस्य कार्मुकम्। तं चेद्वन्ताऽसि राधेय त्वं नो राजा भविष्यसि।।

sārathiryasya govindo gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam| taṃ cedvantā'si rādheya tvaṃ no rājā bhaviṣyasi||

Verse 9

प्रवात्येष महावायुरभितस्तव वाहिनीम्। क्रव्यादा व्याहरन्त्येते मृगाः कुर्वन्ति भैरवम्।।

pravātyeṣa mahāvāyurabhitastava vāhinīm| kravyādā vyāharantyete mṛgāḥ kurvanti bhairavam||

Verse 10

पश्य कर्ण महाघोरं भयं वै रोमहर्षणम्। अर्कं जीमूतसङ्काशः कबन्धो वार्य तिष्ठति।।

paśya karṇa mahāghoraṃ bhayaṃ vai romaharṣaṇam| arkaṃ jīmūtasaṅkāśaḥ kabandho vārya tiṣṭhati||

Verse 11

पश्य यूथं मृगशतं मृगाणां सर्वतोदिशम्। ररास दीप्तलाङ्गूलमादित्यामभि संस्थितम्।।

paśya yūthaṃ mṛgaśataṃ mṛgāṇāṃ sarvatodiśam| rarāsa dīptalāṅgūlamādityāmabhi saṃsthitam||

Verse 12

पश्य काकांश्च गृध्रांश्च समवेतान्सहस्रशः। आदित्यमभिवीक्षन्ते ह्यशिवाः कर्ण सस्वराः।।

paśya kākāṃśca gṛdhrāṃśca samavetānsahasraśaḥ| ādityamabhivīkṣante hyaśivāḥ karṇa sasvarāḥ||

Verse 13

श्वेतवाजिसमायुक्ते तव कर्ण महारथे। पताकाः प्रज्वलन्त्येता ध्वजश्चातीव कम्पते।।

śvetavājisamāyukte tava karṇa mahārathe| patākāḥ prajvalantyetā dhvajaścātīva kampate||

Verse 14

उदीर्यतो हयान्पश्य महाकायान्महाजवान्। प्लवमानान्महावीर्यानाकाशे गरुडानिव।।

udīryato hayānpaśya mahākāyānmahājavān| plavamānānmahāvīryānākāśe garuḍāniva||

Verse 15

ध्रुवमेषु निमित्तेषु भूमिमावृत्य पार्थिवाः। स्वप्स्यन्ति निहताः कर्ण शतशोऽथ सहस्रशः।।

dhruvameṣu nimitteṣu bhūmimāvṛtya pārthivāḥ| svapsyanti nihatāḥ karṇa śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 16

शङ्खानां तुमुलः शब्दः श्रूयते रोमहर्षणः। आनकानां च राधेय मृदङ्गानां च हन्यताम्।।

śaṅkhānāṃ tumulaḥ śabdaḥ śrūyate romaharṣaṇaḥ| ānakānāṃ ca rādheya mṛdaṅgānāṃ ca hanyatām||

Verse 17

शृणु शब्दान्बहुविधान्नराश्वरथवाजिनाम्। ज्यातलत्रेषुशब्दांश्च शृणु कर्ण महात्मनाम्।।

śṛṇu śabdānbahuvidhānnarāśvarathavājinām| jyātalatreṣuśabdāṃśca śṛṇu karṇa mahātmanām||

Verse 18

हेमरूप्यप्रमृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिताः। सहेमचन्द्रताराभाः पताकाः किङ्गिणीयुताः।।

hemarūpyapramṛṣṭānāṃ vāsasāṃ śilpinirmitāḥ| sahemacandratārābhāḥ patākāḥ kiṅgiṇīyutāḥ||

Verse 19

नानावर्णा रणे भान्ति श्वसनेन प्रकम्पिताः। पश्य कर्णार्जुनस्यैताः सौदामिन्य इवाम्बुदे।।

nānāvarṇā raṇe bhānti śvasanena prakampitāḥ| paśya karṇārjunasyaitāḥ saudāminya ivāmbude||

Verse 20

ध्वजाः कणकणायन्ते वातेनातिसमीरिताः। सपताकरथाश्चापि पाञ्चालानां महात्मनाम्।।

dhvajāḥ kaṇakaṇāyante vātenātisamīritāḥ| sapatākarathāścāpi pāñcālānāṃ mahātmanām||

Verse 21

एष रेणुः समुद्भूतो दिवमावृत्य तिष्ठति। गजवाजिप्रणुन्ना च कम्पते कर्ण मेदिनी।।

eṣa reṇuḥ samudbhūto divamāvṛtya tiṣṭhati| gajavājipraṇunnā ca kampate karṇa medinī||

Verse 22

श्रूयते मेघसङ्काशो रथनेमिस्वनस्तथा। पश्य कुन्तीसुतं वीरं बीभत्सुमपराजितम्। प्रहरिष्यन्तमायान्तं कपिप्रवरकेतनम्।।

śrūyate meghasaṅkāśo rathanemisvanastathā| paśya kuntīsutaṃ vīraṃ bībhatsumaparājitam| prahariṣyantamāyāntaṃ kapipravaraketanam||

Verse 23

गजाश्वरथपत्त्योघांस्तावकान्युधि निघ्नतः। ध्वजाग्रं दृश्यते तस्य ज्याशब्दश्चैव श्रूयते।।

gajāśvarathapattyoghāṃstāvakānyudhi nighnataḥ| dhvajāgraṃ dṛśyate tasya jyāśabdaścaiva śrūyate||

Verse 24

एष संशप्तकान्भूयस्तानेवाभिमुखो गतः। करोति कदनं चैष सङ्गामे द्विषतां बली।।

eṣa saṃśaptakānbhūyastānevābhimukho gataḥ| karoti kadanaṃ caiṣa saṅgāme dviṣatāṃ balī||

Verse 25

सञ्जय उवाच। इति ब्रुवाणं मद्रेशं कर्णः प्रोवाच मन्युमान्।।

sañjaya uvāca| iti bruvāṇaṃ madreśaṃ karṇaḥ provāca manyumān||

Verse 26

पश्य संशप्तकैः क्रुद्धैः समन्तात्समभिद्रुतः। एष सूर्य इवाम्भोदैश्छन्नः पार्थो न दृश्यते। एष दान्तोऽर्जुनः शल्य निमग्नः शोकसागरे।।

paśya saṃśaptakaiḥ kruddhaiḥ samantātsamabhidrutaḥ| eṣa sūrya ivāmbhodaiśchannaḥ pārtho na dṛśyate| eṣa dānto'rjunaḥ śalya nimagnaḥ śokasāgare||

Verse 27

शल्य उवाच। वरुणं कोऽम्भसा हन्यादिन्धनेन च कोऽनलम्। कोवाऽनिलं निगृह्णीयात्पिबेद्वा को महार्णवम्।।

śalya uvāca| varuṇaṃ ko'mbhasā hanyādindhanena ca ko'nalam| kovā'nilaṃ nigṛhṇīyātpibedvā ko mahārṇavam||

Verse 28

ईदृग्रूपमहं मन्ये पार्थस्य युधि निर्जयम्। न हि शक्योऽर्जुनो जेतुं युधि देवासुरैरपि।।

īdṛgrūpamahaṃ manye pārthasya yudhi nirjayam| na hi śakyo'rjuno jetuṃ yudhi devāsurairapi||

Verse 29

अथैघं परितोषस्ते वाग्भिस्त्वं सुमाना भव। न हि शक्यो युधा जेतुमन्यं कुरु मनोरथम्।।

athaighaṃ paritoṣaste vāgbhistvaṃ sumānā bhava| na hi śakyo yudhā jetumanyaṃ kuru manoratham||

Verse 30

बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः। पातयेत्त्रिदिवाद्देवान्नार्जुनं समरे जयेत्।।

bāhubhyāmuddharedbhūmiṃ dahetkruddha imāḥ prajāḥ| pātayettridivāddevānnārjunaṃ samare jayet||

Verse 31

पश्य कुन्तीसुतं भीमं वीरमक्लिष्टकारिणम्। प्रहरन्तं महाबाहुं स्थितं मेरुमिवाचलम्।।

paśya kuntīsutaṃ bhīmaṃ vīramakliṣṭakāriṇam| praharantaṃ mahābāhuṃ sthitaṃ merumivācalam||

Verse 32

अमर्षी पुरुषव्याघ्रः सदा वैरमनुस्मरन्। एष भीमो जयप्रेप्सुर्युधि तिष्ठति वीर्यवान्।।

amarṣī puruṣavyāghraḥ sadā vairamanusmaran| eṣa bhīmo jayaprepsuryudhi tiṣṭhati vīryavān||

Verse 33

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः। तिष्ठत्यसुकरः सङ्ख्ये परैः परपुरञ्जयः।।

eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| tiṣṭhatyasukaraḥ saṅkhye paraiḥ parapurañjayaḥ||

Verse 34

एतौ च पुरुषव्याघ्रावाश्विनेयौ महारथौ। नकुलः सहदेवश्च तिष्ठतो युधि दुर्जयौ।।

etau ca puruṣavyāghrāvāśvineyau mahārathau| nakulaḥ sahadevaśca tiṣṭhato yudhi durjayau||

Verse 35

एते तिष्ठन्ति कार्ष्णेयाः पञ्च पञ्चाचला इव। योत्स्यमाना महावीर्या भीमार्जुनसमा युधि।।

ete tiṣṭhanti kārṣṇeyāḥ pañca pañcācalā iva| yotsyamānā mahāvīryā bhīmārjunasamā yudhi||

Verse 36

एते द्रुपदपुत्राश्च धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। हीनाः सत्यजिता वीरास्तिष्ठन्ति परमौजसः।।

ete drupadaputrāśca dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ| hīnāḥ satyajitā vīrāstiṣṭhanti paramaujasaḥ||

Verse 37

यत्र कृष्णार्जुनौ वीरौ यत्र राजा युधिष्ठिरः। तत्र धर्मश्च सत्यं च यतो धर्मस्ततो जयः।।

yatra kṛṣṇārjunau vīrau yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ| tatra dharmaśca satyaṃ ca yato dharmastato jayaḥ||

Verse 38

इति संवदतोरेव तयोः पुरुषसिंहयोः। ते सेने समसज्जेतां ङ्गायमुनवद्भृशम्।।

iti saṃvadatoreva tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ| te sene samasajjetāṃ ṅgāyamunavadbhṛśam||