Adhyaya 38

Verse 1

शल्यकर्णयोर्वाक्कलहः।। 1 ।। दुर्योधनेन तयोः सान्त्वनम्।। 2 ।। कर्ण उवाच। इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते। उन्यमानं मया सम्यक्त्वमेकाग्रमनाः शृणु।।

śalyakarṇayorvākkalahaḥ|| 1 || duryodhanena tayoḥ sāntvanam|| 2 || karṇa uvāca| iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te| unyamānaṃ mayā samyaktvamekāgramanāḥ śṛṇu||

Verse 2

ब्राह्मणः किल नो गेहमध्यगच्छत्पुराऽतिथिः। आचारं तत्र सम्प्रेक्ष्य प्रीतो वचनमब्रवीत्।।

brāhmaṇaḥ kila no gehamadhyagacchatpurā'tithiḥ| ācāraṃ tatra samprekṣya prīto vacanamabravīt||

Verse 3

मया हिमवतः शृङ्गमेकेनाध्युषितं चिरम्। दृष्टाश्च बहवो देशा नानाधर्मसमावृताः।।

mayā himavataḥ śṛṅgamekenādhyuṣitaṃ ciram| dṛṣṭāśca bahavo deśā nānādharmasamāvṛtāḥ||

Verse 4

न च केन च धर्मेण विरुध्यन्ते प्रजा इमाः। सर्वाश्चाप्याचरन्धर्मं यदुक्तं वेदपारगैः।।

na ca kena ca dharmeṇa virudhyante prajā imāḥ| sarvāścāpyācarandharmaṃ yaduktaṃ vedapāragaiḥ||

Verse 5

अटता तु मया देशान्नानाधर्मसमाकुलान्। आगच्छता महाराज बाह्लीकेषु निशामितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि अष्टत्रिंशोऽध्यायः।। 38 ।।

aṭatā tu mayā deśānnānādharmasamākulān| āgacchatā mahārāja bāhlīkeṣu niśāmitam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ|| 38 ||

Verse 6

तत्र वै ब्राह्मणो भूत्वा पुनर्भवति क्षत्रियः। वैश्यः शूद्रश्च बाह्लीकस्ततो भवति नापितः।। निशामिर्त श्रुतम्।।

tatra vai brāhmaṇo bhūtvā punarbhavati kṣatriyaḥ| vaiśyaḥ śūdraśca bāhlīkastato bhavati nāpitaḥ|| niśāmirta śrutam||

Verse 7

नापितश्च ततो भूत्वा पुनर्भवति ब्राह्मणः। द्विजो भूत्वा च तत्रैव पुनर्दासोऽभिजायते।।

nāpitaśca tato bhūtvā punarbhavati brāhmaṇaḥ| dvijo bhūtvā ca tatraiva punardāso'bhijāyate||

Verse 8

भवन्त्येककुले विप्राः शिष्टा ये कामचारिणः। गान्धारा मद्रकाश्चैव बाह्लीकाश्चाप्यतेजसः।। ब्राह्मणो भूत्केत्यादि तज्जातीयकर्माचरणनिवन्धनम्।।

bhavantyekakule viprāḥ śiṣṭā ye kāmacāriṇaḥ| gāndhārā madrakāścaiva bāhlīkāścāpyatejasaḥ|| brāhmaṇo bhūtketyādi tajjātīyakarmācaraṇanivandhanam||

Verse 9

एतन्मया श्रुतं तत्र धर्मसङ्करकारकम्। कृत्स्नामटित्वा पृथिवीं बाह्लीकेषु विपर्ययः।। विप्राः प्रसृष्टा इति पाठे कुले एकएव विप्रो भवत्यन्ये भ्रातरः प्रसृष्टाः सङ्कीर्णिक्रिया इत्यर्थः।।

etanmayā śrutaṃ tatra dharmasaṅkarakārakam| kṛtsnāmaṭitvā pṛthivīṃ bāhlīkeṣu viparyayaḥ|| viprāḥ prasṛṣṭā iti pāṭhe kule ekaeva vipro bhavatyanye bhrātaraḥ prasṛṣṭāḥ saṅkīrṇikriyā ityarthaḥ||

Verse 10

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते। यदप्यन्योऽब्रवीद्वाक्यं बाह्लीकानां विकुत्सितं।।

iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te| yadapyanyo'bravīdvākyaṃ bāhlīkānāṃ vikutsitaṃ||

Verse 11

आनीयेहाक्षता काचिदारट्टात्किल दस्युभिः। अधर्मतश्चोपयाता सा तानभ्यशपत्ततः।।

ānīyehākṣatā kācidāraṭṭātkila dasyubhiḥ| adharmataścopayātā sā tānabhyaśapattataḥ||

Verse 12

बालां बन्धुमतीं यन्मामधर्मेणोपगच्छथ। तस्मात्कुमार्यः स्वैरिण्यो भविष्यन्ति कुलेषु वः।।

bālāṃ bandhumatīṃ yanmāmadharmeṇopagacchatha| tasmātkumāryaḥ svairiṇyo bhaviṣyanti kuleṣu vaḥ||

Verse 13

न चैवास्मात्प्रमोक्षध्वं घोराच्छापान्नराधमाः। तस्मात्तेषां भागहरः कथं धर्मान्वदिष्यसि।।

na caivāsmātpramokṣadhvaṃ ghorācchāpānnarādhamāḥ| tasmātteṣāṃ bhāgaharaḥ kathaṃ dharmānvadiṣyasi||

Verse 14

कुरवः सहपाञ्चालाः साल्वा मात्स्याः सनैमिशाः। कोसलाः काशपौण्ड्राश्च कालिङ्गा मागधास्तथा।।

kuravaḥ sahapāñcālāḥ sālvā mātsyāḥ sanaimiśāḥ| kosalāḥ kāśapauṇḍrāśca kāliṅgā māgadhāstathā||

Verse 15

चेदयश्च महाभागा धर्मं जानन्ति शाश्वतम्। नानादेशेष्वसन्तश्च प्रायो बाह्यालयानृते।।

cedayaśca mahābhāgā dharmaṃ jānanti śāśvatam| nānādeśeṣvasantaśca prāyo bāhyālayānṛte||

Verse 16

आमत्स्येभ्यः कुरुपाञ्चालसाल्वा आनैमिशाच्चेदयो ये विशिष्टाः। धर्मं पुराणमुपजीवन्ति सन्तो मद्रानृते पाञ्चनदांश्च जिह्मान्।।

āmatsyebhyaḥ kurupāñcālasālvā ānaimiśāccedayo ye viśiṣṭāḥ| dharmaṃ purāṇamupajīvanti santo madrānṛte pāñcanadāṃśca jihmān||

Verse 17

एवं विद्वान्धर्मकथासु राजं-- स्तूष्णींभूतः शल्य भवेः सदा त्वम्। त्वं तस्य गोप्ता च जनस्य राजा षड्भागहर्ता शुभदुष्कृतस्य।।

evaṃ vidvāndharmakathāsu rājaṃ-- stūṣṇīṃbhūtaḥ śalya bhaveḥ sadā tvam| tvaṃ tasya goptā ca janasya rājā ṣaḍbhāgahartā śubhaduṣkṛtasya||

Verse 18

अथवा दुष्कृतस्य त्वं हर्ता तेषामरक्षिता। रक्षिता पुण्यभाग्राजा प्रजानां त्वं ह्यपुण्यभाक्।।

athavā duṣkṛtasya tvaṃ hartā teṣāmarakṣitā| rakṣitā puṇyabhāgrājā prajānāṃ tvaṃ hyapuṇyabhāk||

Verse 19

पूज्यमाने पुरा धर्मे सर्वदेशेषु शाश्वते। धर्मं पाञ्चनदं दृष्ट्वा धिगित्याह पितामहः।।

pūjyamāne purā dharme sarvadeśeṣu śāśvate| dharmaṃ pāñcanadaṃ dṛṣṭvā dhigityāha pitāmahaḥ||

Verse 20

व्रात्यानां दाशकीयानां कृतेऽप्यशुभकर्मणाम्। ब्रह्मणा निन्दितान्धर्मान्कश्चित्सिद्धात्मकोऽब्रवीत्।। तत्र बाह्लीकेषु। धर्मसङ्करकारको विपर्ययः श्रुत इति लिङ्गं विपरिणेयम्। विपर्ययो विहितवैपरीत्यम्।।

vrātyānāṃ dāśakīyānāṃ kṛte'pyaśubhakarmaṇām| brahmaṇā ninditāndharmānkaścitsiddhātmako'bravīt|| tatra bāhlīkeṣu| dharmasaṅkarakārako viparyayaḥ śruta iti liṅgaṃ vipariṇeyam| viparyayo vihitavaiparītyam||

Verse 21

इति पाञ्चनदं धर्मवमेने पितामहः। स्वधर्मस्थेषु वर्णेषु सोऽप्येतान्नाभ्यपूजयत्।। कृते कृतयुगे।।

iti pāñcanadaṃ dharmavamene pitāmahaḥ| svadharmastheṣu varṇeṣu so'pyetānnābhyapūjayat|| kṛte kṛtayuge||

Verse 22

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते। कल्माषपादः सरसि निम?ज्जन्राक्षसोऽब्रवीत्।।

iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te| kalmāṣapādaḥ sarasi nima?jjanrākṣaso'bravīt||

Verse 23

क्षत्रियस्य मलं भैक्ष्यं ब्राह्मणस्याश्रुतं मलम्। मलं पृथिव्या बाह्लीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम्।।

kṣatriyasya malaṃ bhaikṣyaṃ brāhmaṇasyāśrutaṃ malam| malaṃ pṛthivyā bāhlīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam||

Verse 24

निमज्जमानमुद्धृत्य कश्चिद्राजा निशाचरम्। अपृच्छत्तेन चाख्यातं तच्छृणुष्व नराधिप।।

nimajjamānamuddhṛtya kaścidrājā niśācaram| apṛcchattena cākhyātaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa||

Verse 25

मानुषाणां मलं म्लेच्छा म्लेच्छानां मुष्टिका मलम्। मुष्टिकानां मलं षण्ढाः षण्ढानां राजयाजकाः।। नाभ्यपूजयत् न प्रशंसितवान्।।

mānuṣāṇāṃ malaṃ mlecchā mlecchānāṃ muṣṭikā malam| muṣṭikānāṃ malaṃ ṣaṇḍhāḥ ṣaṇḍhānāṃ rājayājakāḥ|| nābhyapūjayat na praśaṃsitavān||

Verse 26

राजयाजकयाज्यानां मद्रकाणां च यन्मलम्। तद्भवेद्वै तव मलं यद्यस्मान्न विमुञ्चसि।।

rājayājakayājyānāṃ madrakāṇāṃ ca yanmalam| tadbhavedvai tava malaṃ yadyasmānna vimuñcasi||

Verse 27

इति रक्षोपसृष्टेषु विषवीर्यहतेषु च। विद्वद्भिर्भेषजं दृष्टं संसिद्धवचनोत्तरम्।। म्लेच्छाः पापरता धर्माधर्मविचारहीनाः। म्लेच्छः पापरते जातिभेदे स्यादपभाषणे इति विश्वः। षंढा वर्षवराः।।

iti rakṣopasṛṣṭeṣu viṣavīryahateṣu ca| vidvadbhirbheṣajaṃ dṛṣṭaṃ saṃsiddhavacanottaram|| mlecchāḥ pāparatā dharmādharmavicārahīnāḥ| mlecchaḥ pāparate jātibhede syādapabhāṣaṇe iti viśvaḥ| ṣaṃḍhā varṣavarāḥ||

Verse 28

ब्राहयाः पञ्चालाः कौरवेयास्तु धर्म्याः सत्या मत्स्याः शूरसेनाश्च याज्याः। प्राच्या दासा वृषला दाक्षिणात्याः स्तेना बाह्लीकाः सङ्कार वै सुराष्ट्राः।। रक्षोपसृष्टेषु रक्षसा उपद्रुतेषु।।

brāhayāḥ pañcālāḥ kauraveyāstu dharmyāḥ satyā matsyāḥ śūrasenāśca yājyāḥ| prācyā dāsā vṛṣalā dākṣiṇātyāḥ stenā bāhlīkāḥ saṅkāra vai surāṣṭrāḥ|| rakṣopasṛṣṭeṣu rakṣasā upadruteṣu||

Verse 29

कृतघ्नता परवित्तापहारो मद्यपानं गुरुदारावमर्दः। वाक्पारुष्यं गोवधो रात्रिचर्या बहिर्गेहं परवस्त्रोपभोगः।। प्राच्या दासाः शूद्रधर्माणः। दाशा इति पाठे मत्स्यजीविनः। वृषं धर्मं लान्ति आददते ते वृषलाः धर्मसङ्ग्रहपराः धर्मद्रोहिण इति वा।।

kṛtaghnatā paravittāpahāro madyapānaṃ gurudārāvamardaḥ| vākpāruṣyaṃ govadho rātricaryā bahirgehaṃ paravastropabhogaḥ|| prācyā dāsāḥ śūdradharmāṇaḥ| dāśā iti pāṭhe matsyajīvinaḥ| vṛṣaṃ dharmaṃ lānti ādadate te vṛṣalāḥ dharmasaṅgrahaparāḥ dharmadrohiṇa iti vā||

Verse 30

शिष्टान्धर्मानुपजीवन्ति वृद्धाः।।

śiṣṭāndharmānupajīvanti vṛddhāḥ||

Verse 31

प्राचीं दिशं श्रिता देवा जातवेदःपुरोगमाः। दक्षिणा पितृभिर्गुप्ता यमेन शुभकर्मणा।। बहिर्गेहं रात्रिचर्या प्रच्छन्नं चौर्यपारदार्यादि।।

prācīṃ diśaṃ śritā devā jātavedaḥpurogamāḥ| dakṣiṇā pitṛbhirguptā yamena śubhakarmaṇā|| bahirgehaṃ rātricaryā pracchannaṃ cauryapāradāryādi||

Verse 32

प्रतीचीं वरुणः पाति पालयन्नसुरान्बहून्। उदीचीं भगवान्सोम ब्रह्मा च ब्राह्मणैः सह।। प्राचीमित्यत्र जातवेद इत्यनेनाम्नेयीसहिता प्राची देवानामाश्रया दक्षिणा पितॄणां तत्रैव श्राद्धादिधर्मो दृश्यते।।

pratīcīṃ varuṇaḥ pāti pālayannasurānbahūn| udīcīṃ bhagavānsoma brahmā ca brāhmaṇaiḥ saha|| prācīmityatra jātaveda ityanenāmneyīsahitā prācī devānāmāśrayā dakṣiṇā pitṝṇāṃ tatraiva śrāddhādidharmo dṛśyate||

Verse 33

रक्षःपिशाचान्हिमवान्गुह्यकान्गन्धमादनः। ध्रुवं सर्वाणि भूतानि विष्णुः पाति सुरोत्तमः।। एवं प्रतीचीं वरुणः उदीचीं सोम इति कुबेरेशानयोर्ग्रहणम्। परिशेषान्नैर्ऋत्यां वायव्यां च बाह्लीकाश्रयायां नैर्ऋतास्त्वादृशा वातूलाश्च सन्तीत्यर्थः।।

rakṣaḥpiśācānhimavānguhyakāngandhamādanaḥ| dhruvaṃ sarvāṇi bhūtāni viṣṇuḥ pāti surottamaḥ|| evaṃ pratīcīṃ varuṇaḥ udīcīṃ soma iti kubereśānayorgrahaṇam| pariśeṣānnairṛtyāṃ vāyavyāṃ ca bāhlīkāśrayāyāṃ nairṛtāstvādṛśā vātūlāśca santītyarthaḥ||

Verse 34

इङ्गितज्ञाश्च मगधाः प्रेक्षितज्ञाश्च कोसलाः। अर्धोक्ताः कुरुपाञ्चालाः सर्वोक्ता दाक्षिणापथाः।। तथा रक्षःपिशाचाश्च हिमवन्तं नगोत्तमम्। गुह्यकाश्च महाराज पर्वतं गन्धमादनम् इति झ पाठः। एवमपि सबाह्लीकान्सनैर्ऋतान् देशान् विष्णुः पाति पर्जन्यवत् न देशान्तरेष्विव बाह्लीकेषु विशेषतो देवतानुग्रहो दृश्यत इत्यभिप्रायः।।

iṅgitajñāśca magadhāḥ prekṣitajñāśca kosalāḥ| ardhoktāḥ kurupāñcālāḥ sarvoktā dākṣiṇāpathāḥ|| tathā rakṣaḥpiśācāśca himavantaṃ nagottamam| guhyakāśca mahārāja parvataṃ gandhamādanam iti jha pāṭhaḥ| evamapi sabāhlīkānsanairṛtān deśān viṣṇuḥ pāti parjanyavat na deśāntareṣviva bāhlīkeṣu viśeṣato devatānugraho dṛśyata ityabhiprāyaḥ||

Verse 35

पार्वतीयाश्च विषया यथैव गिरयस्तथा। सर्वज्ञा यवना राजञ्शूराश्चैव विशेषतः। म्लेच्छाः स्वसंज्ञानियता नानुक्तमितरे जनाः।। अतएव तेषां मौढ्यं वर्णयति इङ्गितज्ञाश्चति। अर्धोक्ताः कुरुपाञ्चालाः साल्वाः कृत्स्नानुशासनाः इति झ. पाठः।।

pārvatīyāśca viṣayā yathaiva girayastathā| sarvajñā yavanā rājañśūrāścaiva viśeṣataḥ| mlecchāḥ svasaṃjñāniyatā nānuktamitare janāḥ|| ataeva teṣāṃ mauḍhyaṃ varṇayati iṅgitajñāścati| ardhoktāḥ kurupāñcālāḥ sālvāḥ kṛtsnānuśāsanāḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 36

प्रतिरब्धास्तु बाह्लीका न च केचन मद्रकाः। स त्वमेतादृशः शल्य नोत्तरं वक्तुमर्हसि।। विषमाः दुःखसाध्याः। सर्वं जानन्तोऽपि यवना म्लेच्छाश्च स्वसंज्ञायां स्वीयैः कृतो यो धर्मसंकेतस्तत्रैव नियताः। वैदिकं धर्मं न मानयन्तीत्यर्थः। इतरे त्वनुक्तं हितं नावबुध्यन्ते।।

pratirabdhāstu bāhlīkā na ca kecana madrakāḥ| sa tvametādṛśaḥ śalya nottaraṃ vaktumarhasi|| viṣamāḥ duḥkhasādhyāḥ| sarvaṃ jānanto'pi yavanā mlecchāśca svasaṃjñāyāṃ svīyaiḥ kṛto yo dharmasaṃketastatraiva niyatāḥ| vaidikaṃ dharmaṃ na mānayantītyarthaḥ| itare tvanuktaṃ hitaṃ nāvabudhyante||

Verse 37

एवं ज्ञात्वा जोषमास्स्व प्रतीपं मा स्म क्रुद्धः पापभृतां वरिष्ठ। पूर्वं हत्वा त्वां सपुत्रं बलैश्च पश्चाद्धंस्ये वासुदेवार्जुनौ च।।

evaṃ jñātvā joṣamāssva pratīpaṃ mā sma kruddhaḥ pāpabhṛtāṃ variṣṭha| pūrvaṃ hatvā tvāṃ saputraṃ balaiśca paścāddhaṃsye vāsudevārjunau ca||

Verse 38

शल्य उवाच। आतुराणां परित्यागः स्वदारसुतविक्रयः। अङ्गे प्रवर्तते कर्ण येषामधिपतिर्भवान्।। प्रतिरथा इतिपाठे हितवादिति प्रतिकूलाः। गुरुद्रोहिण इत्यर्थः। तादृशश्च त्वं हितोपदेष्टारं मां निन्दसीत्यर्थः।।

śalya uvāca| āturāṇāṃ parityāgaḥ svadārasutavikrayaḥ| aṅge pravartate karṇa yeṣāmadhipatirbhavān|| pratirathā itipāṭhe hitavāditi pratikūlāḥ| gurudrohiṇa ityarthaḥ| tādṛśaśca tvaṃ hitopadeṣṭāraṃ māṃ nindasītyarthaḥ||

Verse 39

रथातिरथसङ्ख्यायां यत्त्वां भीष्मस्तदाब्रवीत्। तान्विदित्वाऽत्मनो दोषान्निर्मन्युर्भव मा क्रुधः।।

rathātirathasaṅkhyāyāṃ yattvāṃ bhīṣmastadābravīt| tānviditvā'tmano doṣānnirmanyurbhava mā krudhaḥ||

Verse 40

सर्वत्र ब्राह्मणाः सन्ति सन्ति सर्वत्र क्षत्रियाः। वैश्याः शूद्रास्तथा कर्ण स्त्रियः साध्व्यश्च सुव्रताः।।

sarvatra brāhmaṇāḥ santi santi sarvatra kṣatriyāḥ| vaiśyāḥ śūdrāstathā karṇa striyaḥ sādhvyaśca suvratāḥ||

Verse 41

रमन्ते चोपहासेन पुरुषाः पुरुषैः सह। अन्योन्येन रताः क्षीबा देशेदेशे च मैथुनम्।।

ramante copahāsena puruṣāḥ puruṣaiḥ saha| anyonyena ratāḥ kṣībā deśedeśe ca maithunam||

Verse 42

परवाच्येषु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा। आत्मवाच्यं न जानीते जानन्नपि च मुह्यति।।

paravācyeṣu nipuṇaḥ sarvo bhavati sarvadā| ātmavācyaṃ na jānīte jānannapi ca muhyati||

Verse 43

सर्वत्र सन्ति राजनः स्वंस्वं धर्ममनुव्रताः। दुर्मनुष्यान्निगृह्णन्ति सन्ति सर्वत्र धार्मिकाः।।

sarvatra santi rājanaḥ svaṃsvaṃ dharmamanuvratāḥ| durmanuṣyānnigṛhṇanti santi sarvatra dhārmikāḥ||

Verse 44

न कर्ण देशसामान्यात्सर्वः पापं निषेवते। यादृशाः स्वस्वभावेन देशांस्तांस्तादृशान्विदुः।।

na karṇa deśasāmānyātsarvaḥ pāpaṃ niṣevate| yādṛśāḥ svasvabhāvena deśāṃstāṃstādṛśānviduḥ||

Verse 45

सञ्जय उवाच। तततो दुर्योधनो राजा कर्णशल्याववारयत्। सखिभावेन राधेयं शल्यं सौजन्यकेन च।।

sañjaya uvāca| tatato duryodhano rājā karṇaśalyāvavārayat| sakhibhāvena rādheyaṃ śalyaṃ saujanyakena ca||

Verse 46

ततो निवारितः कर्णो धार्तराष्ट्रेण मारिष। प्हहस्य तत्र राजेन्द्रं यादि शल्येत्यचोदयत्।।

tato nivāritaḥ karṇo dhārtarāṣṭreṇa māriṣa| phahasya tatra rājendraṃ yādi śalyetyacodayat||