Adhyaya 37

Verse 1

कर्णेन सोपहासं शल्यगर्हणम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततः पुनर्महाराज मद्रराजमरिन्दमः। अभ्यभाषत राधेयः सन्निवार्योत्तरं वचः।।

karṇena sopahāsaṃ śalyagarhaṇam|| 1 || sañjaya uvāca| tataḥ punarmahārāja madrarājamarindamaḥ| abhyabhāṣata rādheyaḥ sannivāryottaraṃ vacaḥ||

Verse 2

निर्भर्त्सनार्थं शल्य त्वं यत्तु जल्पितवानसि। नाहं शक्यस्त्वया वाचा विभीषयितुमाहवे।।

nirbhartsanārthaṃ śalya tvaṃ yattu jalpitavānasi| nāhaṃ śakyastvayā vācā vibhīṣayitumāhave||

Verse 3

यदि मां देवताः सर्वा योधयेयुः सवासवाः। तथापि मे भयं न स्यात्किमु पार्थात्सकेशवात्।।

yadi māṃ devatāḥ sarvā yodhayeyuḥ savāsavāḥ| tathāpi me bhayaṃ na syātkimu pārthātsakeśavāt||

Verse 4

नाहं भीषयितुं शक्यः शुद्धकर्णा महाहवे। अभिजानीहि शक्तस्त्वमन्यं भीषयितुं रणे।।

nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyaḥ śuddhakarṇā mahāhave| abhijānīhi śaktastvamanyaṃ bhīṣayituṃ raṇe||

Verse 5

नीचस्य बलमेतावत्पारुष्यं यतत्त्वमात्थ माम्। अशक्तो हि गुणान्वक्तुं वल्गसे बहु दुर्मते।।

nīcasya balametāvatpāruṣyaṃ yatattvamāttha mām| aśakto hi guṇānvaktuṃ valgase bahu durmate||

Verse 6

न हि कर्णः समुद्भूतो भयार्थमिह मद्रक। विक्रमार्थमहं जातो यशोर्थं च तथाऽऽत्मनः।।

na hi karṇaḥ samudbhūto bhayārthamiha madraka| vikramārthamahaṃ jāto yaśorthaṃ ca tathā''tmanaḥ||

Verse 7

सखिभावेन सौहार्दान्मितत्रभावेन चैव हि। कारणैस्त्रिभिरेतैस्त्वं शल्य जीवसि साम्प्रतम्।।

sakhibhāvena sauhārdānmitatrabhāvena caiva hi| kāraṇaistribhiretaistvaṃ śalya jīvasi sāmpratam||

Verse 8

राज्ञश्च धार्तराष्ट्रस्य कार्यं सुमहदुद्यतम्। मयि तच्चाहितं शल्य तेन जीवसि मे क्षणम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः।। 37 ।।

rājñaśca dhārtarāṣṭrasya kāryaṃ sumahadudyatam| mayi taccāhitaṃ śalya tena jīvasi me kṣaṇam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi saptatriṃśo'dhyāyaḥ|| 37 ||

Verse 9

कृतश्च समयः पूर्वं क्षन्तव्यं विप्रियं तव। समयः परिपाल्यो मे तेन जीवसि साम्प्रतम्।।

kṛtaśca samayaḥ pūrvaṃ kṣantavyaṃ vipriyaṃ tava| samayaḥ paripālyo me tena jīvasi sāmpratam||

Verse 10

ऋते शल्यसहस्रेण विजयेयमहं परान्। मित्रद्रोहस्तु पापीयानिति जीवसि साम्प्रतम्।।

ṛte śalyasahasreṇa vijayeyamahaṃ parān| mitradrohastu pāpīyāniti jīvasi sāmpratam||

Verse 11

शल्य उवाच। आर्तप्रलापांस्त्वं कर्ण यान्ब्रवीषि परान्प्रति। न ते कर्णसहस्रेण शक्या जेतुं परे युधि।।

śalya uvāca| ārtapralāpāṃstvaṃ karṇa yānbravīṣi parānprati| na te karṇasahasreṇa śakyā jetuṃ pare yudhi||

Verse 12

सञ्जय उवाच। तथा ब्रुवन्तं परुषं कर्णो मद्राधिपं तदा। परुषं द्विगुणं भूयः प्रोवाचाप्रियदर्शनम्।।

sañjaya uvāca| tathā bruvantaṃ paruṣaṃ karṇo madrādhipaṃ tadā| paruṣaṃ dviguṇaṃ bhūyaḥ provācāpriyadarśanam||

Verse 13

इदं त्वमेकाग्रमनाः शृणु मद्रजनाधिप। सन्निधौ धृतराष्ट्रस्य प्रोच्यमानं मया श्रुतम्।।

idaṃ tvamekāgramanāḥ śṛṇu madrajanādhipa| sannidhau dhṛtarāṣṭrasya procyamānaṃ mayā śrutam||

Verse 14

देशांश्च विविधांश्चित्रान्पूर्ववृत्तांश्च पार्थिवान्। ब्राह्मणाः कथयन्ति स्म धृतराष्ट्रनिवेशने।।

deśāṃśca vividhāṃścitrānpūrvavṛttāṃśca pārthivān| brāhmaṇāḥ kathayanti sma dhṛtarāṣṭraniveśane||

Verse 15

तत्र वृद्धः पुरावृत्ताः कथाः कश्चिद्द्विजोत्तमः। बाह्लीकदेशं मद्रांश्च कुत्सयन्वाक्यमब्रवीत्।।

tatra vṛddhaḥ purāvṛttāḥ kathāḥ kaściddvijottamaḥ| bāhlīkadeśaṃ madrāṃśca kutsayanvākyamabravīt||

Verse 16

बहिष्कृता हिमवतता गङ्गया च तिरस्कृताः। सरस्वत्या यमुनया कुरुक्षेत्रेण चापि ये।।

bahiṣkṛtā himavatatā gaṅgayā ca tiraskṛtāḥ| sarasvatyā yamunayā kurukṣetreṇa cāpi ye||

Verse 17

पञ्चानां सिन्धुषष्ठानां नदीनां येऽन्तराश्रिताः। तान्धर्मबाह्यानशुचीन्बाह्लीकानपि वर्जयेत्।। एतदेव त्रयं व्याचष्टे राज्ञश्चेत्यादिना।।

pañcānāṃ sindhuṣaṣṭhānāṃ nadīnāṃ ye'ntarāśritāḥ| tāndharmabāhyānaśucīnbāhlīkānapi varjayet|| etadeva trayaṃ vyācaṣṭe rājñaścetyādinā||

Verse 18

गोवर्धनो नाम वटः सुभाण्डं नाम पत्तनम्। एतद्राजन्कलिद्वारमाकुमारात्स्मराम्यहम्।। पञ्चानां वक्ष्यमाणानाम्। सिन्धुः षष्ठी यासाम्। अन्तरमवकाशमाश्रिताः।।

govardhano nāma vaṭaḥ subhāṇḍaṃ nāma pattanam| etadrājankalidvāramākumārātsmarāmyaham|| pañcānāṃ vakṣyamāṇānām| sindhuḥ ṣaṣṭhī yāsām| antaramavakāśamāśritāḥ||

Verse 19

कार्येणात्यर्थगूढेन बाह्लीकेषूषितं मया। तत एषां समाचारः संवासाद्विदितो मया।।

kāryeṇātyarthagūḍhena bāhlīkeṣūṣitaṃ mayā| tata eṣāṃ samācāraḥ saṃvāsādvidito mayā||

Verse 20

शाकलं नाम नगरमापगानामनिम्नगा। चण्डाला नाम बाह्लीकास्तेषां वृत्तं सुनिन्दितम्।। गोवर्धनः गवां छेदनस्थानम्।।

śākalaṃ nāma nagaramāpagānāmanimnagā| caṇḍālā nāma bāhlīkāsteṣāṃ vṛttaṃ suninditam|| govardhanaḥ gavāṃ chedanasthānam||

Verse 21

पानं गुडासवं पीत्वा गोमांसं लशुनैः सह। अपूपसक्तुमद्यानामाशिताः शीलवर्जिताः।।

pānaṃ guḍāsavaṃ pītvā gomāṃsaṃ laśunaiḥ saha| apūpasaktumadyānāmāśitāḥ śīlavarjitāḥ||

Verse 22

गायन्त्यथ च नृत्यन्ति स्त्रियो मत्ता विवाससः। नगरापणवेशेषु बहिर्माल्यानुलेपनाः।।

gāyantyatha ca nṛtyanti striyo mattā vivāsasaḥ| nagarāpaṇaveśeṣu bahirmālyānulepanāḥ||

Verse 23

मत्ताः प्रगीतविरुतैः खरोष्ट्रनिनदोपमैः। अनावृता मैथुने ताः कामचाराश्च सर्वशः।। वृत्तं चरित्रम्।।

mattāḥ pragītavirutaiḥ kharoṣṭraninadopamaiḥ| anāvṛtā maithune tāḥ kāmacārāśca sarvaśaḥ|| vṛttaṃ caritram||

Verse 24

आहुरन्योन्यसूक्तानि प्रब्रुवाणा मदोत्कxxxः। हेहतेहेहतेत्येवं स्वामिभर्तृहतेति च।। अनावृताः स्वपरपुरुषविवेकहीनाः।।

āhuranyonyasūktāni prabruvāṇā madotkaxxxḥ| hehatehehatetyevaṃ svāmibhartṛhateti ca|| anāvṛtāḥ svaparapuruṣavivekahīnāḥ||

Verse 25

आक्रोशन्त्यः प्रनृत्यन्ति व्रात्याः पर्वस्वसंयताः। तासां किलावलिप्तानां निवसन्कुरुजाङ्गले।। सूक्तानि विनोदवचनानि। हेहते भोलिङ्गताडिते xxxक्रोशे द्वित्वम्। संधिश्छान्दसः। स्वामिहते भर्तृहते इति च तद्वत्।।

ākrośantyaḥ pranṛtyanti vrātyāḥ parvasvasaṃyatāḥ| tāsāṃ kilāvaliptānāṃ nivasankurujāṅgale|| sūktāni vinodavacanāni| hehate bholiṅgatāḍite xxxkrośe dvitvam| saṃdhiśchāndasaḥ| svāmihate bhartṛhate iti ca tadvat||

Verse 26

कश्चिद्बाह्लीकदुष्टानां नातिहृष्टमना जगौ। सा नूनं बृहती गौरी सूक्ष्मकम्बलवासिनी।।

kaścidbāhlīkaduṣṭānāṃ nātihṛṣṭamanā jagau| sā nūnaṃ bṛhatī gaurī sūkṣmakambalavāsinī||

Verse 27

मामनुस्मरती शेते बाह्लीकं कुरुवासिनम्। शतद्रुं नु कदा तीर्त्वा तां च रम्यामिरावतीम्। गत्वा स्वदेशं द्रक्ष्यामि स्थूलजङ्घाः शुभाः स्त्रियः।।

māmanusmaratī śete bāhlīkaṃ kuruvāsinam| śatadruṃ nu kadā tīrtvā tāṃ ca ramyāmirāvatīm| gatvā svadeśaṃ drakṣyāmi sthūlajaṅghāḥ śubhāḥ striyaḥ||

Verse 28

मनःशिलोज्ज्वलापाङ्ग्यो गौर्यस्ताः काकुकूजिताः। कम्बलाजिनसंवीता रुदन्त्यः प्रियदर्शनाः।।

manaḥśilojjvalāpāṅgyo gauryastāḥ kākukūjitāḥ| kambalājinasaṃvītā rudantyaḥ priyadarśanāḥ||

Verse 29

मृदङ्गानकशङ्खानां मर्दलानां च निःस्वनैः। खरोष्ट्राश्वतरैश्चैव मत्ता यास्यामहे सुखम्।। पर्वसु उत्सवदिनेषु आक्रोशन्त्यः गालयन्त्यः। तासां पतिरिति शेषः।।

mṛdaṅgānakaśaṅkhānāṃ mardalānāṃ ca niḥsvanaiḥ| kharoṣṭrāśvataraiścaiva mattā yāsyāmahe sukham|| parvasu utsavadineṣu ākrośantyaḥ gālayantyaḥ| tāsāṃ patiriti śeṣaḥ||

Verse 30

शमीपीलुकरीराणां वनेषु सुखवर्त्मसु। अपूपान्सक्तुपिण्डांश्च प्राश्नन्तो मथितान्वितान्।। खरादियानैः।।

śamīpīlukarīrāṇāṃ vaneṣu sukhavartmasu| apūpānsaktupiṇḍāṃśca prāśnanto mathitānvitān|| kharādiyānaiḥ||

Verse 31

पथिषु प्रबलो भूत्वा तथा सम्पततोऽध्वगान्। चेलापहारं कुर्वाणास्ताडयिष्याम भूयसः।। मथितं तक्रम्।।

pathiṣu prabalo bhūtvā tathā sampatato'dhvagān| celāpahāraṃ kurvāṇāstāḍayiṣyāma bhūyasaḥ|| mathitaṃ takram||

Verse 32

एवंशीलेषु व्रात्येषु बाह्लीकेषु दुरात्मसु। कश्चेतयानो निवसेन्मुहूर्तमपि मानवः।।

evaṃśīleṣu vrātyeṣu bāhlīkeṣu durātmasu| kaścetayāno nivasenmuhūrtamapi mānavaḥ||

Verse 33

कर्ण उवाच। ईदृशा ब्राह्मणेनोक्ता बाह्लीका मोघचारिणः। येषां षड्भागहर्ता त्वमुभयोः पुण्यपापयोः।।

karṇa uvāca| īdṛśā brāhmaṇenoktā bāhlīkā moghacāriṇaḥ| yeṣāṃ ṣaḍbhāgahartā tvamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ||

Verse 34

इत्युक्त्वा ब्राह्मणः साधुरुत्तरं पुनरुक्तवान्। बाह्लीकेष्वविनीतेषु प्रोच्यमानं निबोध तत्।।

ityuktvā brāhmaṇaḥ sādhuruttaraṃ punaruktavān| bāhlīkeṣvavinīteṣu procyamānaṃ nibodha tat||

Verse 35

ततत्र स्म राक्षसी गाति कृष्णचतुर्दशीम्। नगरे शाकले स्फीते आहत्य निशि दुन्दुभिम्।।

tatatra sma rākṣasī gāti kṛṣṇacaturdaśīm| nagare śākale sphīte āhatya niśi dundubhim||

Verse 36

कथं वस्तादृशो गाथाः पुनर्गास्यामि शाकले। गव्यस्य तृप्ता मांसस्य पीत्वा गौडं सुरासवम्।।

kathaṃ vastādṛśo gāthāḥ punargāsyāmi śākale| gavyasya tṛptā māṃsasya pītvā gauḍaṃ surāsavam||

Verse 37

गौरीभिः सह नारीभिर्बृहतीभिः स्वलङ्कृता। पलाण्डुगण्डूषयुताः खादन्तश्चेशिकान्बहून्।। वाराहं विड्‌वाहजम।।

gaurībhiḥ saha nārībhirbṛhatībhiḥ svalaṅkṛtā| palāṇḍugaṇḍūṣayutāḥ khādantaśceśikānbahūn|| vārāhaṃ viḍ‌vāhajama||

Verse 38

वाराहं कौक्कुटं मांसं गव्यं गार्दभमौष्ट्रकम्। धानाश्च ये न खादन्ति तेषां जन्म निरर्थकम्।। भूयसः बहून्।।

vārāhaṃ kaukkuṭaṃ māṃsaṃ gavyaṃ gārdabhamauṣṭrakam| dhānāśca ye na khādanti teṣāṃ janma nirarthakam|| bhūyasaḥ bahūn||

Verse 39

एवं गायन्ति ये मत्ताः शीधुना पीलुकावने। सबालवृद्धाः क्रन्दन्ति तेषां धर्मः कथं भवेत्।।

evaṃ gāyanti ye mattāḥ śīdhunā pīlukāvane| sabālavṛddhāḥ krandanti teṣāṃ dharmaḥ kathaṃ bhavet||

Verse 40

यत्र लोकेश्वरः कृष्णो देवदेवो जनार्दनः। विस्मृतः पुरुषैरुग्रैस्तेषां धर्मः कथं भवेत्।।

yatra lokeśvaraḥ kṛṣṇo devadevo janārdanaḥ| vismṛtaḥ puruṣairugraisteṣāṃ dharmaḥ kathaṃ bhavet||

Verse 41

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते। यदन्योप्युक्तवानस्मान्ब्राह्मणः कुरुसंसदि।।

iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te| yadanyopyuktavānasmānbrāhmaṇaḥ kurusaṃsadi||

Verse 42

पञ्चनद्यो वहन्त्येता यत्र पीलुवनान्युत। शतद्रुश्च विपाशा च तृतीयैरावती तथा।।

pañcanadyo vahantyetā yatra pīluvanānyuta| śatadruśca vipāśā ca tṛtīyairāvatī tathā||

Verse 43

चन्द्रभागा वितस्ता च सिन्धुषष्ठा महानदी। आरट्टा नाम बह्लीका एतेष्वार्यो हि नो वसेत्।।

candrabhāgā vitastā ca sindhuṣaṣṭhā mahānadī| āraṭṭā nāma bahlīkā eteṣvāryo hi no vaset||

Verse 44

व्रात्यानां दासमीयानां विदेहानामयज्वनाम्। न देवाः प्रतिगृह्णन्ति पितरो ब्राह्मणास्तथा।।

vrātyānāṃ dāsamīyānāṃ videhānāmayajvanām| na devāḥ pratigṛhṇanti pitaro brāhmaṇāstathā||

Verse 45

तेषां प्रनष्टधर्माणां बाह्लीकानामिति श्रुतिः। ब्राह्मणेन यथा प्रोक्तं विदुषा साधुसंसदि।।

teṣāṃ pranaṣṭadharmāṇāṃ bāhlīkānāmiti śrutiḥ| brāhmaṇena yathā proktaṃ viduṣā sādhusaṃsadi||

Verse 46

काष्ठकुण्डेषु बाह्लीका मृण्मयेषु च भुञ्जते। सक्तुमद्यावलिप्तेषु श्वावलीढेषु निर्घृणाः।।

kāṣṭhakuṇḍeṣu bāhlīkā mṛṇmayeṣu ca bhuñjate| saktumadyāvalipteṣu śvāvalīḍheṣu nirghṛṇāḥ||

Verse 47

आविकं चौष्ट्रिकं चैव क्षीरं गार्दभमेव च। तद्विकारांश्च बाह्लीकाः खादन्ति च पिबन्ति च।।

āvikaṃ cauṣṭrikaṃ caiva kṣīraṃ gārdabhameva ca| tadvikārāṃśca bāhlīkāḥ khādanti ca pibanti ca||

Verse 48

पात्रसङ्करिणो जाल्माः सर्वान्नक्षीरभोजनाः। आरट्टा नाम बाह्लीका वर्जनीया विपश्चिता।।

pātrasaṅkariṇo jālmāḥ sarvānnakṣīrabhojanāḥ| āraṭṭā nāma bāhlīkā varjanīyā vipaścitā||

Verse 49

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते। यदन्योऽप्युक्तवान्मह्यं ब्राह्मणः कुरुसंसदि।।

iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te| yadanyo'pyuktavānmahyaṃ brāhmaṇaḥ kurusaṃsadi||

Verse 50

युगन्धरे पयः पीत्वा प्रोष्य चाप्यच्युतस्थले। तद्वद्भूतिलये स्नात्वा कथं स्वर्गं गमिष्यति।।

yugandhare payaḥ pītvā proṣya cāpyacyutasthale| tadvadbhūtilaye snātvā kathaṃ svargaṃ gamiṣyati||

Verse 51

पञ्चनद्यो वहन्त्येता यत्र निःसृत्य पर्वतात्। आरट्टा नाम बाह्लीका न तेष्वार्यो द्व्यहं वसेत्।।

pañcanadyo vahantyetā yatra niḥsṛtya parvatāt| āraṭṭā nāma bāhlīkā na teṣvāryo dvyahaṃ vaset||

Verse 52

बाह्लीका नाम हीकश्च विपाशायां पिशाचकौ। तयोरपत्यं बाह्लीका नैषा सृष्टिः प्रजापतेः।।

bāhlīkā nāma hīkaśca vipāśāyāṃ piśācakau| tayorapatyaṃ bāhlīkā naiṣā sṛṣṭiḥ prajāpateḥ||

Verse 53

ते कथं विविधान्धर्माञ्ज्ञास्यन्ते हीनयोनयः।।

te kathaṃ vividhāndharmāñjñāsyante hīnayonayaḥ||

Verse 54

कारस्करान्माहिषकान्करम्भान्कटकालिकान्। कर्करान्वीरकान्वीरा उन्मत्तांश्च विवर्जयेत्।।

kāraskarānmāhiṣakānkarambhānkaṭakālikān| karkarānvīrakānvīrā unmattāṃśca vivarjayet||

Verse 55

इति तीर्थानुसञ्चारी राक्षसी काचिदब्रवीत्। एकरात्रमुषित्वेह महोलूखलमेखला।।

iti tīrthānusañcārī rākṣasī kācidabravīt| ekarātramuṣitveha maholūkhalamekhalā||

Verse 56

आरट्टा नाम ते देशा बाह्लीकं नाम तद्वनम्। वसातिसिन्धुसौवीरा इति प्रायोऽतिकुत्सिताः।।

āraṭṭā nāma te deśā bāhlīkaṃ nāma tadvanam| vasātisindhusauvīrā iti prāyo'tikutsitāḥ||