Adhyaya 31

Verse 1

सञ्जय उवाच दृष्ट्वा कर्ण महावीर्य युयुत्सुं समास्थितम् । चुक्रुशुः कुरवः सर्वे हृष्टरुपाः समन्ततः ॥

sañjaya uvāca dṛṣṭvā karṇa mahāvīrya yuyutsuṃ samāsthitam | cukruśuḥ kuravaḥ sarve hṛṣṭarupāḥ samantataḥ ||

Verse 2

ततो दुन्दुभिनिर्घोषैर्भेरीणां निनदेन च । कोणशब्दैश्च विविधैर्गर्जितैश्च तरस्विनाम् । निर्ययुस्तावकाः सर्वे मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

tato dundubhinirghoṣairbherīṇāṃ ninadena ca | koṇaśabdaiśca vividhairgarjitaiśca tarasvinām | niryayustāvakāḥ sarve mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam ||

Verse 3

प्रयाते तु ततः कर्णे रथेषु मुदितेषु च । चचाल च मही सर्वा ररास च सुविस्वरम् ॥

prayāte tu tataḥ karṇe ratheṣu muditeṣu ca | cacāla ca mahī sarvā rarāsa ca suvisvaram ||

Verse 4

निः सरतो व्यदृश्यन्त सूर्यात्सप्ता महाग्रहाः ॥

niḥ sarato vyadṛśyanta sūryātsaptā mahāgrahāḥ ||

Verse 5

उल्कापाताश्च संजज्ञुर्दिग्दाहाश्चैव दारुणाः । तथाऽश्न्यश्च संपेतुर्ववुर्वाताश्च भैरवाः ॥

ulkāpātāśca saṃjajñurdigdāhāścaiva dāruṇāḥ | tathā'śnyaśca saṃpeturvavurvātāśca bhairavāḥ ||

Verse 6

मृगपक्षिगणाश्चैव पृतनां बहुशस्तव । अपसव्यं तदा चक्रुर्वेद्यन्तो महाभयम् ॥

mṛgapakṣigaṇāścaiva pṛtanāṃ bahuśastava | apasavyaṃ tadā cakrurvedyanto mahābhayam ||

Verse 7

प्रस्थितस्य च कर्णस्य निपेतुस्तुरगा भुवि । अस्थिवर्ष च पतितमन्तरिक्षाद्भयानकम् ॥

prasthitasya ca karṇasya nipetusturagā bhuvi | asthivarṣa ca patitamantarikṣādbhayānakam ||

Verse 8

जज्वलुश्चैव शस्त्राणि ध्वजाश्चैव चकम्पिरे । अश्रूणि च् व्यमुञ्चन्त वाहनानि विशांपते ॥

jajvaluścaiva śastrāṇi dhvajāścaiva cakampire | aśrūṇi c vyamuñcanta vāhanāni viśāṃpate ||

Verse 9

एते चान्ये च बहव उत्पातास्तत्र मारिप । समुत्मेतुर्विनाशाय कौरवाणां सुदारुणाः ॥

ete cānye ca bahava utpātāstatra māripa | samutmeturvināśāya kauravāṇāṃ sudāruṇāḥ ||

Verse 10

न च तान्गणयमासुः सर्वे दैवेन मोहिताः । प्रस्थितं सूतपुत्रं च जयेत्यूचर्नराधिपाः॥

na ca tāngaṇayamāsuḥ sarve daivena mohitāḥ | prasthitaṃ sūtaputraṃ ca jayetyūcarnarādhipāḥ||

Verse 11

शल्येन सहितं दृष्ट्वा कर्णमाहवशोभिनम् । निर्जितान्पाण्डवांश्चैव मेनिरे तत्र कौरवाः ॥

śalyena sahitaṃ dṛṣṭvā karṇamāhavaśobhinam | nirjitānpāṇḍavāṃścaiva menire tatra kauravāḥ ||

Verse 12

ततो रथस्थः परवीरहन्ता भीष्मद्रोणावतिवीर्यौ समीक्ष्य । समुज्ज्वलन्भास्करपावकाभो वैकर्तनोऽसौ रथकुञ्जरो वृषा ॥

tato rathasthaḥ paravīrahantā bhīṣmadroṇāvativīryau samīkṣya | samujjvalanbhāskarapāvakābho vaikartano'sau rathakuñjaro vṛṣā ||

Verse 13

स शल्यमाभाष्य जगाद् वाक्यं पार्थस्य दृष्ट्वाऽप्रतिमं च कर्म । मानेन दर्णेण विदह्यमानः क्रोधेन दीप्यन्निव निः श्वसंश्च ॥

sa śalyamābhāṣya jagād vākyaṃ pārthasya dṛṣṭvā'pratimaṃ ca karma | mānena darṇeṇa vidahyamānaḥ krodhena dīpyanniva niḥ śvasaṃśca ||

Verse 14

नाहं महेन्द्रादपि वज्रपाणेः क्रुध्दाद्विभेम्यात्तधनू रथस्यः । दृष्ट्वाऽपि भीष्मप्रमुखाञ्शयानान्नत्वेव मां सा स्थिरता जहाति ॥

nāhaṃ mahendrādapi vajrapāṇeḥ krudhdādvibhemyāttadhanū rathasyaḥ | dṛṣṭvā'pi bhīṣmapramukhāñśayānānnatveva māṃ sā sthiratā jahāti ||

Verse 15

महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दितौ रथाश्चनागप्रवरप्रमाथिनौ । अवध्यकल्पौ निहतौ यदा परैस्तथापि मे नास्ति रणेऽद्य साध्वसम्॥

mahendraviṣṇupratimāvaninditau rathāścanāgapravarapramāthinau | avadhyakalpau nihatau yadā paraistathāpi me nāsti raṇe'dya sādhvasam||

Verse 16

समीक्ष्य सङ्ख्येऽतिबलान्नराधिपान् ससूतमातङ्गरथान्परैर्हतान् । कथं न सर्वानहितान्रणेऽवधीन्महास्त्रविद्वाह्मणपुङ्गवो गुरुः ॥

samīkṣya saṅkhye'tibalānnarādhipān sasūtamātaṅgarathānparairhatān | kathaṃ na sarvānahitānraṇe'vadhīnmahāstravidvāhmaṇapuṅgavo guruḥ ||

Verse 17

स संस्मरन्द्रोणमहं महाहवे ब्रवीमि सत्यं कुरवो निबोधत । नवो मदन्यः प्रसहेद्रणेऽर्जुनं समागतं मृत्युमिवोग्ररुपिणम् ॥

sa saṃsmarandroṇamahaṃ mahāhave bravīmi satyaṃ kuravo nibodhata | navo madanyaḥ prasahedraṇe'rjunaṃ samāgataṃ mṛtyumivograrupiṇam ||

Verse 18

शिक्षा प्रसादश्च बलं धृतिश्च द्रोणे महास्त्राणि च संनतिश्च । स चेदगान्मृत्युवशं महात्मा सर्वानन्यानातुरानद्य मन्ये ॥

śikṣā prasādaśca balaṃ dhṛtiśca droṇe mahāstrāṇi ca saṃnatiśca | sa cedagānmṛtyuvaśaṃ mahātmā sarvānanyānāturānadya manye ||

Verse 19

नेह ध्रुवं किंचिदपि प्रचिन्तयन् वदामि लोके कर्मणो नित्ययोगात् । सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्वीताद्य गुरौ निपातिते ॥

neha dhruvaṃ kiṃcidapi pracintayan vadāmi loke karmaṇo nityayogāt | sūryodaye ko hi vimuktasaṃśayo bhāvaṃ kurvītādya gurau nipātite ||

Verse 20

न नूनमस्त्राणि बलं पराक्रमः क्रियाः सुनीतं परमायुधानि वा । अलं मनुष्यस्य सुखाय वर्तितुं तथाहि युध्दे निहतः परैर्गुरुः ॥

na nūnamastrāṇi balaṃ parākramaḥ kriyāḥ sunītaṃ paramāyudhāni vā | alaṃ manuṣyasya sukhāya vartituṃ tathāhi yudhde nihataḥ parairguruḥ ||

Verse 21

हुताशनादित्यसमानतेजसं पराक्रमे विष्णुपुरंदरोपमम् ॥ नये बृहस्पत्युशनः समं सदा न चैनमस्त्रं तदुपास्त दुःसहम् ॥

hutāśanādityasamānatejasaṃ parākrame viṣṇupuraṃdaropamam || naye bṛhaspatyuśanaḥ samaṃ sadā na cainamastraṃ tadupāsta duḥsaham ||

Verse 22

संप्रक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्रे । कृत्यं मया नाद्य जानामि शल्य प्रयाहि तस्माद्विषतामनीकम् ॥

saṃprakruṣṭe ruditastrīkumāre parābhūte pauruṣe dhārtarāṣṭre | kṛtyaṃ mayā nādya jānāmi śalya prayāhi tasmādviṣatāmanīkam ||

Verse 23

स यत्र राजा पाण्डवः सत्यसन्धो व्यवस्थितो भीमसेनार्जुनौ च । स वासुदेवः सात्यकिः सृञ्जयाश्च यमौ च कस्तान्विषहेन्मदन्यः ॥

sa yatra rājā pāṇḍavaḥ satyasandho vyavasthito bhīmasenārjunau ca | sa vāsudevaḥ sātyakiḥ sṛñjayāśca yamau ca kastānviṣahenmadanyaḥ ||

Verse 24

तस्मात्क्षिप्रं मद्रपते प्रयाहि रणे पाञ्चालान्पाण्डवान्सृञ्जयांश्च । तान्वा हिनिष्यामि समेत्य सङ्ख्ये यास्यामि वा द्रोणमुखो यमाय ॥

tasmātkṣipraṃ madrapate prayāhi raṇe pāñcālānpāṇḍavānsṛñjayāṃśca | tānvā hiniṣyāmi sametya saṅkhye yāsyāmi vā droṇamukho yamāya ||

Verse 25

नत्वेवाहं न गमिष्यामि मध्ये तेषां शूराणामिति शल्याद्य विध्दि । मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि द्रोणम् ॥

natvevāhaṃ na gamiṣyāmi madhye teṣāṃ śūrāṇāmiti śalyādya vidhdi | mitradroho marṣaṇīyo na me'yaṃ tyaktvā prāṇānanuyāsyāmi droṇam ||

Verse 26

प्राज्ञस्य मूढस्य च जीवितान्ते नास्ति प्रमोक्षोऽन्तकसन्निभस्य । अतो विद्वन्नभियोत्स्यामि पार्थ दिष्टं न शक्यं व्यतिवर्तितुं वै ॥

prājñasya mūḍhasya ca jīvitānte nāsti pramokṣo'ntakasannibhasya | ato vidvannabhiyotsyāmi pārtha diṣṭaṃ na śakyaṃ vyativartituṃ vai ||

Verse 27

कल्याणवृत्तः सततं हि राजा वैचित्रवीर्यस्य सुतो ममासीत् । तस्यार्थसिध्द्यर्थमहं त्यजामि प्रियान्भोगान्दुस्त्यजं जीवितं च ॥

kalyāṇavṛttaḥ satataṃ hi rājā vaicitravīryasya suto mamāsīt | tasyārthasidhdyarthamahaṃ tyajāmi priyānbhogāndustyajaṃ jīvitaṃ ca ||

Verse 28

वैयाघ्रचर्माणमकूजनाक्षं हैमं त्रिकोशं रजतत्रिवेणुम् । रथप्रवर्ह तुरगप्रवर्है र्युक्तं प्रादान्मह्यमिमं हि रामः ॥

vaiyāghracarmāṇamakūjanākṣaṃ haimaṃ trikośaṃ rajatatriveṇum | rathapravarha turagapravarhai ryuktaṃ prādānmahyamimaṃ hi rāmaḥ ||

Verse 29

धनूंषि चित्राणि निरिक्ष्य शल्य ध्वजान्गदाः सायकांश्चोग्ररुपान् । असिं च दीप्तं परमायुधं च शङ्खं च शुभ्रं स्वनवन्तमुग्रम् ॥

dhanūṃṣi citrāṇi nirikṣya śalya dhvajāngadāḥ sāyakāṃścograrupān | asiṃ ca dīptaṃ paramāyudhaṃ ca śaṅkhaṃ ca śubhraṃ svanavantamugram ||

Verse 30

पताकिनंवज्रनिपातनिः स्वनं सिताश्वयुक्तं शुभतूणशोभितम् । इमं समास्थाय रथर्षभं रणे दृढं हनिष्याम्यहमर्जुनं बलात् ॥

patākinaṃvajranipātaniḥ svanaṃ sitāśvayuktaṃ śubhatūṇaśobhitam | imaṃ samāsthāya ratharṣabhaṃ raṇe dṛḍhaṃ haniṣyāmyahamarjunaṃ balāt ||

Verse 31

तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षेत्सदाऽप्रमत्तः समरे पाण्डुपुत्रम् । तं वा हनिष्यामि रणे समेत्य यास्यामि वा द्रोणमुखो यमाय ॥

taṃ cenmṛtyuḥ sarvaharo'bhirakṣetsadā'pramattaḥ samare pāṇḍuputram | taṃ vā haniṣyāmi raṇe sametya yāsyāmi vā droṇamukho yamāya ||

Verse 32

यमवारुणकुबेरवासवा वा यदि युगपत्सगणा महाहवे । जुगुपुरिह समेत्य फल्गुनं किमु बहुना सह तैर्जयामि तम् ॥

yamavāruṇakuberavāsavā vā yadi yugapatsagaṇā mahāhave | jugupuriha sametya phalgunaṃ kimu bahunā saha tairjayāmi tam ||

Verse 33

सञ्जय उवाच । इति रणरभसस्य कत्थत स्तदुपनिशम्य वश्वः स मद्रराट । अवहसदवमन्य वीर्यवान् प्रतिषिषिधे च जगाद् चोत्तरम् ॥

sañjaya uvāca | iti raṇarabhasasya katthata stadupaniśamya vaśvaḥ sa madrarāṭa | avahasadavamanya vīryavān pratiṣiṣidhe ca jagād cottaram ||

Verse 34

शल्य उवाच । विरम् विरम् कर्ण कत्थना दतिरभसोऽप्यतिवाचमुक्तवान् । क्कच हि नरवरो धनंजयः क्क पुनरिह त्वमहो नराधमः ॥

śalya uvāca | viram viram karṇa katthanā datirabhaso'pyativācamuktavān | kkaca hi naravaro dhanaṃjayaḥ kka punariha tvamaho narādhamaḥ ||

Verse 35

यदुसदनमुपेन्द्रपालितं त्रिदिवमिवामरराजरक्षितम् । प्रसभमतिविलोड्य को हरेपुरुषवरावरजामृतेऽर्जुनात् ॥

yadusadanamupendrapālitaṃ tridivamivāmararājarakṣitam | prasabhamativiloḍya ko harepuruṣavarāvarajāmṛte'rjunāt ||

Verse 36

त्रिभुवनसृजमीश्वरेश्वरं क इह पुमान्भवमाह्वयेद्युधि । मृगवधकलहे ऋतेऽर्जुनात् सुरपतिवीर्यसमप्रभावतः ॥

tribhuvanasṛjamīśvareśvaraṃ ka iha pumānbhavamāhvayedyudhi | mṛgavadhakalahe ṛte'rjunāt surapativīryasamaprabhāvataḥ ||

Verse 37

असुरसुरमहोरगान्नरान् गरुडपिशाचसयक्षराक्षसान् । इषुभिरजयदग्निगौरवात् खभिलपितं च हविर्ददौ जयः ॥

asurasuramahoragānnarān garuḍapiśācasayakṣarākṣasān | iṣubhirajayadagnigauravāt khabhilapitaṃ ca havirdadau jayaḥ ||

Verse 38

स्मरसि ननु यदा परैर्हृतः सहधृतराष्ट्रसुतो विमोक्षितः । अधिरथज नरोत्तमैर्युतान् कुरुषु बहून्विनिहत्य तानरीन् ॥

smarasi nanu yadā parairhṛtaḥ sahadhṛtarāṣṭrasuto vimokṣitaḥ | adhirathaja narottamairyutān kuruṣu bahūnvinihatya tānarīn ||

Verse 39

प्रथममपि पलायिते त्वयि प्रियकलहा धृतराष्ट्रसूनवः । स्मरसि ननु यदा प्रमोचिताः खचरगणानवजित्य पाण्डवैः ॥

prathamamapi palāyite tvayi priyakalahā dhṛtarāṣṭrasūnavaḥ | smarasi nanu yadā pramocitāḥ khacaragaṇānavajitya pāṇḍavaiḥ ||

Verse 40

समुदितबलवाहनाः पुनः पुरुषवरेण जिताः स्थ गोग्रहे । सगुरुगुरुसुताः सभीष्मकाः किमु न जितः स तदा त्वयाऽर्जुनः ॥

samuditabalavāhanāḥ punaḥ puruṣavareṇa jitāḥ stha gograhe | sagurugurusutāḥ sabhīṣmakāḥ kimu na jitaḥ sa tadā tvayā'rjunaḥ ||

Verse 41

इदमपरमुपस्थितं पुनस्तव निधनाय सुयुध्दमद्य वै । यदि न रिपुभयात्पलायसे समरगतोऽद्य हतोऽसि सूतज ॥

idamaparamupasthitaṃ punastava nidhanāya suyudhdamadya vai | yadi na ripubhayātpalāyase samaragato'dya hato'si sūtaja ||

Verse 42

सञ्जय उवाच । इति बहुपरुषं प्रभाषति प्रमनसि मद्रपतौ रिपुस्तवम् । भृशमभिरुषितः परंतपः कुरुपृतनापतिराह मद्रपम् ॥

sañjaya uvāca | iti bahuparuṣaṃ prabhāṣati pramanasi madrapatau ripustavam | bhṛśamabhiruṣitaḥ paraṃtapaḥ kurupṛtanāpatirāha madrapam ||

Verse 43

कर्ण उवाच । भ्वतु भवतु किं विकत्थसे ननु मम तस्य हि युध्दमुद्यतम् । यदि स जयति मामिहाहवे तत इदमस्तु सुकत्थितं तव ॥

karṇa uvāca | bhvatu bhavatu kiṃ vikatthase nanu mama tasya hi yudhdamudyatam | yadi sa jayati māmihāhave tata idamastu sukatthitaṃ tava ||

Verse 44

सञ्जय उवाच । एवमस्त्विति मद्रेश उक्त्वा नोत्तरमुक्तवान् । याहि शल्येति चाप्येनं कर्णः प्राह युयुत्सया ॥

sañjaya uvāca | evamastviti madreśa uktvā nottaramuktavān | yāhi śalyeti cāpyenaṃ karṇaḥ prāha yuyutsayā ||

Verse 45

स रथः प्रययौ शत्रून्निध्नतः शल्यसारथिः । निध्नन्नमित्रान्समरे तमोध्नः सविता यथा ॥

sa rathaḥ prayayau śatrūnnidhnataḥ śalyasārathiḥ | nidhnannamitrānsamare tamodhnaḥ savitā yathā ||

Verse 46

ततः प्रायात्प्रीतिमान्वै रथेन वैयाघ्रेण श्वेतयुजाऽथ कर्णः । स चालोक्य ध्वजिनीं पाण्ड्वानां धनंजयं त्वरया पर्यपृच्छत् ॥

tataḥ prāyātprītimānvai rathena vaiyāghreṇa śvetayujā'tha karṇaḥ | sa cālokya dhvajinīṃ pāṇḍvānāṃ dhanaṃjayaṃ tvarayā paryapṛcchat ||