Adhyaya 29

Verse 1

दुर्योधनप्रार्थितेन शल्येन समयकरणपूर्वकं कर्णरथसारथ्यस्वीकरणम्।। 1 ।। दुर्योधन उवाच। एवं स भगवान्देवः सर्वलोकपितामहः। सारथ्यमकरोत्तत्र ब्रह्मा रुद्रोऽभवद्रथी।।

duryodhanaprārthitena śalyena samayakaraṇapūrvakaṃ karṇarathasārathyasvīkaraṇam|| 1 || duryodhana uvāca| evaṃ sa bhagavāndevaḥ sarvalokapitāmahaḥ| sārathyamakarottatra brahmā rudro'bhavadrathī||

Verse 2

रथिनोऽभ्यधिको वीर कर्तव्यो रथसारथिः। तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र नियच्छ तुरगान्युधि।।

rathino'bhyadhiko vīra kartavyo rathasārathiḥ| tasmāttvaṃ puruṣavyāghra niyaccha turagānyudhi||

Verse 3

यथा देवगणैस्तत्र वृतो यत्नात्पितामहः। तथाऽस्माभिर्भवान्यत्नात्कर्णादभ्यधिको वृतः।।

yathā devagaṇaistatra vṛto yatnātpitāmahaḥ| tathā'smābhirbhavānyatnātkarṇādabhyadhiko vṛtaḥ||

Verse 4

यथा देवैर्महाराज ईश्वरादधिको वृतः। तथा देवैर्महाराज क्षिप्रं रुद्रस्यव पितामहः। नियच्छ तुरगान्युद्वे राधेयस्य महाद्युते।।

yathā devairmahārāja īśvarādadhiko vṛtaḥ| tathā devairmahārāja kṣipraṃ rudrasyava pitāmahaḥ| niyaccha turagānyudve rādheyasya mahādyute||

Verse 5

शल्य उवाच। मयाप्येतन्नरश्रेष्ठ बहुशो नरसिंहयोः। कथ्यमानं श्रुतं दिव्यमाख्यानमतिमानुषम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः।। 29 ।।

śalya uvāca| mayāpyetannaraśreṣṭha bahuśo narasiṃhayoḥ| kathyamānaṃ śrutaṃ divyamākhyānamatimānuṣam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ekonatriṃśo'dhyāyaḥ|| 29 ||

Verse 6

यथा च चक्रे सारथ्यं भवस्य प्रपितामहः। यथाऽसुराश्च निहता इषुणैकेन भारत।।

yathā ca cakre sārathyaṃ bhavasya prapitāmahaḥ| yathā'surāśca nihatā iṣuṇaikena bhārata||

Verse 7

कृष्णस्य चापि विदितं सर्वमेतत्पुरा ह्यभूत्।।

kṛṣṇasya cāpi viditaṃ sarvametatpurā hyabhūt||

Verse 8

यथा पितामहो जज्ञे भगवान्सारथिस्तदा। अनागतमतिक्रान्तं वेद कृष्णोऽपि तत्त्वतः।।

yathā pitāmaho jajñe bhagavānsārathistadā| anāgatamatikrāntaṃ veda kṛṣṇo'pi tattvataḥ||

Verse 9

एतदर्थं विदित्वाऽपि सारथ्यमुपजग्मिवान्। स्वयम्भूरिव रुद्रस्य कृष्णः पार्थस्य भारत।।

etadarthaṃ viditvā'pi sārathyamupajagmivān| svayambhūriva rudrasya kṛṣṇaḥ pārthasya bhārata||

Verse 10

यदि हन्याच्च कौन्तेयं सूतपुत्रः कथञ्चनः। दृष्ट्वा पार्थं हि निहतं स्वयं योत्स्यति केशवः।।

yadi hanyācca kaunteyaṃ sūtaputraḥ kathañcanaḥ| dṛṣṭvā pārthaṃ hi nihataṃ svayaṃ yotsyati keśavaḥ||

Verse 11

शङ्खचक्रगदापाणिर्धक्ष्यते तव वाहिनीम्। न चापि तस्य क्रुद्धस्य वार्ष्णेयस्य महात्मनः। स्थास्यते प्रत्यनीकेषु कश्चिदत्र नृपस्तव।।

śaṅkhacakragadāpāṇirdhakṣyate tava vāhinīm| na cāpi tasya kruddhasya vārṣṇeyasya mahātmanaḥ| sthāsyate pratyanīkeṣu kaścidatra nṛpastava||

Verse 12

सञ्जय उवाच। तं तथा भाषमाणं तु मद्रराजमरिन्दमः। प्रत्युवाच महाबाहुरदीनात्मा सुतस्तव।।

sañjaya uvāca| taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu madrarājamarindamaḥ| pratyuvāca mahābāhuradīnātmā sutastava||

Verse 13

मावमंस्था महाबाहो कर्णं वैकर्तनं रणे। सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं सर्वशास्त्रार्थपरागम्।।

māvamaṃsthā mahābāho karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe| sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvaśāstrārthaparāgam||

Verse 14

यस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वा भयकरं महत्। पाण्डवेयानि सैन्यानि विद्रवन्ति दिशो दश।।

yasya jyātalanirghoṣaṃ śrutvā bhayakaraṃ mahat| pāṇḍaveyāni sainyāni vidravanti diśo daśa||

Verse 15

प्रत्यक्ष ते महाबाहो यथा रात्रौ घटोत्कचः। मायाशतानि कुर्वाणो हतो मायापुरस्कृतः।।

pratyakṣa te mahābāho yathā rātrau ghaṭotkacaḥ| māyāśatāni kurvāṇo hato māyāpuraskṛtaḥ||

Verse 16

न चातिष्ठत बीभत्सुः प्रत्यनीके कथञ्चन। एतांश्च दिवसान्सर्वान्भयेन महता वृतः।।

na cātiṣṭhata bībhatsuḥ pratyanīke kathañcana| etāṃśca divasānsarvānbhayena mahatā vṛtaḥ||

Verse 17

भीमसेनश्च बलवान्धनुष्कोट्याभिचोदितः। उक्तश्च संज्ञया राजन्मूढ औदरिको यथा।।

bhīmasenaśca balavāndhanuṣkoṭyābhicoditaḥ| uktaśca saṃjñayā rājanmūḍha audariko yathā||

Verse 18

माद्रीपुत्रौ तथा शूरौ येन जित्वा महारणे। कमप्यर्थं पुरस्कृत्य न हतौ युधि मारिष।।

mādrīputrau tathā śūrau yena jitvā mahāraṇe| kamapyarthaṃ puraskṛtya na hatau yudhi māriṣa||

Verse 19

येन वृष्णिप्रवीरस्तु सात्यकिः सात्वतां वरः। निर्जित्य समरे शूरो विस्थश्च बलात्कृतः।।

yena vṛṣṇipravīrastu sātyakiḥ sātvatāṃ varaḥ| nirjitya samare śūro visthaśca balātkṛtaḥ||

Verse 20

सृञ्जयाश्चेतरे सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। असकृन्निर्जिताः सङ्ख्ये स्मयमानेन संयुगे।।

sṛñjayāścetare sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ| asakṛnnirjitāḥ saṅkhye smayamānena saṃyuge||

Verse 21

तं कथं पाण्डवा युद्वे विजेष्यन्ति महारथम्। यो हन्यात्समरे क्रुद्वो वज्रहस्तं पुरन्दरम्।।

taṃ kathaṃ pāṇḍavā yudve vijeṣyanti mahāratham| yo hanyātsamare krudvo vajrahastaṃ purandaram||

Verse 22

त्वं च सर्वास्त्रविद्वीरः सर्वविद्यास्त्रपारगः। बाहुवीर्येण ते तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन।।

tvaṃ ca sarvāstravidvīraḥ sarvavidyāstrapāragaḥ| bāhuvīryeṇa te tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaścana||

Verse 23

त्वं शल्यभूतः शत्रूणामविषह्यः पराक्रमे। ततस्त्वमुच्यसे राजञ्शल्य इत्यरिसूदन।।

tvaṃ śalyabhūtaḥ śatrūṇāmaviṣahyaḥ parākrame| tatastvamucyase rājañśalya ityarisūdana||

Verse 24

तव बाहुबलं प्राप्य न शेकुः सर्वसात्वताः। तव बाहुबलाद्राजन्किं नु कृष्णो बलाधिकः।।

tava bāhubalaṃ prāpya na śekuḥ sarvasātvatāḥ| tava bāhubalādrājankiṃ nu kṛṣṇo balādhikaḥ||

Verse 25

यथा हि कृष्णेन बलं धार्यं वै फल्गुने हते। तथा कर्णात्ययीभावे त्वया धार्यं महद्बलम्।।

yathā hi kṛṣṇena balaṃ dhāryaṃ vai phalgune hate| tathā karṇātyayībhāve tvayā dhāryaṃ mahadbalam||

Verse 26

किमर्थं समरे सैन्यं वासुदेवो न्यवारयत्। किमर्थं च भवान्सैन्यं न हनिष्यति मारिष।। नरसिंहयोः कृष्णार्जुनयोः। अतस्तयोः साम्यं मम कीर्तिकरमेवेति भावः। सुरसिंहयोरिति पाठे रुद्रपितामहयोः।।

kimarthaṃ samare sainyaṃ vāsudevo nyavārayat| kimarthaṃ ca bhavānsainyaṃ na haniṣyati māriṣa|| narasiṃhayoḥ kṛṣṇārjunayoḥ| atastayoḥ sāmyaṃ mama kīrtikarameveti bhāvaḥ| surasiṃhayoriti pāṭhe rudrapitāmahayoḥ||

Verse 27

त्वत्कृते पदवीं गन्तुमिच्छेयं युधि मारिष। सोदराणां च वीराणां सर्वेषां च महीक्षिताम्।। किमर्थमिति। सारथ्यामात्रं प्रतिज्ञाय प्रातिभट्यं चेत्कृष्णः कुर्यात्तर्हि त्वं युध्यन् तद्वन्मिथ्याप्रतिज्ञो न भविष्यसीति भावः।।

tvatkṛte padavīṃ gantumiccheyaṃ yudhi māriṣa| sodarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām|| kimarthamiti| sārathyāmātraṃ pratijñāya prātibhaṭyaṃ cetkṛṣṇaḥ kuryāttarhi tvaṃ yudhyan tadvanmithyāpratijño na bhaviṣyasīti bhāvaḥ||

Verse 28

शल्य उवाच। यन्मां ब्रवीषि गान्धारे अग्रे सैन्यस्य मानद। विशिष्टं देवकीपुत्रात्प्रीतिमानस्म्यहं त्वयि।।

śalya uvāca| yanmāṃ bravīṣi gāndhāre agre sainyasya mānada| viśiṣṭaṃ devakīputrātprītimānasmyahaṃ tvayi||

Verse 29

एष सारथ्यमातिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः। युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा त्वं वीर मन्यसे।। अप्रमादोऽवधानम्। प्रयोगोऽश्वप्रेरणम्। ज्ञानमागामिदोषावेक्षणम्। विद्या तत्परिहारज्ञानम्। चिकित्सनं दोषपरिहारसामर्थ्यम्।।

eṣa sārathyamātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ| yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tvaṃ vīra manyase|| apramādo'vadhānam| prayogo'śvapreraṇam| jñānamāgāmidoṣāvekṣaṇam| vidyā tatparihārajñānam| cikitsanaṃ doṣaparihārasāmarthyam||

Verse 30

समयश्च हि मे वीर कश्चिद्वैकर्तनं प्रति। उत्सृजेयं यथाश्रद्वमहं वाचोऽस्य सन्निधौ।।

samayaśca hi me vīra kaścidvaikartanaṃ prati| utsṛjeyaṃ yathāśradvamahaṃ vāco'sya sannidhau||

Verse 31

सञ्जय उवाच। तथेति राजन्पुत्रस्ते सह कर्णेन मारिष। अब्रवीत्मद्रराजानं सर्वक्षत्रस्य सन्निधौ।।

sañjaya uvāca| tatheti rājanputraste saha karṇena māriṣa| abravītmadrarājānaṃ sarvakṣatrasya sannidhau||

Verse 32

सारथ्यस्याभ्युपगमाच्छल्येनाश्वासितस्तदा। दुर्योधनस्तदा हृष्टः कर्णं तमभिषस्वजे।।

sārathyasyābhyupagamācchalyenāśvāsitastadā| duryodhanastadā hṛṣṭaḥ karṇaṃ tamabhiṣasvaje||

Verse 33

अब्रवीच्च पुनः कर्णं स्तूयमानः सुतस्तव। जहि पार्थान्रणे सर्वान्महेन्द्रो दानवानिव।।

abravīcca punaḥ karṇaṃ stūyamānaḥ sutastava| jahi pārthānraṇe sarvānmahendro dānavāniva||

Verse 34

स शल्येनाभ्युपगते हयानां सन्नियच्छने। कर्णो हृष्टमना भूयो दुर्योधनभाषत।।

sa śalyenābhyupagate hayānāṃ sanniyacchane| karṇo hṛṣṭamanā bhūyo duryodhanabhāṣata||

Verse 35

नातिहृष्टमना ह्येष मद्रराजोऽभिभाषते। राजन्मधुरया वाचा पुनरेनं ब्रवीहि वै।।

nātihṛṣṭamanā hyeṣa madrarājo'bhibhāṣate| rājanmadhurayā vācā punarenaṃ bravīhi vai||

Verse 36

ततो राजा महाप्राज्ञः सर्वास्त्रकुशलो बली। दुर्योधनोऽब्रवीच्छल्यं मद्रराजं महीपतिम्।।

tato rājā mahāprājñaḥ sarvāstrakuśalo balī| duryodhano'bravīcchalyaṃ madrarājaṃ mahīpatim||

Verse 37

पूरयन्निव घोषेण मेघगम्भीरया गिरा। शल्य कर्णोऽर्जुनेनाद्य योद्वव्यमिति मन्यते।।

pūrayanniva ghoṣeṇa meghagambhīrayā girā| śalya karṇo'rjunenādya yodvavyamiti manyate||

Verse 38

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र नियच्छ तुरगान्युधि। कर्णो हत्वेतरान्सर्वान्फल्गुनं हन्तुमिच्छति। तस्याभीषुग्रहे राजन्प्रयाचे त्वां पुनः पुनः।।

tasya tvaṃ puruṣavyāghra niyaccha turagānyudhi| karṇo hatvetarānsarvānphalgunaṃ hantumicchati| tasyābhīṣugrahe rājanprayāce tvāṃ punaḥ punaḥ||

Verse 39

पार्थस्य सचिवः कृष्णो यथाऽभीषुग्रहो वरः। तथा त्वमपि राधेयं सर्वतः परिपालय।।

pārthasya sacivaḥ kṛṣṇo yathā'bhīṣugraho varaḥ| tathā tvamapi rādheyaṃ sarvataḥ paripālaya||

Verse 40

सञ्जय उवाच। ततः शल्यः परिष्वज्य सुतं ते वाक्यमब्रवीत्। दुर्योधनममित्रघ्नं प्रीतो मद्राधिपस्तदा।।

sañjaya uvāca| tataḥ śalyaḥ pariṣvajya sutaṃ te vākyamabravīt| duryodhanamamitraghnaṃ prīto madrādhipastadā||

Verse 41

शल्य उवाच। एवं चेन्मन्यसे राजन्गान्धारे प्रियदर्शन। तस्मात्ते यत्प्रियं किञ्चित्तत्सर्वं करवाण्यहम्।।

śalya uvāca| evaṃ cenmanyase rājangāndhāre priyadarśana| tasmātte yatpriyaṃ kiñcittatsarvaṃ karavāṇyaham||

Verse 42

यत्रास्मि भरतश्रेष्ठ योग्यः कर्मणि कर्हिचित्। तत्र सर्वात्मना युक्तो वक्ष्ये कार्यं परन्तप।। पदवीमानृण्यम्।।

yatrāsmi bharataśreṣṭha yogyaḥ karmaṇi karhicit| tatra sarvātmanā yukto vakṣye kāryaṃ parantapa|| padavīmānṛṇyam||

Verse 43

यत्तु कर्णमहं ब्रूयां हितकामः प्रियाप्रिये। मम तत्क्षमतां सर्वं भवान्कर्णश्च सर्वशः।।

yattu karṇamahaṃ brūyāṃ hitakāmaḥ priyāpriye| mama tatkṣamatāṃ sarvaṃ bhavānkarṇaśca sarvaśaḥ||

Verse 44

कर्ण उवाच। ईशानस्य यथा ब्रह्मा यथा पार्थस्य केशवः। तथा नित्यं हिते युक्तो मद्रराज भवस्व नः।।

karṇa uvāca| īśānasya yathā brahmā yathā pārthasya keśavaḥ| tathā nityaṃ hite yukto madrarāja bhavasva naḥ||

Verse 45

शल्य उवाच। आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः। अनाचरितमार्याणां वृत्तमेतच्चतुर्विधम्।। वक्ष्ये वोढास्मि।।

śalya uvāca| ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ| anācaritamāryāṇāṃ vṛttametaccaturvidham|| vakṣye voḍhāsmi||

Verse 46

यत्तु विद्वन्प्रवक्ष्यामि प्रत्ययार्थमहं तव। आत्मनः स्तवसंयुक्तं तन्निबोध यथातथम्।।

yattu vidvanpravakṣyāmi pratyayārthamahaṃ tava| ātmanaḥ stavasaṃyuktaṃ tannibodha yathātatham||

Verse 47

अहं शक्रस्य सारथ्ये योग्यो मातलिवत्प्रभो। अप्रमादात्प्रयोगाच्च ज्ञानविद्याचिकित्सनैः।। आत्म निन्दापरस्तवावपि श्रेयस। निन्द्यौ किमुतात्मपूजापरनिन्दे। तदुभयमहं करोमीति भावः।।

ahaṃ śakrasya sārathye yogyo mātalivatprabho| apramādātprayogācca jñānavidyācikitsanaiḥ|| ātma nindāparastavāvapi śreyasa| nindyau kimutātmapūjāparaninde| tadubhayamahaṃ karomīti bhāvaḥ||

Verse 48

ततः पार्थेन सङ्ग्रामे युध्यमानस्य तेऽनघ। वाहयिष्यामि तुरगान्विज्वरो भव सूतज।।

tataḥ pārthena saṅgrāme yudhyamānasya te'nagha| vāhayiṣyāmi turagānvijvaro bhava sūtaja||