Adhyaya 27

Verse 1

देवानां प्रार्थनया ब्रह्मणा रुद्ररथसारथ्यकरणम्।। 1 ।। रुद्रेण त्रिपुरदहनम्।। 2 ।। दुर्योधनेन दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकं शल्यम्प्रति कर्णरथसारथ्यकरणप्रार्थना।। 3 ।। दुर्योधन उवाच। तमब्रुवन्देवगणा यं भवान्सन्नियोक्ष्यते। स भविष्यति देवेश सारथिस्ते न संशयः।।

devānāṃ prārthanayā brahmaṇā rudrarathasārathyakaraṇam|| 1 || rudreṇa tripuradahanam|| 2 || duryodhanena dṛṣṭāntapradarśanapūrvakaṃ śalyamprati karṇarathasārathyakaraṇaprārthanā|| 3 || duryodhana uvāca| tamabruvandevagaṇā yaṃ bhavānsanniyokṣyate| sa bhaviṣyati deveśa sārathiste na saṃśayaḥ||

Verse 2

तानब्रवीन्महादेवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः। तं सारथिं कुरुध्वं वै स्वयं सञ्चिन्त्य मा चिरम्।।

tānabravīnmahādevo mattaḥ śreṣṭhataro hi yaḥ| taṃ sārathiṃ kurudhvaṃ vai svayaṃ sañcintya mā ciram||

Verse 3

एतच्छ्रुत्वा वचो देवाः सर्वे गत्वा पितामहम्। प्रणिपत्योचुरेकाग्राः प्रसाद्यैनं महर्षिभिः।।

etacchrutvā vaco devāḥ sarve gatvā pitāmaham| praṇipatyocurekāgrāḥ prasādyainaṃ maharṣibhiḥ||

Verse 4

त्वया यत्कथितं देव त्रिदशारिनिबर्हणे। तथा तत्कृतमस्माभिः प्रसन्नश्च वृषध्वजः।।

tvayā yatkathitaṃ deva tridaśārinibarhaṇe| tathā tatkṛtamasmābhiḥ prasannaśca vṛṣadhvajaḥ||

Verse 5

रथश्च विहितोऽस्माभिर्विचित्रायुधसंवृतः। सारथिं च न जानीमः कः स्यात्तस्मिन्रथोत्तमे।।

rathaśca vihito'smābhirvicitrāyudhasaṃvṛtaḥ| sārathiṃ ca na jānīmaḥ kaḥ syāttasminrathottame||

Verse 6

तस्माद्विधीयतां कश्चित्सारथिर्देवसत्तम। सफलां तां गिरं देव कर्तुमर्हसि नो विभो। एवमस्मासु हि पुरा भगवन्नुक्तवानसि।।

tasmādvidhīyatāṃ kaścitsārathirdevasattama| saphalāṃ tāṃ giraṃ deva kartumarhasi no vibho| evamasmāsu hi purā bhagavannuktavānasi||

Verse 7

सदैव युक्तो रथसत्तमो वै दुराधर्षो द्रावणः शात्रवाणाम्। पिनाकधन्वा विहितोऽत्र योद्धा विभीषयन्दानवानुद्यतोऽसौ।।

sadaiva yukto rathasattamo vai durādharṣo drāvaṇaḥ śātravāṇām| pinākadhanvā vihito'tra yoddhā vibhīṣayandānavānudyato'sau||

Verse 8

तथैव वेदाश्च हया रथाग्र्य धरा सशैला च रथो महात्मनः। नक्षत्रवंशानुगतो वरूथी यस्मिन्योद्धा सारथिनाऽभिरक्ष्यः।।

tathaiva vedāśca hayā rathāgrya dharā saśailā ca ratho mahātmanaḥ| nakṣatravaṃśānugato varūthī yasminyoddhā sārathinā'bhirakṣyaḥ||

Verse 9

तत्र सारथिरेष्टव्यः सर्वैरेतैर्विशेषवान्।।

tatra sārathireṣṭavyaḥ sarvairetairviśeṣavān||

Verse 10

तं प्रविष्टा रथं देवा रथयोद्वारमेव च। कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह।।

taṃ praviṣṭā rathaṃ devā rathayodvārameva ca| kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṃ ca pitāmaha||

Verse 11

त्वामृते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम्। त्वं हि सर्वैर्गणैर्युक्तोदेवताभ्योऽधिकः प्रभो।।

tvāmṛte sārathiṃ tatra nānyaṃ paśyāmahe vayam| tvaṃ hi sarvairgaṇairyuktodevatābhyo'dhikaḥ prabho||

Verse 12

त्वं देव शक्तो लोकेश नियन्तुं प्रद्रुतानिमान्। वेदांश्च सोपनिषदः सारथिर्भव नः स्वयम्।।

tvaṃ deva śakto lokeśa niyantuṃ pradrutānimān| vedāṃśca sopaniṣadaḥ sārathirbhava naḥ svayam||

Verse 13

योद्वुं बलेन वीर्येण सत्वेन विनयेन च। अधिकःसारथिःकार्यो नास्ति चान्योऽधिको भवात्।।

yodvuṃ balena vīryeṇa satvena vinayena ca| adhikaḥsārathiḥkāryo nāsti cānyo'dhiko bhavāt||

Verse 14

स भवांस्तारयत्वस्मान्कुरु सारथ्यमव्यय। भवानभ्यधिकस्त्वत्तो नान्योस्ति भविता त्विह।।

sa bhavāṃstārayatvasmānkuru sārathyamavyaya| bhavānabhyadhikastvatto nānyosti bhavitā tviha||

Verse 15

त्वं हि देवेश सर्वैस्तु विशिष्टो वदतां वर। तं रथं त्वं समारुह्य संयच्छ परमान्हयान्।।

tvaṃ hi deveśa sarvaistu viśiṣṭo vadatāṃ vara| taṃ rathaṃ tvaṃ samāruhya saṃyaccha paramānhayān||

Verse 16

तव प्रसादाद्वध्येयुर्देव दैवतकण्टकाः। स नो रक्ष महाबाहो दैत्येभ्यो महतो भयात्।।

tava prasādādvadhyeyurdeva daivatakaṇṭakāḥ| sa no rakṣa mahābāho daityebhyo mahato bhayāt||

Verse 17

त्वं हि नो गतिरव्यग्र तवं न्त्रे गोप्ता महाव्रत। त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे पूज्यन्ते त्रिदिवे प्रभो।।

tvaṃ hi no gatiravyagra tavaṃ ntre goptā mahāvrata| tvatprasādātsurāḥ sarve pūjyante tridive prabho||

Verse 18

इति ते शिरसाऽगच्छंस्त्रिलोकेशं पितामहम्। देवाः प्रसादयामासुः सारथ्यायेति नः श्रुतम्।।

iti te śirasā'gacchaṃstrilokeśaṃ pitāmaham| devāḥ prasādayāmāsuḥ sārathyāyeti naḥ śrutam||

Verse 19

ब्रह्मोवाच। एवमेतत्सुरास्तथ्यं नान्यस्त्वभ्यधिको भवात्। सारथित्वं करिष्यामि शङ्करस्य महात्मनः।।

brahmovāca| evametatsurāstathyaṃ nānyastvabhyadhiko bhavāt| sārathitvaṃ kariṣyāmi śaṅkarasya mahātmanaḥ||

Verse 20

सर्वथा रथिनः श्रेयान्कर्तव्यो रथसारथिः। तस्मादेतद्यथातत्त्वं ज्ञात्वा युष्मांश्च सङ्गतान्। संयच्छामि हयानेष विबुधाय कपर्दिने।।

sarvathā rathinaḥ śreyānkartavyo rathasārathiḥ| tasmādetadyathātattvaṃ jñātvā yuṣmāṃśca saṅgatān| saṃyacchāmi hayāneṣa vibudhāya kapardine||

Verse 21

दुर्योधन उवाच। एवमुक्त्वा जटाभारं संयम्य प्रपितामहः। परिधायाजिनं गाढं सन्न्यस्य च कमण्डलुम्। प्रतोदपाणिर्भगवानारुरोह रथं तदा।।

duryodhana uvāca| evamuktvā jaṭābhāraṃ saṃyamya prapitāmahaḥ| paridhāyājinaṃ gāḍhaṃ sannyasya ca kamaṇḍalum| pratodapāṇirbhagavānāruroha rathaṃ tadā||

Verse 22

सारथौ कल्पिते देवैरीशानस्य महात्मनः। तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसम्भृतम्। शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसम्भृताः।।

sārathau kalpite devairīśānasya mahātmanaḥ| tasminnārohati rathaṃ kalpitaṃ lokasambhṛtam| śirobhiḥ patitā bhūmau turagā vedasambhṛtāḥ||

Verse 23

उभाभ्यां लोकनाथाभ्यामास्थितं रथसत्तमम्। ओढुं न शक्ता वेदाश्वा जानुभ्यामपतन्महीम्।।

ubhābhyāṃ lokanāthābhyāmāsthitaṃ rathasattamam| oḍhuṃ na śaktā vedāśvā jānubhyāmapatanmahīm||

Verse 24

अभीशुभिस्तु भगवानुद्यम्य च हयान्विभुः। अस्तु वीर्यं च शौर्यं च वेदाश्वानामिति प्रभुः। रथं सञ्चोदयामास देवानां प्रभुरव्ययः।।

abhīśubhistu bhagavānudyamya ca hayānvibhuḥ| astu vīryaṃ ca śauryaṃ ca vedāśvānāmiti prabhuḥ| rathaṃ sañcodayāmāsa devānāṃ prabhuravyayaḥ||

Verse 25

ततोऽधिरूढे वरदे रथं पशुपतिस्तदा। साधुसाध्विति देवेशं स्मयमानोऽभ्यभाषत।।

tato'dhirūḍhe varade rathaṃ paśupatistadā| sādhusādhviti deveśaṃ smayamāno'bhyabhāṣata||

Verse 26

याहि देव यतो दैत्याश्चोदयाश्वानरिन्दम। पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य निघ्नतः शात्रवान्रणे।।

yāhi deva yato daityāścodayāśvānarindama| paśya bāhvorbalaṃ me'dya nighnataḥ śātravānraṇe||

Verse 27

ततोऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः। पुराण्युद्दिश्य खस्थानि दानवानां तरस्विनाम्।।

tato'śvāṃścodayāmāsa manomārutaraṃhasaḥ| purāṇyuddiśya khasthāni dānavānāṃ tarasvinām||

Verse 28

ततस्ते सहसोत्पत्य वेदाख्या रथवाजिनः। क्षणेन तेन दैत्यानां पुराणि प्रापयन्हरम्।।

tataste sahasotpatya vedākhyā rathavājinaḥ| kṣaṇena tena daityānāṃ purāṇi prāpayanharam||

Verse 29

अथर्वाङ्गिरसौ चास्तां चक्ररक्षौ महात्मनः। अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्वः सन्धाय तं शरम्। युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत्।।

atharvāṅgirasau cāstāṃ cakrarakṣau mahātmanaḥ| athādhijyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvaḥ sandhāya taṃ śaram| yuktvā pāśupatāstreṇa tripuraṃ samacintayat||

Verse 30

तस्मिन्स्थिते ततो राजन्रुद्रे सज्जितकार्मुके। पुराणि तेन कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै।।

tasminsthite tato rājanrudre sajjitakārmuke| purāṇi tena kālena jagmurekatvamāśu vai||

Verse 31

एकीभावं गते चैव त्रिपुरत्वमुपागते। बभूव तुमुलो हर्षो देवतानां महात्मनाम्।।

ekībhāvaṃ gate caiva tripuratvamupāgate| babhūva tumulo harṣo devatānāṃ mahātmanām||

Verse 32

ततो देवगुणाः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः। जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो महेश्वरम्।।

tato devaguṇāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ| jayeti vāco mumucuḥ saṃstuvanto maheśvaram||

Verse 33

ततोऽग्रतः प्रादुरभूत्त्रिपुरं जघ्नुषोऽसुरान्। अनिर्देश्याग्र्यवपुषो देवस्यासह्यतेजसः।।

tato'grataḥ prādurabhūttripuraṃ jaghnuṣo'surān| anirdeśyāgryavapuṣo devasyāsahyatejasaḥ||

Verse 34

त्रीणि दृष्ट्वैव संस्थानि पुराण्यथ पिनाकधृत्। स तद्विकृष्य भगवान्दिव्यं लोकेश्वरो धनुः। त्रैलोक्यसारं तमिषुं मुमोच त्रिपुरं प्रति।।

trīṇi dṛṣṭvaiva saṃsthāni purāṇyatha pinākadhṛt| sa tadvikṛṣya bhagavāndivyaṃ lokeśvaro dhanuḥ| trailokyasāraṃ tamiṣuṃ mumoca tripuraṃ prati||

Verse 35

एकबाणेन तं देवस्त्रिपुरं परमेश्वरः। निजघ्ने सासुरगणं देवदेवो महेश्वरः।।

ekabāṇena taṃ devastripuraṃ parameśvaraḥ| nijaghne sāsuragaṇaṃ devadevo maheśvaraḥ||

Verse 36

बाणतेजोग्निदग्धं तद्विप्रकीर्णं सहस्रधा। महदार्तस्वरं कृत्वा नावशेषमुपागतम्। मद्रेश सासुरगणं प्रापतत्पश्चिमार्णवे।।

bāṇatejognidagdhaṃ tadviprakīrṇaṃ sahasradhā| mahadārtasvaraṃ kṛtvā nāvaśeṣamupāgatam| madreśa sāsuragaṇaṃ prāpatatpaścimārṇave||

Verse 37

एवं हि त्रिपुरं दग्धं दानवाश्चाप्यशेषतः। महेश्वरेण क्रुद्धेन त्रैलोक्यस्य हितैषिणा।।

evaṃ hi tripuraṃ dagdhaṃ dānavāścāpyaśeṣataḥ| maheśvareṇa kruddhena trailokyasya hitaiṣiṇā||

Verse 38

स चात्मक्रोधजो विह्निर्दहेत्युक्तो निवारितः। त्रैलोक्यमविशेषेण पुनर्दग्धुं प्रचक्रमे।।

sa cātmakrodhajo vihnirdahetyukto nivāritaḥ| trailokyamaviśeṣeṇa punardagdhuṃ pracakrame||

Verse 39

कालाग्निमिव निर्दग्धुमुत्थितं तं पुनः पुनः। माकार्षीर्भस्मासाल्लोकानिति त्र्यक्षोऽब्रवीद्वचः।।

kālāgnimiva nirdagdhumutthitaṃ taṃ punaḥ punaḥ| mākārṣīrbhasmāsāllokāniti tryakṣo'bravīdvacaḥ||

Verse 40

ततः प्रकृतिमापन्ना देलोकास्तथर्षयः। तुष्टुवुर्वाग्भिरग्र्याभिः स्थाणुं त्रिपुरवैरिणम्।।

tataḥ prakṛtimāpannā delokāstatharṣayaḥ| tuṣṭuvurvāgbhiragryābhiḥ sthāṇuṃ tripuravairiṇam||

Verse 41

तेऽनुज्ञाता भगवता सर्वे जग्मुर्यथागतम्। कृतकामाः प्रसन्नेन प्रजापतिमुखाः सुराः।।

te'nujñātā bhagavatā sarve jagmuryathāgatam| kṛtakāmāḥ prasannena prajāpatimukhāḥ surāḥ||

Verse 42

एवं रुद्रस्य कृतवान्सारथ्यं तु पितामहः। संयच्छ तुरगानस्य राधेयस्य महात्मनः।।

evaṃ rudrasya kṛtavānsārathyaṃ tu pitāmahaḥ| saṃyaccha turagānasya rādheyasya mahātmanaḥ||

Verse 43

त्वं हि कृष्णाच्च कर्णाच्च फल्गुनाच्च गुणाधिकः। बलतो रूपतो योगादस्त्रसम्पद एव च।।

tvaṃ hi kṛṣṇācca karṇācca phalgunācca guṇādhikaḥ| balato rūpato yogādastrasampada eva ca||

Verse 44

समासक्तं महीपाल कुरु मे हितमीप्सितम्। युद्वे ह्ययं रुद्रकल्पस्त्वं च ब्रह्मसमोऽनघ। तस्माच्छक्तौ युवां जेतुं मच्छत्रून्दिवि वा सुरान्।।

samāsaktaṃ mahīpāla kuru me hitamīpsitam| yudve hyayaṃ rudrakalpastvaṃ ca brahmasamo'nagha| tasmācchaktau yuvāṃ jetuṃ macchatrūndivi vā surān||

Verse 45

स यथा शल्य कर्णोऽयं श्वंताश्वं कृष्णसारथिम्। प्रमथ्य हन्यात्कौन्तेयं तथा नीतिर्विधीयताम्।।

sa yathā śalya karṇo'yaṃ śvaṃtāśvaṃ kṛṣṇasārathim| pramathya hanyātkaunteyaṃ tathā nītirvidhīyatām||

Verse 46

त्वयि राज्यं सुखं चैव जीवितं जयमेव च। समासक्तं महीपाल कुरु मे हितमीप्सितम्।।

tvayi rājyaṃ sukhaṃ caiva jīvitaṃ jayameva ca| samāsaktaṃ mahīpāla kuru me hitamīpsitam||

Verse 47

संयच्छास्य हयान्त्राजन्मत्प्रियार्थं परन्तप।।

saṃyacchāsya hayāntrājanmatpriyārthaṃ parantapa||