Adhyaya 26

Verse 1

देबानामाज्ञया विश्वकर्मणा भूम्यादिसाधनै रुद्राय रथनिर्माणम्।। 1 ।। दुर्योधन उवाच। तेजसोऽर्धं सुरा दत्त्वा शङ्कराय महात्मने। पशुत्वमपि चोपेत्य विश्वकर्माणमव्ययम्।।

debānāmājñayā viśvakarmaṇā bhūmyādisādhanai rudrāya rathanirmāṇam|| 1 || duryodhana uvāca| tejaso'rdhaṃ surā dattvā śaṅkarāya mahātmane| paśutvamapi copetya viśvakarmāṇamavyayam||

Verse 2

ऊचुः सर्वे समाभाष्य रथः सङ्कल्प्यतामिति। विश्वकर्माऽपि सञ्चिन्त्य रथं दिव्यमकल्पयत्।।

ūcuḥ sarve samābhāṣya rathaḥ saṅkalpyatāmiti| viśvakarmā'pi sañcintya rathaṃ divyamakalpayat||

Verse 3

समेतां पृथिवीं देवी विशालां पुरमालिनीम्। सपर्वतवनद्वीपां चक्रे भूतधरां रथम्।।

sametāṃ pṛthivīṃ devī viśālāṃ puramālinīm| saparvatavanadvīpāṃ cakre bhūtadharāṃ ratham||

Verse 4

ईषां नक्षत्रवंशं च छत्रं मेरुमहागिरिम्। अनेकद्रुसञ्छन्नं रत्नाकरमनुत्तमम्।।

īṣāṃ nakṣatravaṃśaṃ ca chatraṃ merumahāgirim| anekadrusañchannaṃ ratnākaramanuttamam||

Verse 5

हिमवन्तं च विन्ध्यं च नानाद्रुमलताकुलम्। अवस्करं प्रतिष्ठानं कल्पयामास वै तदा।।

himavantaṃ ca vindhyaṃ ca nānādrumalatākulam| avaskaraṃ pratiṣṭhānaṃ kalpayāmāsa vai tadā||

Verse 6

अस्तंगिरिमधिष्ठानं नानाद्विजगणायुतम्। चकार भगवांस्त्वष्टा उदयं रथकूबरम्।।

astaṃgirimadhiṣṭhānaṃ nānādvijagaṇāyutam| cakāra bhagavāṃstvaṣṭā udayaṃ rathakūbaram||

Verse 7

मीननक्रझषावासं दानवालयमुत्तमम्। समुद्रमक्षं विदधे पत्तनाकरशोभितम्।।

mīnanakrajhaṣāvāsaṃ dānavālayamuttamam| samudramakṣaṃ vidadhe pattanākaraśobhitam||

Verse 8

चक्रं चक्रे चन्द्रमसं तारकागणमण्डितम्। दिवाकरं चाप्यपरं चक्रं चक्रेंऽशुमालिनम्।।

cakraṃ cakre candramasaṃ tārakāgaṇamaṇḍitam| divākaraṃ cāpyaparaṃ cakraṃ cakreṃ'śumālinam||

Verse 9

गङ्गां सरस्वतीं तूणीं चक्रे विश्वकृदव्ययः। अलङ्कारा रथस्यासन्नापगाः सरितस्तथा।।

gaṅgāṃ sarasvatīṃ tūṇīṃ cakre viśvakṛdavyayaḥ| alaṅkārā rathasyāsannāpagāḥ saritastathā||

Verse 10

त्रीनग्नीन्मन्त्रवच्चक्रे रथस्याथ त्रिवेणुकम्। अनुकर्षान्रथे दीप्तान्वरूथांश्चापि तारकाः।।

trīnagnīnmantravaccakre rathasyātha triveṇukam| anukarṣānrathe dīptānvarūthāṃścāpi tārakāḥ||

Verse 11

ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाः पुष्पफलोपगाः - पाठभेदः ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाजालं च भानुमत्। अलञ्चकार च रथं मासपक्षर्तुभिर्विभुः।।

oṣadhīrvīrudhaścaiva ghaṇṭāḥ puṣpaphalopagāḥ - pāṭhabhedaḥ oṣadhīrvīrudhaścaiva ghaṇṭājālaṃ ca bhānumat| alañcakāra ca rathaṃ māsapakṣartubhirvibhuḥ||

Verse 12

अहोरात्रैः कलाभिश्च काष्ठाभिरयनैस्तथा। द्यां युगं युगपर्वाणि संवर्तकबलाहरकान्।।

ahorātraiḥ kalābhiśca kāṣṭhābhirayanaistathā| dyāṃ yugaṃ yugaparvāṇi saṃvartakabalāharakān||

Verse 13

शम्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं सन्नतिमेव च। ऋग्वेदं सामवेदं च धुर्यावश्वावकल्पयत्।।

śamyāṃ dhṛtiṃ ca medhāṃ ca sthitiṃ sannatimeva ca| ṛgvedaṃ sāmavedaṃ ca dhuryāvaśvāvakalpayat||

Verse 14

पृष्ठाश्वौ तु यजुर्वेदः कल्पितोऽथर्वणस्तथा। अश्वानां चाप्यलङ्कारं विदधे पदसञ्चयम्।।

pṛṣṭhāśvau tu yajurvedaḥ kalpito'tharvaṇastathā| aśvānāṃ cāpyalaṅkāraṃ vidadhe padasañcayam||

Verse 15

सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुप्रभाम्। योक्ताणि चक्रे चाश्वानां कूश्माण्डांश्चापि पन्नगान्।

sinīvālīmanumatiṃ kuhūṃ rākāṃ ca suprabhām| yoktāṇi cakre cāśvānāṃ kūśmāṇḍāṃścāpi pannagān|

Verse 16

तालपृष्ठोऽथ नहुषः कार्कोटकधनञ्जयौ। इतरे चाभवन्नागा हयानां वाहबन्धनम्।।

tālapṛṣṭho'tha nahuṣaḥ kārkoṭakadhanañjayau| itare cābhavannāgā hayānāṃ vāhabandhanam||

Verse 17

अभीशवः षडङ्गानि कल्पितानि महीपते। ओङ्कारः कल्पितस्तस्य प्रतोदो विश्वकर्मणा।।

abhīśavaḥ ṣaḍaṅgāni kalpitāni mahīpate| oṅkāraḥ kalpitastasya pratodo viśvakarmaṇā||

Verse 18

यज्ञाः सर्वे पृथक्लृप्ता रथाङ्गानि च भागशः। अधिष्ठानं मनश्चासीत्परिरथ्या सरस्वती।।

yajñāḥ sarve pṛthaklṛptā rathāṅgāni ca bhāgaśaḥ| adhiṣṭhānaṃ manaścāsītparirathyā sarasvatī||

Verse 19

नानावर्णानि शस्त्राणि पताकाः पवनेरिताः। विद्युदिन्द्रधनुर्युक्तं रथं दीप्त्या व्यदीपयत्।।

nānāvarṇāni śastrāṇi patākāḥ pavaneritāḥ| vidyudindradhanuryuktaṃ rathaṃ dīptyā vyadīpayat||

Verse 20

वर्म योद्धुं च विहितं नमो ग्रहगणाकुलम्। अभेद्यं भानुमच्चित्रं कालचक्रपरिक्षतम्।।

varma yoddhuṃ ca vihitaṃ namo grahagaṇākulam| abhedyaṃ bhānumaccitraṃ kālacakraparikṣatam||

Verse 21

एवमस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तमे। त्वष्ट्रा मनुजशार्दूल द्विषतां भयवर्धने।।

evamasminmahārāja kalpite rathasattame| tvaṣṭrā manujaśārdūla dviṣatāṃ bhayavardhane||

Verse 22

स्वान्यायुधानि दिव्यानि न्यदधाच्छङ्करो रथे। ध्वजयष्टिं वियत्कृत्वा स्थापयामास गोवृषम्।।

svānyāyudhāni divyāni nyadadhācchaṅkaro rathe| dhvajayaṣṭiṃ viyatkṛtvā sthāpayāmāsa govṛṣam||

Verse 23

ब्रह्मदण्‍डः कालदम्डो रुद्रदण्डश्च ते ज्वराः। परिष्कारा र्थस्यासन्समन्ताद्दिशमुद्धताः।।

brahmadaṇ‍ḍaḥ kāladamḍo rudradaṇḍaśca te jvarāḥ| pariṣkārā rthasyāsansamantāddiśamuddhatāḥ||

Verse 24

विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः। छायामेवात्मनश्चक्रे धनुर्ज्यामक्षयां ध्रुवाम्।।

vicitramṛtubhiḥ ṣaḍbhiḥ kṛtvā saṃvatsaraṃ dhanuḥ| chāyāmevātmanaścakre dhanurjyāmakṣayāṃ dhruvām||

Verse 25

कालो हि भगवान्रुद्रस्तच्च संवत्सरं धनुः। तस्माद्रौद्री कालरात्री ज्या कृता धनुषो जरा।।

kālo hi bhagavānrudrastacca saṃvatsaraṃ dhanuḥ| tasmādraudrī kālarātrī jyā kṛtā dhanuṣo jarā||

Verse 26

ततो रथे रथाश्वांस्तानृषयः समयोजयन्। एकैकशः सुसंहृष्टानादाय सुधृतव्रताः।।

tato rathe rathāśvāṃstānṛṣayaḥ samayojayan| ekaikaśaḥ susaṃhṛṣṭānādāya sudhṛtavratāḥ||

Verse 27

दक्षिणस्यां धुरि कृत ऋग्वेदो मन्त्रपारगैः। सव्यतः सामवेदश्च युक्तो राजन्महर्षिभिः।।

dakṣiṇasyāṃ dhuri kṛta ṛgvedo mantrapāragaiḥ| savyataḥ sāmavedaśca yukto rājanmaharṣibhiḥ||

Verse 28

पार्ष्ठिदक्षिणतो युक्तो यजुर्वेदः सुरद्विजैः। इतरस्यां तथा पार्ष्ठ्यां युक्तो राजन्नथर्वणः।।

pārṣṭhidakṣiṇato yukto yajurvedaḥ suradvijaiḥ| itarasyāṃ tathā pārṣṭhyāṃ yukto rājannatharvaṇaḥ||

Verse 29

एवं ते वाजिनो युक्ता यज्ञविद्भिस्तथा रथे। अशोभन्त तथा युक्ता यथैवाध्वरमध्यगाः।।

evaṃ te vājino yuktā yajñavidbhistathā rathe| aśobhanta tathā yuktā yathaivādhvaramadhyagāḥ||

Verse 30

कल्पयित्वा रथं दिव्यं ततो बाणमकल्पयत्। चिन्तयित्वा हरिं विष्णुमव्ययं यज्ञवाहनम्।।

kalpayitvā rathaṃ divyaṃ tato bāṇamakalpayat| cintayitvā hariṃ viṣṇumavyayaṃ yajñavāhanam||

Verse 31

शरं सङ्कल्पयाञ्चक्रे विश्वकर्मा महामनाः। तस्य वाजांश्च पुङ्खं च कल्पयामास वै तदा।।

śaraṃ saṅkalpayāñcakre viśvakarmā mahāmanāḥ| tasya vājāṃśca puṅkhaṃ ca kalpayāmāsa vai tadā||

Verse 32

पुण्यगन्धवहं राजञ्श्वसनं राजसत्तम। अग्नीषोमौ शरमुखे कल्पयामास वै तदा।।

puṇyagandhavahaṃ rājañśvasanaṃ rājasattama| agnīṣomau śaramukhe kalpayāmāsa vai tadā||

Verse 33

अग्नीषोमात्मकं कृत्स्नमुच्यते वैष्णवं जगत्। विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः।।

agnīṣomātmakaṃ kṛtsnamucyate vaiṣṇavaṃ jagat| viṣṇurātmā bhagavato bhavasyāmitatejasaḥ||

Verse 34

तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं स विषेहे शरस्य वै। तस्मिञ्शरे तीक्ष्णमन्युममुञ्चद्दुःसहं प्रभुः।।

tasmāddhanurjyāsaṃsparśaṃ sa viṣehe śarasya vai| tasmiñśare tīkṣṇamanyumamuñcadduḥsahaṃ prabhuḥ||

Verse 35

भृग्वङ्गिरोमन्युभवः क्रोधाग्निरतिदुःसहः। स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासा भयानकः।।

bhṛgvaṅgiromanyubhavaḥ krodhāgniratiduḥsahaḥ| sa nīlalohito dhūmraḥ kṛttivāsā bhayānakaḥ||

Verse 36

आदित्यायुतसङ्काशस्तेजोज्वालावृतो भवः। दुश्चर्यच्यावको जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां वरः।।

ādityāyutasaṅkāśastejojvālāvṛto bhavaḥ| duścaryacyāvako jetā hantā brahmadviṣāṃ varaḥ||

Verse 37

तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत्। जङ्गमाजङ्गमं राजञ्छुशुभेऽद्भुतदर्शनम्।।

tasyāṅgāni samāśritya sthitaṃ viśvamidaṃ jagat| jaṅgamājaṅgamaṃ rājañchuśubhe'dbhutadarśanam||

Verse 38

दृष्टा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी। आददे स शरं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निवायुजम्।।

dṛṣṭā tu taṃ rathaṃ divyaṃ kavacī sa śarāsanī| ādade sa śaraṃ divyaṃ somaviṣṇvagnivāyujam||

Verse 39

तमादाय महादेवस्त्रासयन्दैत्यदानवान्। आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव रोदसी।।

tamādāya mahādevastrāsayandaityadānavān| āruroha tadā yattaḥ kampayanniva rodasī||

Verse 40

महर्षिभिः स्तूयमानो वन्द्यमानश्च वन्दिभिः। उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्तविशारदैः।।

maharṣibhiḥ stūyamāno vandyamānaśca vandibhiḥ| upanṛttaścāpsarasāṃ gaṇairnṛttaviśāradaiḥ||

Verse 41

स शोभमानो वरदः खङ्गी बाणी शरासनी। हसन्निवाब्रवीद्देवः सारथिः को भवेदिति।।

sa śobhamāno varadaḥ khaṅgī bāṇī śarāsanī| hasannivābravīddevaḥ sārathiḥ ko bhavediti||