Adhyaya 25

Verse 1

देवै रुद्रवचनात्तस्य स्वस्वार्धबलदानपूर्वकं त्रिपुरसंहारायाभिषेचनम्।। 1 ।। दुर्योधन उवाच। पितृदेवर्षिसङ्घेभ्योऽभये दत्ते महात्मना। सत्कृत्य शंकरं प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः।।

devai rudravacanāttasya svasvārdhabaladānapūrvakaṃ tripurasaṃhārāyābhiṣecanam|| 1 || duryodhana uvāca| pitṛdevarṣisaṅghebhyo'bhaye datte mahātmanā| satkṛtya śaṃkaraṃ prāha brahmā lokapitāmahaḥ||

Verse 2

इमान्यसुरदुर्गाणि लोकांस्त्रीनाक्रमन्ति हि। कश्च प्रजापतिर्घोरांस्तान्स्रर्वाञ्जहि मा चिरम्।।

imānyasuradurgāṇi lokāṃstrīnākramanti hi| kaśca prajāpatirghorāṃstānsrarvāñjahi mā ciram||

Verse 3

वरातिसर्गाद्देवेश प्राजापत्यमिदं परम्। मयाऽधितिष्ठता दत्तो दानवेभ्यो महान्वरः।।

varātisargāddeveśa prājāpatyamidaṃ param| mayā'dhitiṣṭhatā datto dānavebhyo mahānvaraḥ||

Verse 4

नास्त्यन्यो युधि तेषां वै निहन्ता इति नः श्रुतम्। तानतिक्रान्तमर्यादान्नान्यः संहर्तुमर्हति। त्वामृते सर्वभूतेश त्वं ह्येषां प्रत्यरिर्वधे।।

nāstyanyo yudhi teṣāṃ vai nihantā iti naḥ śrutam| tānatikrāntamaryādānnānyaḥ saṃhartumarhati| tvāmṛte sarvabhūteśa tvaṃ hyeṣāṃ pratyarirvadhe||

Verse 5

स त्वं देव प्रपन्नानां याचतां च दिवोकसाम्। कुरु प्रसादं वरद दानवाञ्जहि संयुगे।।

sa tvaṃ deva prapannānāṃ yācatāṃ ca divokasām| kuru prasādaṃ varada dānavāñjahi saṃyuge||

Verse 6

त्वत्प्रसादाज्जगत्सर्वं सुखमैधत मानद। शरण्यस्त्वं हि देवानां वयं त्वां शरणं गताः।।

tvatprasādājjagatsarvaṃ sukhamaidhata mānada| śaraṇyastvaṃ hi devānāṃ vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ||

Verse 7

ईश्वर उवाच। हन्तव्याः शत्रवः सर्वे युष्माकमिति मे मतिः। न त्वेकश्चोत्सहे हन्तुं बलिनः सुरविद्विषः।।

īśvara uvāca| hantavyāḥ śatravaḥ sarve yuṣmākamiti me matiḥ| na tvekaścotsahe hantuṃ balinaḥ suravidviṣaḥ||

Verse 8

ते यूयं सहिताः सर्वे मदीयेनापि तेजसा। जयध्वं युधि तान्सर्वान्सङ्घातेन महाबलान्।।

te yūyaṃ sahitāḥ sarve madīyenāpi tejasā| jayadhvaṃ yudhi tānsarvānsaṅghātena mahābalān||

Verse 9

देवा ऊचुः। अस्मत्तेजोबलं यावत्तावद्द्विगुणमेव वा। तत्तेषामिति मन्यामो दृष्टतेजोबला हि ते।।

devā ūcuḥ| asmattejobalaṃ yāvattāvaddviguṇameva vā| tatteṣāmiti manyāmo dṛṣṭatejobalā hi te||

Verse 10

ईश्वर उवाच। वध्यास्ते सर्वथा पापा ये युष्मास्वपराधिनः। मम तेजोबलार्धेन सर्वे मृद्गथ शात्रवान्।।

īśvara uvāca| vadhyāste sarvathā pāpā ye yuṣmāsvaparādhinaḥ| mama tejobalārdhena sarve mṛdgatha śātravān||

Verse 11

देवा ऊचुः। बिभर्तुं तव तेजोर्धं न शक्ष्याम सुरेश्वर। सर्वेषां नो बलार्धेन त्वमेव जहि शात्रवान्।।

devā ūcuḥ| bibhartuṃ tava tejordhaṃ na śakṣyāma sureśvara| sarveṣāṃ no balārdhena tvameva jahi śātravān||

Verse 12

वयं च सर्वथा देव रक्षणीयास्तथैव च। स नो रक्ष महादेव त्वमेव जहि शात्रवान्।।

vayaṃ ca sarvathā deva rakṣaṇīyāstathaiva ca| sa no rakṣa mahādeva tvameva jahi śātravān||

Verse 13

ईश्वर उवाच। मम तेजो न शक्ता हि सर्वे धारयितुं यदि। अहमेनान्वधिष्यामि युष्मत्तेजोर्धसंयुतः।।

īśvara uvāca| mama tejo na śaktā hi sarve dhārayituṃ yadi| ahamenānvadhiṣyāmi yuṣmattejordhasaṃyutaḥ||

Verse 14

बलार्धं यदि मे देवा न धारयितुमाहवे। शक्ताः सर्वे हि सङ्गम्य यूयं तत्प्रब्रवीमि वः।।

balārdhaṃ yadi me devā na dhārayitumāhave| śaktāḥ sarve hi saṅgamya yūyaṃ tatprabravīmi vaḥ||

Verse 15

समा भवन्ति मे सर्वे दानवाश्चामराश्च ये। शिवोऽस्मि सर्वभूतानां शिवत्वं तेन मे सुराः।।

samā bhavanti me sarve dānavāścāmarāśca ye| śivo'smi sarvabhūtānāṃ śivatvaṃ tena me surāḥ||

Verse 16

किन्त्वधर्मेण वर्तन्ते यस्मात्ते सुरशत्रवः। तस्माद्वध्या मयाप्येते युष्माकं च हितेप्सया।।

kintvadharmeṇa vartante yasmātte suraśatravaḥ| tasmādvadhyā mayāpyete yuṣmākaṃ ca hitepsayā||

Verse 17

शरणं वः प्रपन्नानां धर्मेण च जिगीषताम्। साहाय्यं वः करिष्यामि निहनिष्यामि वो रिपून्।।

śaraṇaṃ vaḥ prapannānāṃ dharmeṇa ca jigīṣatām| sāhāyyaṃ vaḥ kariṣyāmi nihaniṣyāmi vo ripūn||

Verse 18

दीयतां च बलार्धं मे सर्वैरपि पृथक्पृथक्। पशुत्वं चैव मे लोकाः सर्वे कल्पन्तु पीडिताः।।

dīyatāṃ ca balārdhaṃ me sarvairapi pṛthakpṛthak| paśutvaṃ caiva me lokāḥ sarve kalpantu pīḍitāḥ||

Verse 19

पशूनां तु पतित्वं मे भवत्वद्य दिवौकसः। एवं न पापं प्राप्स्यामि पशून्हत्वा सुरद्विपः।।

paśūnāṃ tu patitvaṃ me bhavatvadya divaukasaḥ| evaṃ na pāpaṃ prāpsyāmi paśūnhatvā suradvipaḥ||

Verse 20

कल्पयध्वं रथं दिव्यं रथाश्वांश्चैव पारगान्। धनुः शरं सारथिं च ततो जेष्यामि वो रिपून्।।

kalpayadhvaṃ rathaṃ divyaṃ rathāśvāṃścaiva pāragān| dhanuḥ śaraṃ sārathiṃ ca tato jeṣyāmi vo ripūn||

Verse 21

इति श्रुत्वा वचो देवा देवदेवस्य भूपतेः। विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रति शङ्किताः।।

iti śrutvā vaco devā devadevasya bhūpateḥ| viṣādamagamansarve paśutvaṃ prati śaṅkitāḥ||

Verse 22

तेषां भावं भवो ज्ञात्वा देवस्तानब्रवीदिदम्। मा वोस्तु पशुभावेऽस्मिन्भयं विबुधसत्तमाः।।

teṣāṃ bhāvaṃ bhavo jñātvā devastānabravīdidam| mā vostu paśubhāve'sminbhayaṃ vibudhasattamāḥ||

Verse 23

श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः।।

śrūyatāṃ paśubhāvasya vimokṣaḥ kriyatāṃ ca saḥ||

Verse 24

यो वः पशुपतेश्चर्यां चरिष्यति स मोक्ष्यते। पशुत्वादिति सत्यं वः प्रतिजाने समागमे।।

yo vaḥ paśupateścaryāṃ cariṣyati sa mokṣyate| paśutvāditi satyaṃ vaḥ pratijāne samāgame||

Verse 25

ये चाप्यन्ये चरिष्यन्ति व्रतं मोक्ष्यन्ति तेऽपि च।।

ye cāpyanye cariṣyanti vrataṃ mokṣyanti te'pi ca||

Verse 26

नै(त्य)ष्ठिकं द्वादशाब्दं वा अर्धमब्दमृतुत्रयम्। मासं द्वादशरात्रं गुह्यं व्रतं दिव्यं चरिष्यथ।।

nai(tya)ṣṭhikaṃ dvādaśābdaṃ vā ardhamabdamṛtutrayam| māsaṃ dvādaśarātraṃ guhyaṃ vrataṃ divyaṃ cariṣyatha||

Verse 27

तं तथेत्यब्रुवन्देवा देवदेवनमस्कृतम्। ऊचुश्चेदं गृहाणेदं तेजसोऽर्धमिति प्रभुम्।।

taṃ tathetyabruvandevā devadevanamaskṛtam| ūcuścedaṃ gṛhāṇedaṃ tejaso'rdhamiti prabhum||

Verse 28

प्रत्युवाच तथेत्येव शूलधृद्राजसत्तम। ततस्ते प्रददुः सर्वे तेजसोऽर्धं महात्मने।।

pratyuvāca tathetyeva śūladhṛdrājasattama| tataste pradaduḥ sarve tejaso'rdhaṃ mahātmane||

Verse 29

सर्वमादाय सर्वेषां तेजसोऽर्धं दिवौकसाम्। तेजसाप्यधिको भूत्वा भूयोऽप्यतिबलोऽभवत्।।

sarvamādāya sarveṣāṃ tejaso'rdhaṃ divaukasām| tejasāpyadhiko bhūtvā bhūyo'pyatibalo'bhavat||

Verse 30

ततः प्रभृति देवानां देवदेवोऽभवद्भवः। पतिश्च सर्वभूतानां पशूनां चाभवत्तदा।।

tataḥ prabhṛti devānāṃ devadevo'bhavadbhavaḥ| patiśca sarvabhūtānāṃ paśūnāṃ cābhavattadā||

Verse 31

तस्मात्पशुपतिश्चोक्तो भवत्वाच्च भवेति वै।। अर्धमादाय सर्वेषां तेजसा प्रज्वलन्निव।

tasmātpaśupatiścokto bhavatvācca bhaveti vai|| ardhamādāya sarveṣāṃ tejasā prajvalanniva|

Verse 32

भासयामास तान्सर्वान्देवदेवो महाद्युतिः।। ततोऽभिषिषिच्युः सर्वे सुरा रुद्रं पुरारिणम्।

bhāsayāmāsa tānsarvāndevadevo mahādyutiḥ|| tato'bhiṣiṣicyuḥ sarve surā rudraṃ purāriṇam|

Verse 33

महादेव इति ह्यासीद्देवदेवो महेश्वरः।।

mahādeva iti hyāsīddevadevo maheśvaraḥ||