Adhyaya 21

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। षोडशदिवसयुद्धोपसंहारः।। 2 ।। सञ्जय उवाच। ततः कर्णं पुरस्कृत्य त्वदीया युद्वदुर्मदाः। पुनरावृत्य सङ्ग्रामं चक्रुर्देवासुरोपमम्।।

saṅkulayuddham|| 1 || ṣoḍaśadivasayuddhopasaṃhāraḥ|| 2 || sañjaya uvāca| tataḥ karṇaṃ puraskṛtya tvadīyā yudvadurmadāḥ| punarāvṛtya saṅgrāmaṃ cakrurdevāsuropamam||

Verse 2

द्विरदनररथाश्वशङ्खशब्दैः परिहृषिता विविधैश्च शस्त्रपातैः। द्विरदरथपदातिसादिसङ्घाः परिकुपिताभिमुखाः प्रजघ्निरे ते।।

dviradanararathāśvaśaṅkhaśabdaiḥ parihṛṣitā vividhaiśca śastrapātaiḥ| dviradarathapadātisādisaṅghāḥ parikupitābhimukhāḥ prajaghnire te||

Verse 3

शितपरश्वथसासिपट्टसै-- रिषुभिरनेकविधैश्च सूदिताः। द्विरदरथहया महाहवे वरपुरुषैः पुरुषाश्च वाहनैः।।

śitaparaśvathasāsipaṭṭasai-- riṣubhiranekavidhaiśca sūditāḥ| dviradarathahayā mahāhave varapuruṣaiḥ puruṣāśca vāhanaiḥ||

Verse 4

कमलदिनकरेन्दुसन्निभैः सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः। रुचिरमकुटकुण्डलैर्मही पुरुषशिरोभिरुपस्तृता बभौ।।

kamaladinakarendusannibhaiḥ sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ| ruciramakuṭakuṇḍalairmahī puruṣaśirobhirupastṛtā babhau||

Verse 5

परिघमुसलशक्तितौमरै-- र्नखरभुशुण्डिगदाशतैर्हताः। द्विरदनरहयाः सहस्रशो रुधिरनदीप्रवहास्तदाऽभवन्।।

parighamusalaśaktitaumarai-- rnakharabhuśuṇḍigadāśatairhatāḥ| dviradanarahayāḥ sahasraśo rudhiranadīpravahāstadā'bhavan||

Verse 6

प्रहतरथनराश्वकुञ्जरं प्रतिभयदर्शनमुल्बणव्रणम्। तदहितहतमाबभौ बलं पितृपतिराष्ट्रमिव प्रजाक्षये।।

prahatarathanarāśvakuñjaraṃ pratibhayadarśanamulbaṇavraṇam| tadahitahatamābabhau balaṃ pitṛpatirāṣṭramiva prajākṣaye||

Verse 7

अथ तव नरदेव सैनिका-- स्तव च सुताः सुरसूनुसन्निभाः। अमितबलपुरः सरा रणे कुरुवृषभाः शिनिपुत्रमभ्ययुः।।

atha tava naradeva sainikā-- stava ca sutāḥ surasūnusannibhāḥ| amitabalapuraḥ sarā raṇe kuruvṛṣabhāḥ śiniputramabhyayuḥ||

Verse 8

तदतिरुधिरभीममाबभौ पुरुषवराश्वरथद्विपाकुलम्। लवणजलसमुद्वतस्वनं बलमसुरामरसैन्यसप्रभम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि षोडशदिवसयुद्धे एकविंशोऽध्यायः।। 21 ।।

tadatirudhirabhīmamābabhau puruṣavarāśvarathadvipākulam| lavaṇajalasamudvatasvanaṃ balamasurāmarasainyasaprabham|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ṣoḍaśadivasayuddhe ekaviṃśo'dhyāyaḥ|| 21 ||

Verse 9

सुरपतिसमविक्रमस्तत-- स्त्रिदशवरावरजोपमं युधि। दिनकरकिरणप्रभैः पृषत्कै रवितनयोऽभ्यहनच्छिनिप्रवीरम्।। लवणजलः क्षारसमुद्रः।।

surapatisamavikramastata-- stridaśavarāvarajopamaṃ yudhi| dinakarakiraṇaprabhaiḥ pṛṣatkai ravitanayo'bhyahanacchinipravīram|| lavaṇajalaḥ kṣārasamudraḥ||

Verse 10

तमपि सरथवाजिसारथिं शिनिवृषभो विविधैः शरैस्त्वरन्। भुजगविषसमप्रभै रणे पुरुषवरं समवास्तृणोत्तदा।।

tamapi sarathavājisārathiṃ śinivṛṣabho vividhaiḥ śaraistvaran| bhujagaviṣasamaprabhai raṇe puruṣavaraṃ samavāstṛṇottadā||

Verse 11

शिनिवृषभशरैर्निपीडितं तव सुहृदो वसुषेणमभ्ययुः। त्वरितमतिरथा रथर्षभं द्विरदरथाश्वपदातिभिः सह।।

śinivṛṣabhaśarairnipīḍitaṃ tava suhṛdo vasuṣeṇamabhyayuḥ| tvaritamatirathā ratharṣabhaṃ dviradarathāśvapadātibhiḥ saha||

Verse 12

तदुदधिनिभमाद्रवद्बलं त्वरिततरैः समभिद्रुतं परैः। द्रुपदसुतमुखैस्तदाऽभवत् पुरुषरथाश्वगजक्षयो महान्।।

tadudadhinibhamādravadbalaṃ tvaritataraiḥ samabhidrutaṃ paraiḥ| drupadasutamukhaistadā'bhavat puruṣarathāśvagajakṣayo mahān||

Verse 13

अथ पुरुषवरौ कृताह्निकौ भवमभिपूज्य यथाविधि प्रभुम्। अरिवधकृतनिश्चयौ द्रुतं तव बलमर्जुनकेशवौ सृतौ।। त्रिदशवरावरजोपमं विष्णुतुल्यम्।।

atha puruṣavarau kṛtāhnikau bhavamabhipūjya yathāvidhi prabhum| arivadhakṛtaniścayau drutaṃ tava balamarjunakeśavau sṛtau|| tridaśavarāvarajopamaṃ viṣṇutulyam||

Verse 14

जलदनिनदनिःस्वनं रथं पवनविधूतपताककेतनम्। सितहयमुपयान्तमन्तिकं कृतमनसो ददृशुस्तदाऽरयः।।

jaladaninadaniḥsvanaṃ rathaṃ pavanavidhūtapatākaketanam| sitahayamupayāntamantikaṃ kṛtamanaso dadṛśustadā'rayaḥ||

Verse 15

अथ विष्फार्य गाण्डीवं रथे नृत्यन्निवार्जुनः। शरसम्बाधमकरोत्खं दिशः प्रदिशस्तथा।।

atha viṣphārya gāṇḍīvaṃ rathe nṛtyannivārjunaḥ| śarasambādhamakarotkhaṃ diśaḥ pradiśastathā||

Verse 16

रथान्विमानप्रतिमान्मज्जयन्सायुधध्वजान्। ससारथींस्तदा बाणैरभ्राणीवानिलोऽवधीत्।।

rathānvimānapratimānmajjayansāyudhadhvajān| sasārathīṃstadā bāṇairabhrāṇīvānilo'vadhīt||

Verse 17

गजान्गजप्रयन्तॄंश्च वैजयन्त्यायुधध्वजान्। सादिनोऽश्वांश्च पत्तींश्च शरैर्निन्ये यमक्षयम्।।

gajāngajaprayantṝṃśca vaijayantyāyudhadhvajān| sādino'śvāṃśca pattīṃśca śarairninye yamakṣayam||

Verse 18

तमन्तकमिव क्रुद्धमनिवार्यं महारथम्। दुर्योधनोऽभ्ययादेको निघ्नन्बाणैरजिह्मगैः।।

tamantakamiva kruddhamanivāryaṃ mahāratham| duryodhano'bhyayādeko nighnanbāṇairajihmagaiḥ||

Verse 19

तस्यार्जुनो धनुः सूतमश्वान्केतुं च सायकैः। हत्वा सप्तभिरेकेन च्छत्रं चिच्छेद पत्रिणा।।

tasyārjuno dhanuḥ sūtamaśvānketuṃ ca sāyakaiḥ| hatvā saptabhirekena cchatraṃ ciccheda patriṇā||

Verse 20

नवमं च समाधाय व्यसृजत्प्राणघातिनम्। दुर्योधनायेषुवरं तं द्रौणिः सप्तधाऽच्छिनत्।।

navamaṃ ca samādhāya vyasṛjatprāṇaghātinam| duryodhanāyeṣuvaraṃ taṃ drauṇiḥ saptadhā'cchinat||

Verse 21

ततो द्रौणेर्धनुश्छित्वा हत्वा चाश्वरथाञ्शरैः। कृपस्यापि तदत्युग्रं धनुश्चिच्छेद पाण्डवः।। प्रत्यपद्यत प्रविष्टः।।

tato drauṇerdhanuśchitvā hatvā cāśvarathāñśaraiḥ| kṛpasyāpi tadatyugraṃ dhanuściccheda pāṇḍavaḥ|| pratyapadyata praviṣṭaḥ||

Verse 22

हार्दिक्यस्य धनुश्छित्त्वा ध्वजं चाश्वांस्तदाऽवधीत्। दुःशासनस्येष्वसनं छित्त्वा राधेयमभ्ययात्।।

hārdikyasya dhanuśchittvā dhvajaṃ cāśvāṃstadā'vadhīt| duḥśāsanasyeṣvasanaṃ chittvā rādheyamabhyayāt||

Verse 23

अथ सात्यकिमुत्सृज्य त्वरन्कर्णोऽर्जुनं त्रिभिः। विद्व्वा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थं पुनःपुनः।।

atha sātyakimutsṛjya tvarankarṇo'rjunaṃ tribhiḥ| vidvvā vivyādha viṃśatyā kṛṣṇaṃ pārthaṃ punaḥpunaḥ||

Verse 24

न ग्लानिरासीत्कर्णस्य क्षिपतः सायकान्बहून्। रणे विनिघ्नतः शत्रून्क्रुद्धस्येव शतक्रतोः।।

na glānirāsītkarṇasya kṣipataḥ sāyakānbahūn| raṇe vinighnataḥ śatrūnkruddhasyeva śatakratoḥ||

Verse 25

अथ सात्यकिरागत्य कर्णं विद्द्वा शितैः शरैः। नवत्या नवभिश्चोग्रैः शतेन पुनरार्पयत्।।

atha sātyakirāgatya karṇaṃ viddvā śitaiḥ śaraiḥ| navatyā navabhiścograiḥ śatena punarārpayat||

Verse 26

ततः प्रवीराः पार्थानां सर्वे कर्णमपीडयन्। युधामन्युः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः।।

tataḥ pravīrāḥ pārthānāṃ sarve karṇamapīḍayan| yudhāmanyuḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ||

Verse 27

उत्तमौजा युयुत्सुश्च यमौ पार्षत एव च। चेदिकारूशमात्स्यानां केकयानां च यद्बलं।।

uttamaujā yuyutsuśca yamau pārṣata eva ca| cedikārūśamātsyānāṃ kekayānāṃ ca yadbalaṃ||

Verse 28

चेकितानश्च बलवान्धर्मराजश्च सुव्रतः। एते रथाश्वद्विरदैः पत्तिभिश्चोग्रविक्रमैः।।

cekitānaśca balavāndharmarājaśca suvrataḥ| ete rathāśvadviradaiḥ pattibhiścogravikramaiḥ||

Verse 29

परिवार्य रणे कर्णं नानाशस्त्रैरवाकिरन्। भाषन्तो वाग्भिरुग्राभिः सर्वे कर्णवधे धृताः।।

parivārya raṇe karṇaṃ nānāśastrairavākiran| bhāṣanto vāgbhirugrābhiḥ sarve karṇavadhe dhṛtāḥ||

Verse 30

तां शस्त्रवृष्टिं बहुधा कर्णश्छित्त्वा शितैः शरैः। अपोवाहास्त्रवीर्येण द्रुमं भङ्क्त्वेव मारुतः।।

tāṃ śastravṛṣṭiṃ bahudhā karṇaśchittvā śitaiḥ śaraiḥ| apovāhāstravīryeṇa drumaṃ bhaṅktveva mārutaḥ||

Verse 31

रथिनः समहामात्रान्गजानश्वान्ससादिनः। पत्तिव्रातांश्च सङ्क्रुद्वो निघ्नन्कर्णो व्यदृश्यत।।

rathinaḥ samahāmātrāngajānaśvānsasādinaḥ| pattivrātāṃśca saṅkrudvo nighnankarṇo vyadṛśyata||

Verse 32

तद्वध्यमानं पाण्डूनां बलं कर्णास्त्रतेजसा। विशस्त्रपत्रदेहासु प्राय आसीत्पराङ्मुखम्।।

tadvadhyamānaṃ pāṇḍūnāṃ balaṃ karṇāstratejasā| viśastrapatradehāsu prāya āsītparāṅmukham||

Verse 33

अथ कर्णास्त्रमस्त्रेण प्रतिहत्यार्जुनः स्मयन्। दिशं खं चैव भूमिं च प्रावृणोच्छरवृष्टिभिः।।

atha karṇāstramastreṇa pratihatyārjunaḥ smayan| diśaṃ khaṃ caiva bhūmiṃ ca prāvṛṇoccharavṛṣṭibhiḥ||

Verse 34

मुसलानीव सम्पेतुः परिघा इव चेषवः। शतघ्न्य इव चाप्यन्ये वज्राण्युग्राणि चापरे।।

musalānīva sampetuḥ parighā iva ceṣavaḥ| śataghnya iva cāpyanye vajrāṇyugrāṇi cāpare||

Verse 35

तैर्वध्यमानं तत्सैन्यं सपत्त्यश्वरथद्विपम्। निमीलिताक्षमत्यर्थं बभ्राम च ननाद च।।

tairvadhyamānaṃ tatsainyaṃ sapattyaśvarathadvipam| nimīlitākṣamatyarthaṃ babhrāma ca nanāda ca||

Verse 36

निष्कैवल्यं तदा युद्वं प्रापुरश्वनरद्विपाः। हन्यमानाः शरैरार्तास्तदा भीताः प्रदुद्रुवुः।। सृतावागतौ।।

niṣkaivalyaṃ tadā yudvaṃ prāpuraśvanaradvipāḥ| hanyamānāḥ śarairārtāstadā bhītāḥ pradudruvuḥ|| sṛtāvāgatau||

Verse 37

त्वदीयानां तदा युद्वे संसक्तानां जयैषिणाम्। गिरिमस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान्।। निष्कैवल्यं निश्चितं कैवल्यं मरणं यस्मिंस्तत्तथा।।

tvadīyānāṃ tadā yudve saṃsaktānāṃ jayaiṣiṇām| girimastaṃ samāsādya pratyapadyata bhānumān|| niṣkaivalyaṃ niścitaṃ kaivalyaṃ maraṇaṃ yasmiṃstattathā||

Verse 38

तमसा च महाराज रजसा च विशेषतः। न किञ्चित्प्रत्यपश्याम शुभं वा यदि वाऽशुभम्।।

tamasā ca mahārāja rajasā ca viśeṣataḥ| na kiñcitpratyapaśyāma śubhaṃ vā yadi vā'śubham||

Verse 39

ते त्रस्यन्तो महेष्वासा रात्रियुद्वस्य भारत। अपयानं ततश्चक्रुः सहिताः सर्वयोधिभिः।।

te trasyanto maheṣvāsā rātriyudvasya bhārata| apayānaṃ tataścakruḥ sahitāḥ sarvayodhibhiḥ||

Verse 40

कौरवेष्वपयातेषु तदा राजन्दिनक्षये। जयं सुमनसः प्राप्य पार्थाः स्वशिबिरं ययुः।।

kauraveṣvapayāteṣu tadā rājandinakṣaye| jayaṃ sumanasaḥ prāpya pārthāḥ svaśibiraṃ yayuḥ||

Verse 41

वादित्रशब्दैर्विविधैः सिंहनादैः सगर्जितैः। परानुवहन्तश्च स्तुवन्तश्चाच्युतार्जुनौ।।

vāditraśabdairvividhaiḥ siṃhanādaiḥ sagarjitaiḥ| parānuvahantaśca stuvantaścācyutārjunau||

Verse 42

कृतेऽवहारे तैर्वीरैः सैनिकाः सर्व एव ते। आशीर्वाचः पाण्डवेषु प्रायुञ्जन्त नरेश्वराः।।

kṛte'vahāre tairvīraiḥ sainikāḥ sarva eva te| āśīrvācaḥ pāṇḍaveṣu prāyuñjanta nareśvarāḥ||

Verse 43

ततः कृतेऽवहारे च प्रहृष्टास्तत्र पाण्डवाः। निशायां शिबिरं गत्वा न्यवसन्त नरेश्वराः।।

tataḥ kṛte'vahāre ca prahṛṣṭāstatra pāṇḍavāḥ| niśāyāṃ śibiraṃ gatvā nyavasanta nareśvarāḥ||

Verse 44

ततो रक्षः पिशाचाश्च श्वापदाश्चैव सङ्घशः। जग्मुरायोधनं घोरं रुद्रस्याक्रीडसन्निभम्।।

tato rakṣaḥ piśācāśca śvāpadāścaiva saṅghaśaḥ| jagmurāyodhanaṃ ghoraṃ rudrasyākrīḍasannibham||