Adhyaya 20

Verse 1

युधिष्ठिरेण दुर्योधनपराजयः।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। अतितीव्राणि दुःखानि दुःसहानि बहूनि च। त्वत्तोऽहं सञ्जयाश्रौषं पुत्राणां चैव सङ्क्षयम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि षोडशदिवसयुद्धे विंशोऽध्यायः।। 20 ।।

yudhiṣṭhireṇa duryodhanaparājayaḥ|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| atitīvrāṇi duḥkhāni duḥsahāni bahūni ca| tvatto'haṃ sañjayāśrauṣaṃ putrāṇāṃ caiva saṅkṣayam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ṣoḍaśadivasayuddhe viṃśo'dhyāyaḥ|| 20 ||

Verse 2

यथा त्वं मे कथयसे यथा युद्वमवर्तत। न सन्ति सूत कौरव्या इति मे निश्चिता मतिः।।

yathā tvaṃ me kathayase yathā yudvamavartata| na santi sūta kauravyā iti me niścitā matiḥ||

Verse 3

दुर्योधनश्च विरथः कृतस्तत्र महारथः। धर्मपुत्रः कथं चक्रे तस्य वा नृपतिः कथम्।। अतितीव्राणि युद्धानीति क.ट.ड.पाठः।।

duryodhanaśca virathaḥ kṛtastatra mahārathaḥ| dharmaputraḥ kathaṃ cakre tasya vā nṛpatiḥ katham|| atitīvrāṇi yuddhānīti ka.ṭa.ḍa.pāṭhaḥ||

Verse 4

अपराह्णे कथं युद्वमभवद्रोमहर्षणम्। तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्यसि सञ्जय।।

aparāhṇe kathaṃ yudvamabhavadromaharṣaṇam| tanmamācakṣva tattvena kuśalo hyasi sañjaya||

Verse 5

सञ्जय उवाच। संसक्तेषु तु सैन्येषु वध्यमानेषु भागशः। रथमन्यं समास्थाय पुत्रस्तव विशाम्पते।।

sañjaya uvāca| saṃsakteṣu tu sainyeṣu vadhyamāneṣu bhāgaśaḥ| rathamanyaṃ samāsthāya putrastava viśāmpate||

Verse 6

क्रोधेन महता युक्तः सविषो भुजगो यथा। दुर्योधनः समालक्ष्य धर्मराजं युधिष्ठिरम्। प्रोवाच सूतं त्वरितो याहियाहीति भारत।।

krodhena mahatā yuktaḥ saviṣo bhujago yathā| duryodhanaḥ samālakṣya dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| provāca sūtaṃ tvarito yāhiyāhīti bhārata||

Verse 7

तत्र मां प्रापय क्षिप्रं सारथे यत्र पाण्डवः। ध्रियमाणातप्रतेण राजा राजति दंशितः।।

tatra māṃ prāpaya kṣipraṃ sārathe yatra pāṇḍavaḥ| dhriyamāṇātaprateṇa rājā rājati daṃśitaḥ||

Verse 8

स सूतश्चोदितो राज्ञा राज्ञः स्यन्दनमुत्तमम्। युधिष्ठिरस्याभिमुखं प्रेषयामास संयुगे।।

sa sūtaścodito rājñā rājñaḥ syandanamuttamam| yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge||

Verse 9

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्वः प्रभिन्न इव कुञ्जरः। सारथिं चोदयामास याहि यत्र सुयोधनः।।

tato yudhiṣṭhiraḥ krudvaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ| sārathiṃ codayāmāsa yāhi yatra suyodhanaḥ||

Verse 10

तौ समाजग्मतुर्वीरौ भ्रातरौ रथसत्तमौ।।

tau samājagmaturvīrau bhrātarau rathasattamau||

Verse 11

समेत्य च महावीरौ संरब्धौ युद्वदुर्मदौ। ववर्षतुर्महेष्वासौ शरैरन्योन्यमाहवे।।

sametya ca mahāvīrau saṃrabdhau yudvadurmadau| vavarṣaturmaheṣvāsau śarairanyonyamāhave||

Verse 12

ततो दुर्योधनो राजा धर्मशीलस्य मारिष। शिलाशितेन भल्लेन धनुश्चिच्छेद संयुगे।।

tato duryodhano rājā dharmaśīlasya māriṣa| śilāśitena bhallena dhanuściccheda saṃyuge||

Verse 13

तं नामृष्यत सङ्क्रुद्धो ह्यवमानं युधिष्ठिरः। अपविध्य धनुश्छिन्नं क्रोधसंरक्तलोचनः।। तस्य तं च नृपतिर्दुर्योधनः कथमयुध्यत इति शेषः।।

taṃ nāmṛṣyata saṅkruddho hyavamānaṃ yudhiṣṭhiraḥ| apavidhya dhanuśchinnaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ|| tasya taṃ ca nṛpatirduryodhanaḥ kathamayudhyata iti śeṣaḥ||

Verse 14

अन्यत्कार्मुकमादाय धर्मपुत्रश्चमूमुखे। दुर्योधनस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च।।

anyatkārmukamādāya dharmaputraścamūmukhe| duryodhanasya ciccheda dhvajaṃ kārmukameva ca||

Verse 15

अथान्यद्वनुरादाय पुत्रस्ते भरतर्षभ। युधिष्ठिरस्य चिक्षेप शरान्कनकभूषणान्। रुक्मपुङ्खान्प्रसन्नाग्रान्सविषानिव पन्नगान्।।

athānyadvanurādāya putraste bharatarṣabha| yudhiṣṭhirasya cikṣepa śarānkanakabhūṣaṇān| rukmapuṅkhānprasannāgrānsaviṣāniva pannagān||

Verse 16

तावन्योन्यं सुसङ्क्रुद्धौ शस्त्रवर्षाण्यमुञ्चताम्। सिंहाविव सुसंरब्धौ परस्परजिगीषया।।

tāvanyonyaṃ susaṅkruddhau śastravarṣāṇyamuñcatām| siṃhāviva susaṃrabdhau parasparajigīṣayā||

Verse 17

जघ्नतुस्तौ रणेऽन्योन्यं नर्दमानौ वृषाविव। अन्तरं मार्गमाणौ च चेरतुस्तौ महारथौ।।

jaghnatustau raṇe'nyonyaṃ nardamānau vṛṣāviva| antaraṃ mārgamāṇau ca ceratustau mahārathau||

Verse 18

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैस्तौ तु कृतव्रणौ। विरेजतुर्महाराज किंशुकाविव पुष्पितौ।।

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śaraistau tu kṛtavraṇau| virejaturmahārāja kiṃśukāviva puṣpitau||

Verse 19

ततो राजन्विमुञ्चन्तौ सिंहनादान्मुहुर्मुहुः। तलयोश्च तथा शब्दान्धनुषश्च महाहवे।।

tato rājanvimuñcantau siṃhanādānmuhurmuhuḥ| talayośca tathā śabdāndhanuṣaśca mahāhave||

Verse 20

शङ्खशब्दवरांश्चैव चक्रतुस्तौ नरेश्वरौ। अन्योन्यं तौ महाराज पीडयांचक्रतुर्भृशम्।। भीमस्तमाह च ततः प्रतिज्ञामनुचिन्तयन् इति झ.पाठः।।

śaṅkhaśabdavarāṃścaiva cakratustau nareśvarau| anyonyaṃ tau mahārāja pīḍayāṃcakraturbhṛśam|| bhīmastamāha ca tataḥ pratijñāmanucintayan iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 21

ततो युधिष्ठिरो राजा पुत्रं तव शरैस्त्रिभिः। आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगैर्दुरासदैः।।

tato yudhiṣṭhiro rājā putraṃ tava śaraistribhiḥ| ājaghānorasi kruddho vajravegairdurāsadaiḥ||

Verse 22

प्रतिविव्याध तं तूर्णं तव पुत्रो महीपतिः। पञ्चभिर्निशितैर्बाणैः स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः।।

prativivyādha taṃ tūrṇaṃ tava putro mahīpatiḥ| pañcabhirniśitairbāṇaiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ||

Verse 23

ततो दुर्योधनो राजा शक्तिं चिक्षेप भारत। सर्वपारशवीं तीक्ष्णां महोल्काप्रतिमां तदा।। अपविध्य त्यक्त्वा।।

tato duryodhano rājā śaktiṃ cikṣepa bhārata| sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ maholkāpratimāṃ tadā|| apavidhya tyaktvā||

Verse 24

तामापतन्तीं सहसा धर्मराजः शितैः शरैः। त्रिभिश्चिच्छेद सहसा तं च विव्याध पञ्चभिः।।

tāmāpatantīṃ sahasā dharmarājaḥ śitaiḥ śaraiḥ| tribhiściccheda sahasā taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ||

Verse 25

निपपात ततः साऽथ स्वर्णदण्डा महास्वना। निपतन्ती महोल्केव व्यराजच्छिखिसन्निभा।। सर्वपारशवीं सर्वपारशवीं सर्वविनाशिनीं गौरादिः। तिरस्कारे विनाशे च पुंसि पारशवः इति मेदिनी।।३

nipapāta tataḥ sā'tha svarṇadaṇḍā mahāsvanā| nipatantī maholkeva vyarājacchikhisannibhā|| sarvapāraśavīṃ sarvapāraśavīṃ sarvavināśinīṃ gaurādiḥ| tiraskāre vināśe ca puṃsi pāraśavaḥ iti medinī||3

Verse 26

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशाम्पते। नवभिर्निशितैर्भल्लैर्निजघान युधिष्ठिरम्।।

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrastava viśāmpate| navabhirniśitairbhallairnijaghāna yudhiṣṭhiram||

Verse 27

सोऽतिविद्वो बलवता शत्रुणआ शत्रुतापनः। दुर्योधनं समुद्दिश्य बाणं जग्राह सत्वरः।।

so'tividvo balavatā śatruṇaā śatrutāpanaḥ| duryodhanaṃ samuddiśya bāṇaṃ jagrāha satvaraḥ||

Verse 28

समाधत्त च तं बाणं धनुर्मध्ये महाबलः। चिक्षेप च महाराज ततः क्रुद्वः पराक्रमी।।

samādhatta ca taṃ bāṇaṃ dhanurmadhye mahābalaḥ| cikṣepa ca mahārāja tataḥ krudvaḥ parākramī||

Verse 29

स तु बाणः समासाद्य तव पुत्रं महारथम्। व्यामोहयत राजानं धरणीं च ददार ह।।

sa tu bāṇaḥ samāsādya tava putraṃ mahāratham| vyāmohayata rājānaṃ dharaṇīṃ ca dadāra ha||

Verse 30

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो गदामुद्यम्य वेगितः। विधित्सुः कलहस्यान्तं धर्मराजमुपाद्रवत्।।

tato duryodhanaḥ kruddho gadāmudyamya vegitaḥ| vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ dharmarājamupādravat||

Verse 31

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा दण्डहस्तमिवान्तकम्। धर्मराजो महाशक्तिं प्राहिणोत्तव सूनवे।।

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā daṇḍahastamivāntakam| dharmarājo mahāśaktiṃ prāhiṇottava sūnave||

Verse 32

दीप्यमानां महावेगां महोल्कां ज्वलितामिव। यमदण्डनिभां घोरां कालरात्रिमिवापराम्।।

dīpyamānāṃ mahāvegāṃ maholkāṃ jvalitāmiva| yamadaṇḍanibhāṃ ghorāṃ kālarātrimivāparām||

Verse 33

रथस्थः स तया विद्वो वर्म भित्त्वा स्तनान्तरे। भृशं संविग्नहृदयः पपात च मुमोह च।।

rathasthaḥ sa tayā vidvo varma bhittvā stanāntare| bhṛśaṃ saṃvignahṛdayaḥ papāta ca mumoha ca||

Verse 34

नभस्तमाह च ततः प्रतिज्ञामनुपालय। नायं वध्यस्तव नृप इत्युक्तः स न्यवर्तत।। दीपयन्ती महोल्काभा राजञ्शक्तिर्दिशो दश इति ड.पाठः।।

nabhastamāha ca tataḥ pratijñāmanupālaya| nāyaṃ vadhyastava nṛpa ityuktaḥ sa nyavartata|| dīpayantī maholkābhā rājañśaktirdiśo daśa iti ḍa.pāṭhaḥ||

Verse 35

ततस्त्वरितमागम्य कृतवर्मा तवात्मजम्। प्रत्यपद्यत राजानं निम्नं व्यसनार्णवे।।

tatastvaritamāgamya kṛtavarmā tavātmajam| pratyapadyata rājānaṃ nimnaṃ vyasanārṇave||

Verse 36

गदामादाय भीमोऽपि हेमपट्टपरिष्कृताम्। अभिदुद्राव वेगेन कृतवर्माणमाहवे।।

gadāmādāya bhīmo'pi hemapaṭṭapariṣkṛtām| abhidudrāva vegena kṛtavarmāṇamāhave||

Verse 37

एवं तदभवद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह। अपराह्णे महाराज काङ्क्षतां विजयं युधि।।

evaṃ tadabhavadyuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha| aparāhṇe mahārāja kāṅkṣatāṃ vijayaṃ yudhi||