Adhyaya 17

Verse 1

कृपकृतवर्मक्ष्यां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः पराजयः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। धृष्टद्युम्नं कृपो राजन्वारयामास संयुगे। यथा दृष्ट्वा वने सिंहं शरभो वारयेद्युधि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि षोडशदिवसयुद्धे सप्तदशोऽध्यायः।। 17 ।।

kṛpakṛtavarmakṣyāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ parājayaḥ|| 1 || sañjaya uvāca| dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpo rājanvārayāmāsa saṃyuge| yathā dṛṣṭvā vane siṃhaṃ śarabho vārayedyudhi|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ṣoḍaśadivasayuddhe saptadaśo'dhyāyaḥ|| 17 ||

Verse 2

निरुद्वः पार्षतस्तेन गौतमेन बलीयसा। पदात्पदं विचलितुं नाशकत्तत्र भारत।।

nirudvaḥ pārṣatastena gautamena balīyasā| padātpadaṃ vicalituṃ nāśakattatra bhārata||

Verse 3

गौतमस्य रथं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नरथं प्रति। वित्रेसुः सर्वभूतानि क्षयं प्राप्तं च मेनिरे।।

gautamasya rathaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati| vitresuḥ sarvabhūtāni kṣayaṃ prāptaṃ ca menire||

Verse 4

तदा जल्पन्ति पाण्डूनां रथिनः सादिनस्तथा। द्रोणस्य निधनान्नूनं सङ्क्रुद्वो द्विपदां वरः।।

tadā jalpanti pāṇḍūnāṃ rathinaḥ sādinastathā| droṇasya nidhanānnūnaṃ saṅkrudvo dvipadāṃ varaḥ||

Verse 5

शारद्वतो महातेजा दिव्यास्त्रविदुदारधीः। अपि स्वस्ति भवेदद्य धृष्टद्युम्नस्य गौतमात्।।

śāradvato mahātejā divyāstravidudāradhīḥ| api svasti bhavedadya dhṛṣṭadyumnasya gautamāt||

Verse 6

अपीयं वाहिनी कृत्स्ना मुच्येत महतो भयात्। अप्ययं ब्राह्मणः सर्वान्न नो हन्यात्समागतान्।।

apīyaṃ vāhinī kṛtsnā mucyeta mahato bhayāt| apyayaṃ brāhmaṇaḥ sarvānna no hanyātsamāgatān||

Verse 7

यादृशं दृश्यते रूपमन्तकप्रतिमं रणे। गमिष्यत्यद्य पदवीं भारद्वाजस्य गौतमः।।

yādṛśaṃ dṛśyate rūpamantakapratimaṃ raṇe| gamiṣyatyadya padavīṃ bhāradvājasya gautamaḥ||

Verse 8

आचार्यः क्षिप्रहस्तश्च विजयी च सदा युधि। अस्त्रवान्वीर्यसम्पन्नः क्रोधेन च समन्वितः।।

ācāryaḥ kṣiprahastaśca vijayī ca sadā yudhi| astravānvīryasampannaḥ krodhena ca samanvitaḥ||

Verse 9

पार्षतश्च महायुद्वे विमुखोऽद्याभिलक्ष्यते। इत्येवं विविधा वाचस्तावकानां परैः सह। व्यश्रूयन्त महाराज तयोस्तत्र समागमे।।

pārṣataśca mahāyudve vimukho'dyābhilakṣyate| ityevaṃ vividhā vācastāvakānāṃ paraiḥ saha| vyaśrūyanta mahārāja tayostatra samāgame||

Verse 10

विनिःश्वस्य ततः क्रोधात्कृपः शारद्वतो नृप। पार्षतं चार्दयामास निश्चेष्टं सर्वमर्मसु।।

viniḥśvasya tataḥ krodhātkṛpaḥ śāradvato nṛpa| pārṣataṃ cārdayāmāsa niśceṣṭaṃ sarvamarmasu||

Verse 11

स हन्यमानः समरे गौतमेन महात्मना। कर्तव्यं न स्म जानाति मोहेन महता वृतः।।

sa hanyamānaḥ samare gautamena mahātmanā| kartavyaṃ na sma jānāti mohena mahatā vṛtaḥ||

Verse 12

तमब्रवीत्ततो यन्ता कञ्चित्क्षेमं तु पार्षत। ईदृशं व्यसनं युद्धे न ते दृष्टं मया क्वचित्।। शरभोऽष्टपादः सिंहघाती पशुपक्षिशरीरो नृसिंहवत् द्व्यात्मा।।

tamabravīttato yantā kañcitkṣemaṃ tu pārṣata| īdṛśaṃ vyasanaṃ yuddhe na te dṛṣṭaṃ mayā kvacit|| śarabho'ṣṭapādaḥ siṃhaghātī paśupakṣiśarīro nṛsiṃhavat dvyātmā||

Verse 13

दैवयोगात्तु ते बाणा नापतन्मर्मभेदिनः। प्रेषिता द्विजमुख्येन मर्माण्युद्दिश्य सर्वतः।। ईदृशं व्यसनं यद्धेन मे दृष्टं कदाचन। दैवयोगादिमे बाणा न जघ्नर्मम चाहवे इति क.ख.ट.पाठः।।

daivayogāttu te bāṇā nāpatanmarmabhedinaḥ| preṣitā dvijamukhyena marmāṇyuddiśya sarvataḥ|| īdṛśaṃ vyasanaṃ yaddhena me dṛṣṭaṃ kadācana| daivayogādime bāṇā na jaghnarmama cāhave iti ka.kha.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 14

व्यावर्तये रथं तूर्णं नदीवेगमिवार्णवात्। अवध्यं ब्राह्मणं मन्ये येन ते विक्रमो हतः।।

vyāvartaye rathaṃ tūrṇaṃ nadīvegamivārṇavāt| avadhyaṃ brāhmaṇaṃ manye yena te vikramo hataḥ||

Verse 15

धृष्टद्युम्नस्ततो राजञ्शनकैरब्रवीद्वचः। मुह्यते मे मनस्तात गात्रस्वेदश्च जायते।।

dhṛṣṭadyumnastato rājañśanakairabravīdvacaḥ| muhyate me manastāta gātrasvedaśca jāyate||

Verse 16

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च सारथे। वर्जयन्ब्राह्मणं युद्धे शनैर्याहि यतोऽर्जुनः।।

vepathuśca śarīre me romaharṣaśca sārathe| varjayanbrāhmaṇaṃ yuddhe śanairyāhi yato'rjunaḥ||

Verse 17

अर्जुनं भीमसेनं वा समरे प्राप्य सारथे। क्षेममद्य भवेन्मह्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः।। पार्षतं शिखंडिनं।।

arjunaṃ bhīmasenaṃ vā samare prāpya sārathe| kṣemamadya bhavenmahyamiti me naiṣṭhikī matiḥ|| pārṣataṃ śikhaṃḍinaṃ||

Verse 18

ततः प्रायान्महाराज सारथिस्त्वरयन्हयान्। यतो भीमो महेष्वासो युयुधे तव सैनिकैः।।

tataḥ prāyānmahārāja sārathistvarayanhayān| yato bhīmo maheṣvāso yuyudhe tava sainikaiḥ||

Verse 19

प्रद्रुतं च रथं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य मारिष। किरञ्शरशतान्येव गौतमोऽनुययौ तदा।।

pradrutaṃ ca rathaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya māriṣa| kirañśaraśatānyeva gautamo'nuyayau tadā||

Verse 20

शङ्खं च पूरयामास मुहुर्मुहुररिन्दमः। पार्षतं त्रासयामास महेन्द्रो नमुचिं यथा।।

śaṅkhaṃ ca pūrayāmāsa muhurmuhurarindamaḥ| pārṣataṃ trāsayāmāsa mahendro namuciṃ yathā||

Verse 21

शिखण्डिनं तु समरे भीष्ममृत्युं दुरासदम्। हार्दिक्यो वारयामास स्मयन्निव मुहुर्मुहुः।।

śikhaṇḍinaṃ tu samare bhīṣmamṛtyuṃ durāsadam| hārdikyo vārayāmāsa smayanniva muhurmuhuḥ||

Verse 22

शिखण्डी तु समासाद्य हृदिकानां महारथम्। पञ्चभिर्निशितैर्भल्लैर्जत्रुदेशे समाहनत्।।

śikhaṇḍī tu samāsādya hṛdikānāṃ mahāratham| pañcabhirniśitairbhallairjatrudeśe samāhanat||

Verse 23

कृतवर्मा तु सङ्क्रद्धो भित्त्वा षष्ट्या पतत्रिभिः। धनुरेकेन चिच्छेद हसन्राजन्महारथः।।

kṛtavarmā tu saṅkraddho bhittvā ṣaṣṭyā patatribhiḥ| dhanurekena ciccheda hasanrājanmahārathaḥ||

Verse 24

अथान्यद्वनुरादाय द्रुपदस्यात्मजो बली। तिष्ठतिष्ठेति सङ्क्रुद्धो हार्दिक्यं प्रत्यभाषत।।

athānyadvanurādāya drupadasyātmajo balī| tiṣṭhatiṣṭheti saṅkruddho hārdikyaṃ pratyabhāṣata||

Verse 25

ततोऽस्य नवतिं बाणान्रुक्मपुङ्खान्सुतेजनान्। प्रेषयामास राजेन्द्र तेऽस्याभ्रश्यन्त वर्मणः।। ईदृशं व्यसनं यद्धेन मे दृष्टं कदाचन। दैवयोगादिमे बाणा न जघ्नर्मम चाहवे इति क.ख.ट.पाठः।।

tato'sya navatiṃ bāṇānrukmapuṅkhānsutejanān| preṣayāmāsa rājendra te'syābhraśyanta varmaṇaḥ|| īdṛśaṃ vyasanaṃ yaddhena me dṛṣṭaṃ kadācana| daivayogādime bāṇā na jaghnarmama cāhave iti ka.kha.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 26

वितथांस्तान्समालक्ष्य पतितांश्च महीतले। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कार्मुकं चिच्छिदे भृशम्।।

vitathāṃstānsamālakṣya patitāṃśca mahītale| kṣurapreṇa sutīkṣṇena kārmukaṃ cicchide bhṛśam||

Verse 27

अथैनं छिन्नधन्वानं भग्नशृङ्गमिवर्षभम्। अशीत्या मार्गणैः क्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्पयत्।।

athainaṃ chinnadhanvānaṃ bhagnaśṛṅgamivarṣabham| aśītyā mārgaṇaiḥ kruddho bāhvorurasi cārpayat||

Verse 28

कृतवर्मा तु सङ्क्रुद्धो मार्गणैः क्षतविक्षतः। ववाम रुधिरं गात्रैः कुम्भवक्रादिवोदकम्।। अभ्रश्यन्त भ्रष्टाः। वर्म न चिच्छिदुरित्यर्थः।।

kṛtavarmā tu saṅkruddho mārgaṇaiḥ kṣatavikṣataḥ| vavāma rudhiraṃ gātraiḥ kumbhavakrādivodakam|| abhraśyanta bhraṣṭāḥ| varma na cicchidurityarthaḥ||

Verse 29

रुधिरेण परिक्लिन्नः कृतवर्मा त्वराजत। वर्षेण क्लेदितो राजन्यथा गैरिकपर्वतः।।

rudhireṇa pariklinnaḥ kṛtavarmā tvarājata| varṣeṇa kledito rājanyathā gairikaparvataḥ||

Verse 30

अथान्यद्वनुरादाय समार्गणगुणं प्रभुः। शिखण्डिनं बाणगणैः स्कन्धदेशे व्यताडयत्।।

athānyadvanurādāya samārgaṇaguṇaṃ prabhuḥ| śikhaṇḍinaṃ bāṇagaṇaiḥ skandhadeśe vyatāḍayat||

Verse 31

स्कन्धदेशस्थितैर्बाणैः शिखण्डी तु व्यराजत। शाखाप्रशाखाविपुलः सुमहान्पादपो यथा।।

skandhadeśasthitairbāṇaiḥ śikhaṇḍī tu vyarājata| śākhāpraśākhāvipulaḥ sumahānpādapo yathā||

Verse 32

तावन्योन्यं भृशं विद्व्वा रुधिरेण समुक्षितौ। पोप्लुयमानौ हि यथा महान्तौ शोणितहदे। तद्वद्विरेजतुर्वीरौ शोणितेन परिप्लुतौ।।

tāvanyonyaṃ bhṛśaṃ vidvvā rudhireṇa samukṣitau| popluyamānau hi yathā mahāntau śoṇitahade| tadvadvirejaturvīrau śoṇitena pariplutau||

Verse 33

यथा च किंशुकौ फुल्लौ पुष्पमासे समागते। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ रक्तचन्दनरूषितौ। भुजगाविव सङ्क्रुद्धौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ।।

yathā ca kiṃśukau phullau puṣpamāse samāgate| rudhirokṣitasarvāṅgau raktacandanarūṣitau| bhujagāviva saṅkruddhau rejatustau narottamau||

Verse 34

तावुभौ शरवनुन्नाङ्गौ परस्परशरक्षतौ। अन्योन्यशृङ्गाभिहतौ रेजतुर्वृषभाविव।।

tāvubhau śaravanunnāṅgau parasparaśarakṣatau| anyonyaśṛṅgābhihatau rejaturvṛṣabhāviva||

Verse 35

अन्योन्यस्य वधे यत्नं कुर्वाणौ तौ महारथौ। रथाभ्यां चेरतुस्तत्र मण्डलानि सहस्रशः।।

anyonyasya vadhe yatnaṃ kurvāṇau tau mahārathau| rathābhyāṃ ceratustatra maṇḍalāni sahasraśaḥ||

Verse 36

कृतवर्मा महाराज पार्षतं निशितैः शरैः। रणे विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्गैः शिलाशितैः।। ववाम वान्तवान्।।

kṛtavarmā mahārāja pārṣataṃ niśitaiḥ śaraiḥ| raṇe vivyādha saptatyā svarṇapuṅgaiḥ śilāśitaiḥ|| vavāma vāntavān||

Verse 37

ततोऽस्य समरे बाणं भोजः प्रहरतां वरः। जीवितान्तकरं घोरं व्यसृजत्त्वरयाऽन्वितः।।

tato'sya samare bāṇaṃ bhojaḥ praharatāṃ varaḥ| jīvitāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjattvarayā'nvitaḥ||

Verse 38

स तेनाभिहतो राजन्मूर्च्छामाशु समाविशत्। ध्वजयष्टिं च सहसा शिश्रिये कश्मलावृतः।।

sa tenābhihato rājanmūrcchāmāśu samāviśat| dhvajayaṣṭiṃ ca sahasā śiśriye kaśmalāvṛtaḥ||

Verse 39

अपोवाह रणात्तूर्णं सारथी रथिनां वरम्। हार्दिक्यशरसन्तप्तं निःश्वसन्तं पुनःपुनः।।

apovāha raṇāttūrṇaṃ sārathī rathināṃ varam| hārdikyaśarasantaptaṃ niḥśvasantaṃ punaḥpunaḥ||

Verse 40

पराजिते ततः शूरे द्रुपदस्यात्मजे प्रभो। व्यद्रवत्पाण्डवी सेना व्यधमाना समन्ततः।।

parājite tataḥ śūre drupadasyātmaje prabho| vyadravatpāṇḍavī senā vyadhamānā samantataḥ||