Adhyaya 18

Verse 1

अर्जुनेन संशप्तकपराजयः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। श्वेताश्वोऽपि महाराज व्यधमत्तावकं बलम्। यथा वायुः समासाद्य तूलराशिं समन्ततः।।

arjunena saṃśaptakaparājayaḥ|| 1 || sañjaya uvāca| śvetāśvo'pi mahārāja vyadhamattāvakaṃ balam| yathā vāyuḥ samāsādya tūlarāśiṃ samantataḥ||

Verse 2

प्रत्युद्ययुस्त्रिगर्तास्तं शिबयः कौरवैः सह। वसातयोऽथ साल्वाश्च गोपालाश्च यशस्विनः।।

pratyudyayustrigartāstaṃ śibayaḥ kauravaiḥ saha| vasātayo'tha sālvāśca gopālāśca yaśasvinaḥ||

Verse 3

सत्यदेवः सत्यकीर्तिर्मित्रदेवः श्रुतञ्जयः। सौश्रुतिश्चन्द्रदेवश्च मित्रवर्मा च भारत।।

satyadevaḥ satyakīrtirmitradevaḥ śrutañjayaḥ| sauśrutiścandradevaśca mitravarmā ca bhārata||

Verse 4

त्रिगर्तराजः समरे भ्रातृभिः परिवारितः। पुत्रैश्चैव महेष्वासैर्नानाशस्त्रविशारदैः।।

trigartarājaḥ samare bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ| putraiścaiva maheṣvāsairnānāśastraviśāradaiḥ||

Verse 5

व्यसृजन्त शस्त्रातान्किरन्तोऽर्जुनमाहवे। अभ्यवर्तन्त सहसा वार्योघा इव सागरम्।।

vyasṛjanta śastrātānkiranto'rjunamāhave| abhyavartanta sahasā vāryoghā iva sāgaram||

Verse 6

ते त्वर्जुनं समासाद्य योधाः शतसहस्रशः। अगच्छन्विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः।।

te tvarjunaṃ samāsādya yodhāḥ śatasahasraśaḥ| agacchanvilayaṃ sarve tārkṣyaṃ dṛṣṭveva pannagāḥ||

Verse 7

ते हन्यमानाः समरे न जहुः पाण्डवं रणे। हन्यमाना महाराज शलभा इव पावकम्।।

te hanyamānāḥ samare na jahuḥ pāṇḍavaṃ raṇe| hanyamānā mahārāja śalabhā iva pāvakam||

Verse 8

सत्यदेवस्त्रिभिर्बाणैर्विव्याध युधि पाण्डवम्। मित्रदेवस्त्रिषष्ट्या तु चन्द्रदेवस्तु सप्तभिः।।

satyadevastribhirbāṇairvivyādha yudhi pāṇḍavam| mitradevastriṣaṣṭyā tu candradevastu saptabhiḥ||

Verse 9

मित्रवर्मा त्रिसप्तत्या सौश्रुतिश्चापि सप्तभिः। श्रुतंजयस्तु विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः।।

mitravarmā trisaptatyā sauśrutiścāpi saptabhiḥ| śrutaṃjayastu viṃśatyā suśarmā navabhiḥ śaraiḥ||

Verse 10

स विद्वो बहुभिः सङ्ख्ये प्रतिविव्याध तान्नृपान्। सौश्रुतिं सप्तभिर्विद्व्वा चन्द्रदेवं त्रिभिः शरैः।।

sa vidvo bahubhiḥ saṅkhye prativivyādha tānnṛpān| sauśrutiṃ saptabhirvidvvā candradevaṃ tribhiḥ śaraiḥ||

Verse 11

श्रुतंजयं च विंशत्या चन्द्रदेवं तथाऽष्टभिः। मित्रदेवं शतेनैव सत्यदेवं त्रिभिः शरैः।।

śrutaṃjayaṃ ca viṃśatyā candradevaṃ tathā'ṣṭabhiḥ| mitradevaṃ śatenaiva satyadevaṃ tribhiḥ śaraiḥ||

Verse 12

नवभिर्मित्रवर्माणं सुशर्माणं तथाऽष्टभिः। श्रुतञ्जयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैः।।

navabhirmitravarmāṇaṃ suśarmāṇaṃ tathā'ṣṭabhiḥ| śrutañjayaṃ ca rājānaṃ hatvā tatra śilāśitaiḥ||

Verse 13

सौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत्। त्वरितश्चन्द्रदेवं च शरैर्निन्ये यमक्षयम्।।

sauśruteḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyādapāharat| tvaritaścandradevaṃ ca śarairninye yamakṣayam||

Verse 14

तथेतरान्महाराज यतमानान्महारथान्। पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरेकैकं प्रत्यवारयत्।।

tathetarānmahārāja yatamānānmahārathān| pañcabhiḥ pañcabhirbāṇairekaikaṃ pratyavārayat||

Verse 15

सत्यदेवस्तु सङ्क्रुद्वस्तोमरं व्यसृजन्महत्। समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च।।

satyadevastu saṅkrudvastomaraṃ vyasṛjanmahat| samuddiśya raṇe kṛṣṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca||

Verse 16

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनः। अयस्मयः स्वर्णदण्डो जगाम धरणीं तदा।।

sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahātmanaḥ| ayasmayaḥ svarṇadaṇḍo jagāma dharaṇīṃ tadā||

Verse 17

माधवस्य तु विद्धस्य तोमरेण महारणे। प्रतोदः प्रापतद्वस्ताद्रश्मयश्च विशाम्पते।।

mādhavasya tu viddhasya tomareṇa mahāraṇe| pratodaḥ prāpatadvastādraśmayaśca viśāmpate||

Verse 18

वासुदेवं विभिन्नाङ्गं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः। क्रोधमाहारयत्तीव्रं कृष्णं चेदमुवाच ह।। सीदमानानि पङ्कमज्जनात्।।

vāsudevaṃ vibhinnāṅgaṃ dṛṣṭvā pārtho dhanañjayaḥ| krodhamāhārayattīvraṃ kṛṣṇaṃ cedamuvāca ha|| sīdamānāni paṅkamajjanāt||

Verse 19

प्रापयाश्वान्महाबाहो सत्यदेवं प्रति प्रभो। यावदेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्।।

prāpayāśvānmahābāho satyadevaṃ prati prabho| yāvadenaṃ śaraistīkṣṇairnayāmi yamasādanam||

Verse 20

प्रतोदं गृह्य सोऽन्यत्तु रश्मीन्सङ्गृह्य च द्रुतम्। वाहयामास तानश्वान्सत्यदेवरथं प्रति।।

pratodaṃ gṛhya so'nyattu raśmīnsaṅgṛhya ca drutam| vāhayāmāsa tānaśvānsatyadevarathaṃ prati||

Verse 21

विष्वक्सेनं सुनिर्विद्वं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः। सत्यदेवं शरैस्तीक्ष्णैर्वारयित्वा महारथः।।

viṣvaksenaṃ sunirvidvaṃ dṛṣṭvā pārtho dhanañjayaḥ| satyadevaṃ śaraistīkṣṇairvārayitvā mahārathaḥ||

Verse 22

ततः सुनिशितैर्भल्लै राज्ञस्तस्य महच्छिरः। कुम्डलोपचितं कायाच्चकर्त पृतनान्तरे।।

tataḥ suniśitairbhallai rājñastasya mahacchiraḥ| kumḍalopacitaṃ kāyāccakarta pṛtanāntare||

Verse 23

तन्निकृत्य शितैर्बाणैर्भित्रवर्माणमाक्षिपत्। वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष।।

tannikṛtya śitairbāṇairbhitravarmāṇamākṣipat| vatsadantena tīkṣṇena sārathiṃ cāsya māriṣa||

Verse 24

ततः शरशतैर्भूयः संशप्तकगणान्बली। पातयामास सङ्क्रुद्वः शतशोऽथ सहस्रशः।।

tataḥ śaraśatairbhūyaḥ saṃśaptakagaṇānbalī| pātayāmāsa saṅkrudvaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 25

ततो रजतपुङ्खेन राजञ्शीर्षं महात्मनः। मित्रदेवस्य चिच्छेद क्षुरप्रेण महारथः। सुशर्माणं सुसङ्क्रुद्धो जत्रुदेशे समाहनत्।।

tato rajatapuṅkhena rājañśīrṣaṃ mahātmanaḥ| mitradevasya ciccheda kṣurapreṇa mahārathaḥ| suśarmāṇaṃ susaṅkruddho jatrudeśe samāhanat||

Verse 26

ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनञ्जयम्। शस्त्रौघैर्ममृदुः क्रुद्वा नादयन्तो दिशो दश।।

tataḥ saṃśaptakāḥ sarve parivārya dhanañjayam| śastraughairmamṛduḥ krudvā nādayanto diśo daśa||

Verse 27

अभ्यर्दितस्तु तज्जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमः। ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे महारथः।।

abhyarditastu tajjiṣṇuḥ śakratulyaparākramaḥ| aindramastramameyātmā prāduścakre mahārathaḥ||

Verse 28

ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्विशाम्पते। कार्मुकात्पाण्डुपुत्रस्य पार्थस्यामिततेजसः।।

tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsanviśāmpate| kārmukātpāṇḍuputrasya pārthasyāmitatejasaḥ||

Verse 29

ततस्तु च्छिद्यमानानां ध्वजानां धनुषां तथा। रथानां सपताकानां तूणीराणां युगैः सह।।

tatastu cchidyamānānāṃ dhvajānāṃ dhanuṣāṃ tathā| rathānāṃ sapatākānāṃ tūṇīrāṇāṃ yugaiḥ saha||

Verse 30

अक्षाणामथ चक्राणां योक्त्राणां रश्मिभिः सह। कूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे।।

akṣāṇāmatha cakrāṇāṃ yoktrāṇāṃ raśmibhiḥ saha| kūbarāṇāṃ varūthānāṃ pṛṣatkānāṃ ca saṃyuge||

Verse 31

अश्वानां पततां चापि प्रासानामृष्टिभिः सह। गदानां परिघानां च शक्तितोमरपट्टसैः।।

aśvānāṃ patatāṃ cāpi prāsānāmṛṣṭibhiḥ saha| gadānāṃ parighānāṃ ca śaktitomarapaṭṭasaiḥ||

Verse 32

शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानां चोरुभिः सह। कण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष।।

śataghnīnāṃ sacakrāṇāṃ bhujānāṃ corubhiḥ saha| kaṇṭhasūtrāṅgadānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca māriṣa||

Verse 33

हाराणामथ निष्काणां तनुत्राणां च भारत। छत्राणां व्यजनानां च शिरसां कुमुटैः सह। राशयश्चात्र दृश्यन्ते पतितानां महीतले।।

hārāṇāmatha niṣkāṇāṃ tanutrāṇāṃ ca bhārata| chatrāṇāṃ vyajanānāṃ ca śirasāṃ kumuṭaiḥ saha| rāśayaścātra dṛśyante patitānāṃ mahītale||

Verse 34

सकुण्डलानि स्वक्षीमि पूर्णचन्द्रनिभानि च। शिरांस्युर्व्यामदृश्यन्त ताराजालमिवाम्बरे।।

sakuṇḍalāni svakṣīmi pūrṇacandranibhāni ca| śirāṃsyurvyāmadṛśyanta tārājālamivāmbare||

Verse 35

सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनोक्षितानि च। शरीराणि व्यदृश्यन्त निहतानां महीतले।।

susragvīṇi suvāsāṃsi candanenokṣitāni ca| śarīrāṇi vyadṛśyanta nihatānāṃ mahītale||

Verse 36

रुद्रस्याक्रीडसदृशं घोरमायोधनं तदा।।

rudrasyākrīḍasadṛśaṃ ghoramāyodhanaṃ tadā||

Verse 37

निहतै राजपुत्रैश्च क्षत्रियैश्च महाबलैः। अर्जुनेन महाराज तत्रतत्र महारणे।।

nihatai rājaputraiśca kṣatriyaiśca mahābalaiḥ| arjunena mahārāja tatratatra mahāraṇe||

Verse 38

हस्तिभिः पतितैश्चैव तुरङ्गैश्चाभवन्मही। अगम्यरूपा समरे विशीर्णैरिव पर्वतैः।।

hastibhiḥ patitaiścaiva turaṅgaiścābhavanmahī| agamyarūpā samare viśīrṇairiva parvataiḥ||

Verse 39

नासीद्रथपथस्तस्य पाण्डवस्य महात्मनः। निघ्नतः शात्रवान्भल्लैर्हस्त्यश्वं चास्यतो महत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि षोडशदिवसयुद्धे अष्टादशोऽध्यायः।। 18 ।।

nāsīdrathapathastasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ| nighnataḥ śātravānbhallairhastyaśvaṃ cāsyato mahat|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ṣoḍaśadivasayuddhe aṣṭādaśo'dhyāyaḥ|| 18 ||

Verse 40

स्वानुगा इव सीदन्ति रथचक्राणि मारिष। चरतस्तस्य सङ्ग्रामे तस्मिंल्लोहितकर्दमे।।

svānugā iva sīdanti rathacakrāṇi māriṣa| caratastasya saṅgrāme tasmiṃllohitakardame||

Verse 41

सीदमानानि चक्राणि समुहूस्तुरगा भृशम्। श्रमेण महता युक्ता मनोमारुतरंहसः।। आसीद्रथपथस्तस्य इति घ.ङ. पाठः। आसादितस्ततो रान्रथचक्रे विशाम्पते इति क.पाठः। आच्छादितं ततो राजन्रथचक्रं च मारिष इति ख.पाठः।।

sīdamānāni cakrāṇi samuhūsturagā bhṛśam| śrameṇa mahatā yuktā manomārutaraṃhasaḥ|| āsīdrathapathastasya iti gha.ṅa. pāṭhaḥ| āsāditastato rānrathacakre viśāmpate iti ka.pāṭhaḥ| ācchāditaṃ tato rājanrathacakraṃ ca māriṣa iti kha.pāṭhaḥ||

Verse 42

वध्यमानं तु तत्सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विना। प्रायशो विमुखं सर्वं नावतिष्ठत भारत।।

vadhyamānaṃ tu tatsainyaṃ pāṇḍuputreṇa dhanvinā| prāyaśo vimukhaṃ sarvaṃ nāvatiṣṭhata bhārata||

Verse 43

ताञ्जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तकगणान्बहून्। विरराज तदा पार्थो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्।।

tāñjitvā samare jiṣṇuḥ saṃśaptakagaṇānbahūn| virarāja tadā pārtho vidhūmo'gniriva jvalan||