Adhyaya 16

Verse 1

युयुत्सूलूकयोर्युद्धम्।। 1 ।। शकुनिसुतसोमयोर्युद्धम्।। 2 ।। सञ्जय उवाच। युयुत्सं तव पुत्रस्य द्रावयन्तं बलं महत्। उलूको न्यपतत्तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्।।

yuyutsūlūkayoryuddham|| 1 || śakunisutasomayoryuddham|| 2 || sañjaya uvāca| yuyutsaṃ tava putrasya drāvayantaṃ balaṃ mahat| ulūko nyapatattūrṇaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt||

Verse 2

युयुत्सुश्च ततो राजञ्शितधारेण पत्रिणा। उलूकं ताडयामास वज्रेणेव महाबलम्।।

yuyutsuśca tato rājañśitadhāreṇa patriṇā| ulūkaṃ tāḍayāmāsa vajreṇeva mahābalam||

Verse 3

उलूकस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रस्य संयुगे। क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ताडयामास कर्णिना।।

ulūkastu tataḥ kruddhastava putrasya saṃyuge| kṣurapreṇa dhanuśchittvā tāḍayāmāsa karṇinā||

Verse 4

तदपास्य धनुश्छिन्नं युयुत्सर्वेगवत्तरम्। अन्यदादत्त सुमहच्चापं संरक्तलोचनः।।

tadapāsya dhanuśchinnaṃ yuyutsarvegavattaram| anyadādatta sumahaccāpaṃ saṃraktalocanaḥ||

Verse 5

शाकुनिं तु ततः षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ। सारथिं त्रिभिरानर्च्छत्तं च भूयो व्यविध्यत।।

śākuniṃ tu tataḥ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha| sārathiṃ tribhirānarcchattaṃ ca bhūyo vyavidhyata||

Verse 6

उलूकस्तं तु विंशत्या विद्व्वा स्वर्णविभूषितैः। अथास्य समरे क्रुद्धो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्।।

ulūkastaṃ tu viṃśatyā vidvvā svarṇavibhūṣitaiḥ| athāsya samare kruddho dhvajaṃ ciccheda kāñcanam||

Verse 7

स च्छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणो महाध्वजः। पपात प्रमुखे राजन्युयुत्सोः काञ्चनध्वजः।।

sa cchinnayaṣṭiḥ sumahāñśīryamāṇo mahādhvajaḥ| papāta pramukhe rājanyuyutsoḥ kāñcanadhvajaḥ||

Verse 8

ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सुः क्रोधमूर्च्छितः। उलूकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे।।

dhvajamunmathitaṃ dṛṣṭvā yuyutsuḥ krodhamūrcchitaḥ| ulūkaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna stanāntare||

Verse 9

उलूकस्तस्य समरे तैलधौतेन मारिष। शिरश्चिच्छेद भल्लेन यन्तुर्भरतसत्तम।।

ulūkastasya samare tailadhautena māriṣa| śiraściccheda bhallena yanturbharatasattama||

Verse 10

तच्छिन्नमपतद्भूमौ युयुत्सोः सारथेस्तदा। तारारूपं यथा चित्रं निपपात महीतले।।

tacchinnamapatadbhūmau yuyutsoḥ sārathestadā| tārārūpaṃ yathā citraṃ nipapāta mahītale||

Verse 11

जघान चतुरोऽश्वांश्च तं च विव्याध पञ्चभिः। सोऽतिविद्वो बलवता प्रत्यपायाद्रथान्तरम्।।

jaghāna caturo'śvāṃśca taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ| so'tividvo balavatā pratyapāyādrathāntaram||

Verse 12

तं निर्जित्य रणे राजन्नुलूकस्त्वरितो ययौ। पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिघ्नन्निशितैः शरैः।।

taṃ nirjitya raṇe rājannulūkastvarito yayau| pāñcālānsṛñjayāṃścaiva vinighnanniśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 13

शतानीकं महाराज श्रुतकर्मा सुतस्तव। व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धादसम्भ्रमः।।

śatānīkaṃ mahārāja śrutakarmā sutastava| vyaśvasūtarathaṃ cakre nimeṣārdhādasambhramaḥ||

Verse 14

हताश्वे तु रथे तिष्ठञ्शतानीको महारथः। गदां चिक्षेप सङ्क्रुद्धस्तव पुत्रस्य मारिष।।

hatāśve tu rathe tiṣṭhañśatānīko mahārathaḥ| gadāṃ cikṣepa saṅkruddhastava putrasya māriṣa||

Verse 15

सा कृत्वा स्यन्दनं भस्म हयांश्चैव ससारथीन्। पपात धरणीं तूर्णं दारयन्तीव भारत।।

sā kṛtvā syandanaṃ bhasma hayāṃścaiva sasārathīn| papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ dārayantīva bhārata||

Verse 16

तावुभौ विरथौ वीरौ कुरूणां कीर्तिवर्धनौ। व्यपाक्रमेतां युद्वात्तु प्रेक्षमाणौ परस्परम्।। असेः सुत्सरोः शोभनमुष्टेः।।

tāvubhau virathau vīrau kurūṇāṃ kīrtivardhanau| vyapākrametāṃ yudvāttu prekṣamāṇau parasparam|| aseḥ sutsaroḥ śobhanamuṣṭeḥ||

Verse 17

पुत्रस्तु तव सम्भ्रान्तो विविंशो रथमारुहत्। शतानीकोऽपि त्वरितः प्रतिविन्ध्यरथं गतः।।

putrastu tava sambhrānto viviṃśo rathamāruhat| śatānīko'pi tvaritaḥ prativindhyarathaṃ gataḥ||

Verse 18

सुतमोमं तु शकुनिर्विद्व्वा तु निशितैः शरैः। नाकम्पयत सङ्क्रुद्वो वार्योघ इव पर्वतम्।।

sutamomaṃ tu śakunirvidvvā tu niśitaiḥ śaraiḥ| nākampayata saṅkrudvo vāryogha iva parvatam||

Verse 19

सुतसोमस्तु तं दृष्ट्वा पितुरत्यन्तवैरिणम्। शरैरनेकसाहस्रैश्छादयामास भारत।।

sutasomastu taṃ dṛṣṭvā pituratyantavairiṇam| śarairanekasāhasraiśchādayāmāsa bhārata||

Verse 20

ताञ्शराञ्शकुनिस्तूर्णं चिच्छेदान्यैः पतत्रिभिः। लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च जितकाशी च संयुगे।।

tāñśarāñśakunistūrṇaṃ cicchedānyaiḥ patatribhiḥ| laghvastraścitrayodhī ca jitakāśī ca saṃyuge||

Verse 21

निवार्य समरे चापि शरांस्तान्निशितैः शरैः। आजघान सुसङ्क्रुद्धः सुतसोमं त्रिभिः शरैः।।

nivārya samare cāpi śarāṃstānniśitaiḥ śaraiḥ| ājaghāna susaṅkruddhaḥ sutasomaṃ tribhiḥ śaraiḥ||

Verse 22

नाकम्पयत सङ्क्रुद्धो वार्योघ इव पर्वतम्। तस्याश्वान्केतनं सूतं तिलशो व्यधमच्छरैः। श्यालस्तव महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जनाः।।

nākampayata saṅkruddho vāryogha iva parvatam| tasyāśvānketanaṃ sūtaṃ tilaśo vyadhamaccharaiḥ| śyālastava mahārāja tata uccukruśurjanāḥ||

Verse 23

हताश्वो विरथश्चैव छिन्नकेतुश्च मारिष। धन्वी धनुर्वरं गृह्य रथाद्भूमावतिष्ठत।।

hatāśvo virathaścaiva chinnaketuśca māriṣa| dhanvī dhanurvaraṃ gṛhya rathādbhūmāvatiṣṭhata||

Verse 24

व्यसृजत्सायकांश्चैव स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान्। छादयामासुरथ ते तव श्यालस्य तं रथम्। शळभानामिव व्राताः शरव्राता महारथम्।।

vyasṛjatsāyakāṃścaiva svarṇapuṅkhāñśilāśitān| chādayāmāsuratha te tava śyālasya taṃ ratham| śaḻabhānāmiva vrātāḥ śaravrātā mahāratham||

Verse 25

सञ्छाद्यमानोऽपि दृढं विव्यथे नैव सौबलः। प्रममाथ शरांस्तस्य शरव्रातैर्महायशाः।।

sañchādyamāno'pi dṛḍhaṃ vivyathe naiva saubalaḥ| pramamātha śarāṃstasya śaravrātairmahāyaśāḥ||

Verse 26

तत्रातुष्यन्त योधाश्च सिद्वाश्चापि दिवि स्थिताः। सुतसोमस्य तत्कर्म दृष्ट्वाऽश्रद्वेयमद्भुतम्। रथस्थं शकुनिं यत्तु पदातिः समयोधयत्।।

tatrātuṣyanta yodhāśca sidvāścāpi divi sthitāḥ| sutasomasya tatkarma dṛṣṭvā'śradveyamadbhutam| rathasthaṃ śakuniṃ yattu padātiḥ samayodhayat||

Verse 27

तस्य तीक्ष्णैर्महावेगैर्भल्लैः सन्नतपर्वभिः। व्यहनत्कारामुकं राजंस्तूणीरांश्चैव सर्वशः।।

tasya tīkṣṇairmahāvegairbhallaiḥ sannataparvabhiḥ| vyahanatkārāmukaṃ rājaṃstūṇīrāṃścaiva sarvaśaḥ||

Verse 28

स च्छिन्नधन्वा विरथः खङ्गमुद्यम्य चानदत्। वैदूर्योत्पलवर्णाभं दन्तिदन्तमयत्सरुम्।।

sa cchinnadhanvā virathaḥ khaṅgamudyamya cānadat| vaidūryotpalavarṇābhaṃ dantidantamayatsarum||

Verse 29

भ्राम्यमाणं ततस्तं तु विमलाम्बरवर्चसम्। कालदण्डोपमं मेने सुतसोमस्य धीमतः।।

bhrāmyamāṇaṃ tatastaṃ tu vimalāmbaravarcasam| kāladaṇḍopamaṃ mene sutasomasya dhīmataḥ||

Verse 30

सोऽचरत्सहसा खङ्गी मण्डलानि सहस्रशः। चतुर्दश महाराज शिक्षाबलसमन्वितः।।

so'caratsahasā khaṅgī maṇḍalāni sahasraśaḥ| caturdaśa mahārāja śikṣābalasamanvitaḥ||

Verse 31

भ्रान्तमुद्धान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतम्। सम्पातसमुदीर्णे च दर्शयामास संयुगे।।

bhrāntamuddhāntamāviddhamāplutaṃ viplutaṃ sṛtam| sampātasamudīrṇe ca darśayāmāsa saṃyuge||

Verse 32

सौबलस्तु ततस्तस्य शरांश्चिक्षेप वीर्यवान्। तानापतत एवाशु चिच्छेद परमासिना।।

saubalastu tatastasya śarāṃścikṣepa vīryavān| tānāpatata evāśu ciccheda paramāsinā||

Verse 33

ततः क्रुद्धो महाराज सौबलः परवीरहा। प्राहिणोत्सुतसोमाय शरानाशीविषोपमान्।।

tataḥ kruddho mahārāja saubalaḥ paravīrahā| prāhiṇotsutasomāya śarānāśīviṣopamān||

Verse 34

चिच्छेद तांस्तु खङ्गेन शिक्षया च बलेन च। दर्शयँल्लाघवं युद्धे तार्क्ष्यतुल्यपराक्रमः।।

ciccheda tāṃstu khaṅgena śikṣayā ca balena ca| darśaya~llāghavaṃ yuddhe tārkṣyatulyaparākramaḥ||

Verse 35

तस्य सञ्चरतो राजन्मण्डलावर्तने तदा। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन खङ्गं चिच्छेद सुप्रभम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि षोडशदिवसयुद्धे षोडशोऽध्यायः।। 16 ।।

tasya sañcarato rājanmaṇḍalāvartane tadā| kṣurapreṇa sutīkṣṇena khaṅgaṃ ciccheda suprabham|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ṣoḍaśadivasayuddhe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|| 16 ||

Verse 36

स च्छिन्नः सहसा भूमौ निपपात महानसिः। अधर्मस्य स्थितं हस्ते सुत्सरोस्तत्र भारत।। मण्डलानामावर्तने अनुलोमविलोमाभ्यासे।।

sa cchinnaḥ sahasā bhūmau nipapāta mahānasiḥ| adharmasya sthitaṃ haste sutsarostatra bhārata|| maṇḍalānāmāvartane anulomavilomābhyāse||

Verse 37

छिन्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट्। प्राविध्यत ततः शेषं सुतसोमो महारथः।।

chinnamājñāya nistriṃśamavaplutya padāni ṣaṭ| prāvidhyata tataḥ śeṣaṃ sutasomo mahārathaḥ||

Verse 38

तच्छित्त्वा सगुणं चापं रणे तस्य महात्मनः। पपात धरणीं तूर्णं स्वर्णवज्रविभूषितम्।।

tacchittvā saguṇaṃ cāpaṃ raṇe tasya mahātmanaḥ| papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ svarṇavajravibhūṣitam||

Verse 39

सुतसोमस्ततोऽगच्छच्छ्रुतकीर्तेर्महारथम्। सौबलोऽपि धनुर्गृह्य घोरमन्यत्सुदुर्जयम्।।

sutasomastato'gacchacchrutakīrtermahāratham| saubalo'pi dhanurgṛhya ghoramanyatsudurjayam||

Verse 40

अभ्ययात्पाण्डवानीकं निघ्नञ्शत्रुगणान्बहून्। तत्र नादो महानासीत्पाण्डवानां विशाम्पते।।

abhyayātpāṇḍavānīkaṃ nighnañśatrugaṇānbahūn| tatra nādo mahānāsītpāṇḍavānāṃ viśāmpate||

Verse 41

सौबलं समरे दृष्ट्वा विचरन्तमभीतवत्। तान्यनीकानि दृप्तानि शस्त्रवन्ति महान्ति च। द्राव्यमाणान्यदृश्यन्त सौबलेन महात्मना।।

saubalaṃ samare dṛṣṭvā vicarantamabhītavat| tānyanīkāni dṛptāni śastravanti mahānti ca| drāvyamāṇānyadṛśyanta saubalena mahātmanā||

Verse 42

यथा दैत्यचमूं राजन्देवराजो ममर्द ह। तथैव पाण्‍वीं सेनां सौबलेयो व्यनाशयत्।।

yathā daityacamūṃ rājandevarājo mamarda ha| tathaiva pāṇ‍vīṃ senāṃ saubaleyo vyanāśayat||